Հայաստանի իշխանությունները ժամանակ առ ժամանակ հայտարարում են, որ իրենք ժողովրդավարական բարեփոխումների ճանապարհով գնացող իշխանություններ են: Նրանք հավաստիացնում են, որ ամեն ինչ անում են և անելու են, որպեսզի Հայաստանը դառնա կայացած ժողովրդավարական երկիր: Բնական է, որ այդ հայտարարություններին պետք է հետևեին որոշակի քայլեր, որոնք ի ցույց դնելով` իշխանությունը պետք է փորձեր ամրապնդել, ապացուցել սեփական խոսքերի լրջությունը։
Սակայն շատ հաճախ իշխանությունների կողմից իրականացվում են այնպիսի քայլեր, որոնք առնվազն առաջին հայացքից որևէ կերպ պետք է որ չնպաստեն, այլ հակառակը՝ էապես խաթարեն իշխանությունների այդ PR ծրագիրը: Վերջին նման քայլերից կարող ենք նշել, օրինակ, բիրտ ուժի կիրառմամբ ՀԱԿ-ի երիտասարդ ակտիվիստների ձերբակալումը և նույնկերպ իրականացվող Երևան քաղաքի կրպակների ապամոնտաժումը: Հարց է առաջանում` ո՞րն է նման վարքագծի տրամաբանությունը:
Նախ` փորձենք հասկանալ, թե իշխանությունների ինչի՞ն է պետք մոլեռանդ բարեփոխիչի կերպարը: Հնարավոր է, որ իշխանավորներից ոմանք հանգել են այն համոզման, որ իրենց հին կերպարով այլևս հնարավոր չէ պահպանել իշխանությունը: Նրանք հասկացել են կամ նրանց հասկացրել են, որ առաջինը` հիմնականում «արաբական գարնան» հետևանքով, փոխվել է միջազգային հանրության պահվածքը. վերջինս հասկանալ է տալիս, որ առնվազն ակնհայտ բռնապետություններին այլևս չի հանդուրժելու, քանզի դրանք մեծ գլխացավանք են դառնում իր համար: Երկրորդը և, թերևս, ամենակարևորը` հասարակությունում առաջացել է բռնապետական կարգերը չհանդուրժող անհատների մի ստվար հատված, որն ինքնակազմակերպվելու և պայքար մղելու որոշակի հմտություններ ու կարողություններ է ձեռք բերել:
Իհարկե, եթե հասարակության այդ շերտը կազմեր բնակչության գերակշռող մեծամասնությունը, ապա բարեփոխիչի ոչ մի կերպար ի վիճակի չէր լինի լռեցնել հասարակությանը, և վերջինս արդեն վաղուց հաստատած կլիներ իր ուզած կարգերը: Կազմակերպված և պայքարող բացարձակ մեծամասնության դեմ բռնապետությունն ի վիճակի չէ երկար պայքարել:
Հայաստանում չկա այդպիսի բացարձակ մեծամասնություն։ Սակայն այն հանգամանքը, որ գոյություն ունի ինքնակազմակերպված, պայքարող հասարակական զանգված` իշխանություններին ստիպում է անհանգստանալ իրենց իշխանության պահպանման համար։ Բանն այն է, որ հասարակության վերոնշյալ հատվածն իր ակտիվությամբ կարող է հեղինակություն ձեռք բերել հասարակության մնացյալ մասի մոտ, վարակել նրան իր պայքարի ոգով, տանել իր հետևից և այլն։
Ուրեմն տրամաբանական է սպասել, որ իշխանությունները պետք է փորձեին խանձարուրում խեղդել նմանօրինակ երևույթի ի հայտ գալը: Բարեփոխիչի իմիջ ստեղծելը պիտանի է միայն հասարակության համեմատաբար իներտ հատվածի հավանական ակտիվությունը կանխելու համար: Եվ հենց այս տրամաբանության մեջ են մտնում իշխանությունների բարեփոխիչի իմիջի համար արտաքուստ թվացող ոչ դրական գործողությունները: Իշխանությունները մի կողմից ատամ են ցույց տալիս հասարակության այդ հատվածին` հասկացնելով, որ իրենք են իրադրության տերը, մյուս կողմից էլ` շատերի համար հաճո քայլեր անելով, օրինակ` քաղաքն արտաքնապես ավելի բարվոք տեսքի բերելով, փորձում են վաստակել նրանց համակրանքը:
«Գելափի»վերջին հետազոտության տվյալները, համաձայն որոնց` հասարակության 75%-ը դրական է վերաբերվում ավտորիտարությամբ հայտնի ռուսաստանյան իշխանությունների քաղաքականությանը, վկայում են, որ իսկապես հնարավոր է այդօրինակ քայլերով համակրանք շահել։ Այսինքն` հասարակության մի ստվար զանգվածի կողմից կոշտ մեթոդների միջոցով «կարգ ու կանոնի» հաստատումը չի դիտարկվում որպես բացասական երևույթ։ Հավանաբար` հենց այս հանգամանքի վրա են խաղադրույք դրել իշխանությունները։
Իհարկե` չի բացառվում, որ իշխանությունների վերոնշյալ կոշտ քայլերը կարող են և այլ դրդապատճառներ ունենալ: Հնարավոր է, օրինակ, որ Հայաստանում գործում են տարբեր, շատ դեպքերում իրար հակադիր իշխանական ուժեր, որոնցից յուրաքանչյուրն իր չափով վերահսկում և կառավարում է երկրի տարբեր հատվածները, ոլորտները և այլն: Այդ պարագայում, հնարավոր է, որ, օրինակ, «մեղմ» քաղաքականություն վարող խմբին խանգարում են «կոշտ» քաղաքականության կողմնակիցները։ Սակայն եթե այդպես է, ուրեմն պաշտոնական իշխանությունները չեն վերահսկում երկրում առկա իրավիճակը, այսինքն` այդպիսիք, որպես մեկ ամբողջություն, գոյություն չունեն, իսկ դա կնշանակի, որ ՀՀ-ն տապալված պետություն է (failed state): Այդ դեպքում հնարավոր է նաև, որ նույնիսկ ուժային կառույցների ներկայացուցիչներից ոչ բոլորն են հաշվետու գերագույն գլխավոր հրամանատարին:
Էդգար Վարդանյան
Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոնի (ՌԱՀՀԿ) փորձագետ
