«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ԱԺ ԲՀԿ խմբակցության քարտուղար Արամ Սաֆարյանը:
– Օրերս ԵՄ արտաքին գործերի խորհուրդը ընդունեց Հայաստանին, Ադրբեջանին և Վրաստանին վերաբերող հատուկ փաստաթուղթ, որում նաև անդրադարձ կա ղարաբաղյան խնդրին: Դրանում ասվում է, որ ԵՄ-ն ցանկանում է իր ներկայացուցիչների համար ստանալ ԼՂ և հարակից շրջաններ առանց նախապայմանների մուտք գործելու հնարավորություն: Ինչպե՞ս եք գնահատում ԵՄ-ի այս ուշադրության դրսևորումը ԼՂ հակամարտության կարգավորմանը:
– Սա շատ կարևոր և սկզբունքային հայտարարություն է: Կարծում եմ, որ ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացում ԵՄ չթուլացող հետաքրքրությունը վկայում է, որ հակամարտության կողմերի նկատմամբ հորդորները, կողմերի հետ ամենօրյա աշխատանքը նույնիսկ այս նախընտրական և ընտրական փուլերում չի դադարելու և շարունակվելու է:
Ուզում եմ ուշադրություն հրավիրել երկու կոնկրետ հանգամանքի վրա: Հայկական կողմը վերջին տարիներին անընդհատ փնտրում է նոր հնարավորություններ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների և ԵԱՀԿ-ի ուշադրությունը ԼՂ-ն որպես բանակցային կողմ դարձնելու հանգամանքի վրա: Սա հանդիպում է Ադրբեջանի ավանդական դիմադրությանը, որը չի ցանկանում այս հակամարտությունը ներկայացնել որպես ադրբեջանական պետության և ինքնորոշված ԼՂՀ պետության մեջ հակամարտություն, այլ փորձում է ներկայացնել որպես հայկական ագրեսիայի արդյունքում ձևավորված մի վիճակ, երբ Ադրբեջանի գործընկերը, զրուցակիցը Հայաստանն է, որովհետև այդպես նրա խղճին և քաղաքական կամքին ավելի հեշտ է: Եթե ԵՄ դիվանագետները նկատի ունեն, որ այս հայտարարությունից բխելու է, որ եվրոպացի պաշտոնյաները ԼՂՀ են գալու և դրանից հետո չեն ստանալու Ադրբեջանի կողմից պերսոնա նոն-գրատայի կարգավիճակ, ապա սա միանշանակ դրական է: Ուզում եմ հիշեցնել, որ անցյալ տարի ԵԱՀԿ ԽՎ տարեկան նստաշրջանում ես առաջին անգամ առաջարկություն եմ արել` հաշվի առնելով հակամարտության կարգավորման զարգացումը և բազմաթիվ հարցերում երկու երկրների նախագահների միջև փոքր, բայց կարևոր սկզբունքային առաջխաղացումների առկայությունը, Ստեփանակերտում բացել ԵԱՀԿ գրասենյակ, որպեսզի ԵԱՀԿ-ն տեղում հնարավորություն ունենա հակամարտության գծի նկատմամբ մոտիկից վերահսկողություն իրականացնել, ինչպես նաև տեղյակ լինել բուն ԼՂ-ում ընթացող դեմոգրաֆիական, դեմոկրատական, բնապահպանական, միջսահմանային բոլոր պրոբլեմներին, որոնք այսօր ԵԱՀԿ-ի օրակարգում գլխավոր են: Այս իմաստով ԵՄ պաշտոնյաների` ԼՂ անարգել մուտք տալու որոշումը ստեղծում է մի վիճակ, որ եթե Ադրբեջանը դրան համաձայնի, ապա կհեշտանա բուն Ստեփանակերտում ԵԱՀԿ գրասենյակ բացելու հանգամանքը, որովհետև մինչև այս պահը ԵԱՀԿ մշտական կոմիտեում և նախարարների խորհրդում Ադրբեջանը այս առաջարկին դեմ է, որովհետև չի ուզում ԼՂ-ի հետ ուղղակի բանակցել:
Բայց մի հանգամանք կա, որի վրա պետք է ուշադրություն դարձնել` շատ կարևոր է, որ ԵՄ ԱԳ նախարարների հայտարարությունը պաշտոնական արձագանք ստանա ոչ միայն Հայաստանի քաղաքական դաշտի, դիվանագետների կողմից, այլև ԼՂՀ իշխանությունների կողմից, որովհետև անարգել մուտք գործելու հնարավորությունը կարող է մեկնաբանվել այնպես, որ ադրբեջանցի պաշտոնյաները կասեն` թող ԵՄ պաշտոնյաները Ադրբեջանից մուտք գործեն ԼՂ` հատելով շփման գիծը: Այստեղ ես մի դիտարկում ունեմ` մեկ շաբաթ առաջ ես տեսել եմ Ստեփանակերտի նոր օդանավակայանը, այն պատրաստ է ընդունել օդանավեր, և եթե ԵՄ ԱԳ նախարարների հայտարարությունը նշանակում է, որ Ստեփանակերտի օդանավակայան մուտք կսկսեն գործել ինքնաթիռներ, ինչո՞ւ չէ, նաև Բաքվից, ապա սա նույնպես դրական հանգամանք է, որովհետև հնարավորություն է տալու գործարկելու այդ կարևորագույն տրանսպորտային հանգույցը: Սակայն եթե Ադրբեջանը շարունակի զանազան նախապայմանների, մտացածին հանգամանքների միջոցով սելեկտիվ մոտեցում ցուցաբերել այս պրոբլեմին և հայտարարի` համաձայն ենք այս ճանապարհով, բայց ոչ այն ճանապարհով և այլն, ապա սա կնշանակի, որ Ադրբեջանը, հակառակ Սոչիում երկու նախագահների ձեռք բերած համաձայնության և ՌԴ նախագահի մասնակցությամբ ստորագրած հռչակագրի` փորձում է բանակցությունները հետ բերել և հարուցել նոր խոչընդոտներ: Ի՞նչ է սա նշանակում… Եթե ԵՄ պաշտոնյաները գործի բերմամբ գալու են ԼՂՀ, ունենան դրա իրական հնարավորությունը հարյուր տոկոսով անարգել` Երևանից, Մոսկվայից, Թբիլիսիից, Բաքվից, ապա վաղ թե ուշ սա նշանակելու է, որ Ադրբեջանը ունենալու է շփում ԼՂ-ի հետ: Բայց այստեղ մի գայթակղություն կա, այն է` Ադրբեջանը կարող է ունենալ այդ կոնտակտը, նաև փախստականներին աստիճանաբար վերադարձնելու հնարավորությունը ունենա՝ նախքան ԼՂ-ն որպես բանակցությունների կողմ և իրավական սուբյեկտ ճանաչելը: Այս խաղը Ադրբեջանը փորձում է տանել և տանում էր Վիեննայում ԵԱՀԿ ԽՎ ձմեռային նստաշրջանում մի քանի օր առաջ` փորձելով հերթական անգամ ԼՂ հակամարտությունը ներկայացնել որպես ԼՂ-ի հայ և ադրբեջանցի բնակչության միջև հակամարտություն: Բայց այդ կապակցությամբ արժե հիշեցնել, որ 1988թ. հունվար-փետրվար ամիսներին ԼՂ-ի գյուղական, քաղաքային և մարզային խորհուրդների` ԼՂ-ի արդար պահանջը պաշտպանելու նիստերին ներկա են եղել ոչ միայն հայ, այլև ադրբեջանցի պատգամավորներ, որոնցից մի մասը կողմ է քվեարկել:
Եվ վերջին հանգամանքը` ԼՂՀ օրինական իշխանությունները իրավունք ունեն բանակցային այս փուլում մասնակցելու բանակցային գործընթացին ե՛ւ ուղղակիորեն, ե՛ւ անուղղակիորեն: Ուղղակիորեն ասելով՝ նկատի ունեմ, որ վաղ թե ուշ գալու է մի պահ, երբ առանց ԼՂ ներկայացուցիչների ուղղակի հնարավոր չի լինելու ձևակերպել այն դրույթները, որոնք ընկնելու են խաղաղության համաձայնագրի հիմքում: Անուղղակի ասելով` նկատի ունեմ, որ նույնիսկ այն դեպքում Ադրբեջանը շարունակում է առարկել ԼՂՀ պաշտոնական ներկայացուցիչների մասնակցությանը ԵԱՀԿ կամ որևէ այլ ֆորմատում, մինչդեռ Սոչիի համաձայնագրից բխում է, որ նրանք պետք է ունենան այդ հնարավորությունը ժողովրդական դիվանագիտության մակարդակով, ՀԿ-ների մակարդակով, խորհրդարանական դիվանագիտության մակարդակով: Որքան շուտ նրանք ընդգրկվեն խաղաղության փնտրտուքի ընդհանուր գործի մեջ, այնքան մենք լուծմանը մոտենալու ենք: Ես կարծում եմ, որ ժամանակին մենք շտապեցինք և բավական խորությամբ չարձագանքեցինք Սոչիի հանդիպման նշանակությանը: Այդ բանակցություններում ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները ստացան մի փաստաթուղթ, որտեղ զուգորդվում էին այն երկու սկզբունքները, որոնք մենք և ադրբեջանցիները պաշտպանում էինք Կազանում, այսինքն` հիմնարար սկզբունքները համադրվեցին խաղաղության համաձայնագրի վրա աշխատանքը սկսելու սկզբունքի հետ:
– Բայց հենց դա է պնդում պաշտոնական Բաքուն` թողնենք սկզբունքները, անցնենք խաղաղության համաձայնագրին… Ինչո՞վ կարող է դա ձեռնտու լինել հայկական կողմին:
– Սա նշանակում է մեզ հնարավորություն է տալիս մի կողմից Ադրբեջանին ասել` այո, դուք էլ եք ճիշտ, բայց մյուս կողմից ասել` առանց մեր ասածի չի լինի, և ընդունեցինք, որ այս երկու բանակցությունները պետք է շարունակվեն այս երկու գործողությունները իրար հետ համադրելու ճանապարհով: Հիմա դրանցից մեկի ուրացումը հավասար է Սոչիի համաձայնությունները հետ տանելուն: Ես կարծում եմ, որ մեր հաջողությունը միջազգային ասպարեզում հենց այն է, որ ԵԱՀԿ-ում ամբողջական ըմբռնում կա Հայաստանի դիրքորոշման նկատմամբ` մեր դիրքորոշումը չի քննադատվում, չի ջախջախվում, մեր մտադրությունների անկեղծությունը կասկածի տակ չի առնվում: Սա ամենամեծ նվաճումն է, որ մենք ունենք կարգավորման գործընթացում, իսկ Ադրբեջանը ստիպված է անընդհատ շահարկել ԵԱՀԿ ՄԽ-ի այսպես կոչված` «անարդյունավետության» հարցը և անընդհատ փնտրել այլընտրանքային լուծումներ:
– Ադրբեջանը միջազգային հեղինակավոր այլ կառույցներում, խորհրդարաններում ադրբեջանամետ օրինագծերի, հայտարարությունների մշակման գործին է լծվում, պարոն Սաֆարյան: Վերջին թարմ օրինակը` Գերմանիայի Բունդեսթագի Քրիստոնյա-դեմոկրատական և Քրիստոնյա-սոցիալիստների դաշինքի ներկայացուցիչները նման փաստաթղթի վրա են աշխատում:
– Այդ փաստաթուղթը որևէ եզր չունի ԵԱՀԿ ՄԽ-ի 19 տարվա փաստաթղթերի հետ, որովհետև փորձում են հակամարտությունը ներկայացնել որպես ազգամիջյան հակամարտություն հայերի և ադրբեջանցիների միջև: Օրինակ, Վիեննայում ես ադրբեջանցիներին հարցրի` ինչո՞ւ եք ուզում բանակցությունները և քննարկման նյութը հետ տանել նախքան 1992թ. մարտի 24-ը, երբ ձևավորվեց ԵԱՀԿ ՄԽ-ի մանդատը, եթե ձեզ համար ձեր նախագահի դրած ստորագրությունը իրական ուժեղ փաստաթուղթ է… Դրան պատասխան չի եղել: Այս փաստաթուղթը միանշանակ ադրբեջանական լոբբինգի արդյունք է, ես գիտեմ, թե ովքեր են այդ մարդիկ, որ գնացել են, Բեռլինում աշխատել են քրիստոնյա դեմոկրատների հետ: Ես կարծում եմ՝ լավ կլինի, որ մեր ԱԺ-ն հայ-գերմանական բարեկամության խմբի հիման վրա ստեղծված մի գործուն պատվիրակություն ուղարկի Բունդեսթագ` այնտեղ լիարժեք բացատրություն տալու նպատակով: Միայն դեսպանության և պաշտոնական դիվանագիտության ջանքերը բավարար չեն: Ես համոզված եմ, որ մեր դիվանագետների կողքին և նրանցից առաջ Բունդեսթագում պետք է հայտնվեն մեր պատգամավորները և կարողանան պատգամ փոխանցել գերմանացիներին` ավելի չեզոք վերաբերվելու հակամարտության բոլոր կողմերին, լսել բոլորի փաստարկները, ապա դրա հիման վրա մշակել մոտեցումներ:
– Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ շահարկում է վերջերս ԵԱՀԿ ՄԽ-ում Ֆրանսիային ԵՄ-ով փոխարինելու հարցը: ԵՄ ԱԳ նախարարների փաստաթուղթը կարո՞ղ է նաև նպաստել նրանց այս ձգտումների էլ ավելի թեժացմանը:
– Նշեմ, որ ԵՄ կողմից կար հետաքրքրություն դեռևս սրանից երեք տարի առաջ, որ ԵԱՀԿ ՄԽ-ում ներկայացված լինի ոչ թե Ֆրանսիայի դեսպանը, այլ ԵՄ ներկայացուցիչը: Ես այս առիթով դատողություններ չեմ անի, որովհետև սրա մեջ ոչ դրական, ոչ բացասական բան չեմ ուզում տեսնել: Ֆրանսիան ունի փորձառություն, գիտի Հայաստանն ու Ադրբեջանը, Հայաստանի և Ադրբեջանի համար հավասարապես մոտ գործընկեր է, և մենք կարող ենք միշտ ապահովել նրա անաչառությանն ու սկզբունքայնությանը: ԵՄ-ն պետք է դրա համար դրսևորի բավարար գործունեություն Հայաստանում և Ադրբեջանում, որ փարատված լինեն կողմերի կասկածները, որ նա կարող է ունենալ միակողմանի մոտեցում:
– Պարոն Սաֆարյան, ԵՄ ԱԳ նախարարների նույն փաստաթղթում նաև առաջարկ կա` մշակել ԼՂ-ում խաղաղությունը հաստատելուց հետո հնարավոր զարգացումների տարբերակներ, որոնք ԵՄ հետագա ներգրավվածության հիմք են դառնալու… Կարգավորման այնպիսի փուլո՞ւմ ենք, որ ԵՄ-ն այսպիսի շտապողականություն է դրսևորում:
– Ասեմ, որ ԵԱՀԿ շրջանակներում բազմաթիվ պատվիրակությունների հետ շփումներից եկել եմ այն եզրակացության, որ ԵԱՀԿ շրջանակներում գործուն աշխատանքային քննարկումներ են ընթանում կարգավորման վերջնական մոդելի և հետճգանաժամային կարգավորման ընդհանուր իրավիճակի շուրջ: Մարդիկ ուզում են հասկանալ` ի՞նչ է լինելու, եթե ջանքերը, որոնք այս պահին գործադրում են ԵԱՀԿ ՄԽ-ն` ունենան հաջողություն: Այս քննարկումները ընթանում են, և կարծում եմ, որ ԵՄ ԱԳ նախարարների մտահոգությունը՝ կապված հետկոնֆլիկտային կարգավորման հետ, արտահայտում է այս քննարկումների եվրոպական տեսլականը: Դրանում որևէ անհանգստացնող բան չեմ տեսնում:
