Սոցիալական հենքով հանրային բողոքները Հայաստանում ակնհայտորեն թերագնահատվում են, ինչը հերթական անգամ դրսևորվեց Բաղրամյան պողոտայում ծավալված գործընթացների հանդեպ հասարակական մի շարք արձագանքներում: Հնչում են տեսակետներ, որ սոցիալական այդ խնդիրների հիմքում քաղաքական դրդապատճառներ են, և պետք է պայքարել պատճառների դեմ, ոչ թե հետևանքների, որովհետև առանց պատճառները վերացնելու՝ հետևանքները կկրկնվեն պարբերաբար: Այդ տեսակետի հետ չհամաձայնելը դժվար է:
Միաժամանակ փաստ է, սակայն, որ պատճառների դեմ բողոքի հասարակական մոբիլիզացիան ավելի նվազ է լինում, քան մոբիլիզացիան հետևանքի դեմ պայքարում: Դա իրողություն է, որից հնարավոր չէ փախչել: Միաժամանակ խնդիրները արժե դիտարկել նաև հակառակ ընթացքով: Իհարկե, սոցիալական խնդիրները քաղաքական դրդապատճառներով պայմանավորված հետևանքներ են, բայց դա նշանակում է, որ այսպես, թե այնպես սոցիալական որևէ խնդրի բարձրաձայնումը, ըստ էության, ուղիղ առնչություն ունի քաղաքականությանը: Բանն այն է, որ Հայաստանում սոցիալական խնդիրները բխում են համակարգային կոռուպցիոն կառուցվածքից:
Դիցուք՝ էլեկտրաէներգիայի գինը: Ինչո՞ւ իշխանությունը որոշեց թանկացնել այն: Որովհետև իշխանությունը հայկական էլցանցերի հետ տասնամյակից ավելի գործարքի մեջ է, որը բերել է համակարգի մսխման, կոռուպցիոն սխեմաներ են հյուսվել, ինչի արդյունքում ոլորտը պարբերաբար կանգնում է ճգնաժամի և սնանկության առաջ: Այդ հարցը լուծելու համար պարբերաբար թանկացվում է էլեկտրաէներգիայի գինը՝ հասնելով նրան, որ հայկական էլցանցերը էներգիան գնում են մոտ 20 դրամով, վաճառում են 100 տոկոսով ավելի թանկ:
Այսպիսով, իշխող համակարգը, ցանցերի հետ միասին, կոռուպցիոն սխեման մշտապես «ոռոգելու» համար պարբերաբար մտնում է հանրության գրպանը: Ըստ այդմ՝ եթե հանրությունը փակում է իր գրպանն ու արգելում է իշխանությանը ցանցերի հետ միասին մտնել այնտեղ և դրա հաշվին շարունակել կոռուպցիոն սխեմայի կենսագործունեությունը, ապա դրանով նա, ըստ էության, խափանում է սխեմայի աշխատանքը, խափանում է կոռուպցիոն շղթան և իշխանական համակարգին դնում արտակարգ դրության մեջ: Եթե նրանք չեն կարողանում հասարակության հաշվին լուծել խնդիրը, ապա ստիպված պետք է լինեն գտնել այլ լուծումներ, որոնք կլինեն իրենցից որևէ մի օղակի հաշվին:
Այսինքն՝ իհարկե, բուն պատճառին հասարակության հարվածը այդպիսով չի հասնում, սակայն գոնե ստիպում է իշխանությանը համակարգի ներսում կատարել քայլեր, որոնք հարվածելու են այս կամ այն համակարգային սուբյեկտի գրպանին: Ինչ խոսք, հետագայում առաջանում են այլ հարցեր և նոր սոցիալական մարտահրավերներ՝ այն առումով, որ համակարգը հաճախ գնում է զարտուղի ճանապարհով: Այսինքն, դիցուք, էլեկտրաէներգիան չեն թանկացնում, բայց փոխարենը թանկացնում են մեկ այլ ապրանքատեսակ, որի հաշվին էլ, ըստ էության, փակվում է տվյալ խնդիրը: Ստացվում է, որ հաշիվը կրկին փակել է հասարակությունը, թեև թվում է, որ մի հարցում նա հասել է հաջողության: Եվ այստեղ կրկին առաջ է գալիս իրավացի պնդումը, որ հետևանքի դեմ պայքարը, միևնույն է, խնդրի լուծում չէ. քանի որ վերացված չեն պատճառները, խնդիրը շարունակելու է սպասարկվել հասարակական գրպանի հաշվին, և տարբերությունն այն է, որ, եթե հանրությունն իշխանությանը թույլ չի տալի մտնել տաբատի գրպանը, իշխանությունը ցուցադրաբար ձեռքը հետ քաշելով, միևնույն ժամանակ աննկատ տանում է դեպի հանրության վերնաշապիկի գրպանը:
Ամբողջ հարցն այն է, ինչպես ցույց է տալիս երկու տասնամյակի փորձը և հատկապես վերջին տարիներինը, որ հասարակությանը հնարավոր է լինում առավելագույնս մոբիլիզացնել ու ակտիվացնել սոցիալական խնդիրների պարագայում, որ դրանք են դառնում այն կատալիզատորը, որ հանրությանը օգնում են խնդիրներն ընկալել սեփական մաշկին առավելագույնս մոտ: Դա իրականություն է, եթե նույնիսկ անցանկալի: Եթե նույնիսկ դա պետք է փոխել, ապա, միևնույն է, դրա համար պետք է ժամանակ:
Իսկ մինչ փոխելը, պետք է անկասկած առաջնորդվել եղած հնարավորությամբ և բաց չթողնել թեկուզ այդպիսի խնդիրների ու գաղափարների շուրջ հասարակությանն առավելագույնս մոբիլիզացնելու հնարավորությունը՝ թեկուզ կարճատև կամ լոկալ արդյունքի ակնկալիքով: Միևնույն է, անգամ այդպիսի արդյունքը իշխանությանը ստիպում է հրաժարվել ավանդական մեխանիզմներից և ինչ-որ իմաստով ստիպում է անդրադառնալ սոցիալական խնդիր առաջացնող կոռուպցիոն պատճառին, բավարար, թե անբավարար անդրադարձ է կատարվում՝ դա այլ խնդիր է:
Միաժամանակ, անգամ այդպիսի լոկալ արդյունքը հասարակությանը աշխուժացնում է, հասարակությանը հավատ է տալիս սեփական ուժի հանդեպ, և այդ հավատը փոշիացնելու փոխարեն, պետք է ձգտել աշխատանք տանել առավել գեներացնելուն և հնարավորինս լայն խնդիրների ուղղությամբ զարգացնելուն: Եթե այդ բնույթի խնդիրներն են ծառայում որպես մոբիլիզացիոն գաղափար, ապա պետք չէ հրաժարվել դրանից, պետք չէ հուսահատություն առաջացնել դրա շուրջ, քանի որ այլընտրանքը ոչինչն է: Այնպես չէ, որ եթե դա չլինի, ապա անխուսափելիորեն լինելու է արդեն հարցադրումը պատճառների շուրջ:
Հետևաբար՝ պետք է, որպեսզի գոնե լինի մոբիլիզացիան այդօրինակ խնդիրներով և աշխատանքը այդ ուղղությամբ, որպեսզի հասարակությունն իր այդ ակտիվությամբ կարողանա ծածկել ավելի շատ թիրախներ: Այդպես հնարավոր է նաև նվազեցնել իշխող համակարգի մանևրի հնարավորությունը: Պետք է կատարելագործել հնարավորի արվեստը հասարակական-քաղաքական պայքարի գործընթացում, դրանում ի հայտ եկած նոր՝ քաղաքացիական հարթության վրա: Դա անկասկած կբացի նոր և միանգամայն հավանական է՝ ավելի լայն ու խորը հարցադրումների հնարավորություններ:
