«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է բրիտանական նշանավոր Jane’s Intelligence պաշտպանության և անվտանգության հարցերով հեղինակավոր վերլուծական կենտրոնի ռիսկային պետությունների` Եվրասիայի հարցերով փորձագետ Մեթյու Քլիմենթսը:
– Պարոն Քլիմենթս, վերջին տարիներին Ռուսաստանը հետխորհրդային տարածքում ընդլայնման քաղաքականություն է վարում` ձևավորելով իր կողմից ղեկավարվող Մաքսային միություն, որը պետք է լինի ավելի ընդարձակ՝ Եվրասիական տնտեսական միության հիմքը: Ինչպե՞ս եք գնահատում ՌԴ նոր քաղաքականությունը այս տարածաշրջանում:
– Կարծում եմ՝ ակնհայտ է, որ ՌԴ-ն ուժգին ցանկություն ունի ԱՊՀ որոշ երկրների միացնել ՄՄ-ին: Մենք ականատես եղանք Ուկրաինայում ստեղծված իրավիճակին, ընթացող բանակցություններին ԵՄ հետ և այն բանին, որ ՌԴ-ն ցանկություն ունի ապագայում ճնշումներ գործադրել ԱՊՀ մի շարք երկրների վրա` նրանց մղելով Մաքսային միության կողմ, և սա կարող էր տեղի ունենալ քաղաքական ու տնտեսական միջոցներով: Ուստի կարծում եմ՝ ճիշտ է, որ ՌԴ-ն ճնշումներ է գործադրում այդ երկրների վրա ՄՄ-ի ճանապարհին, իսկ մենք պետք է փորձենք ուրվագծել այն օգուտները, որոնք կստանան ՄՄ-ի միջոցով այդ երկրները, քանի որ նման որոշումը վճռական է լինելու, եթե նրանք որոշեն միանալ ՄՄ-ին:
– Բացի այս քաղաքական էքսպանսիայից, նաև ՌԴ ռազմական էքսպանսիայի ականատեսն ենք: ՌԴ-ն մտադիր է առաջիկայում ՀՀ հետ հակաօդային պաշտպանության միասնական համակարգ ստեղծել: Օրեր առաջ այս մասին հայտարարել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը՝ երկրում գործող մի շարք ուժային կառույցների բարձրագույն հրամանատարական պաշտոններում նշանակված զինվորականների հետ հանդիպման ժամանակ: Համակարգը դեռևս ձևավորված չէ, բայց տարածաշրջանային մի շարք փորձագետներ սրանում սպառնալիք են տեսնում, քանի որ դեռևս հայտնի չէ, թե ինչու է համակարգը ձևավորվում: Սա ի՞նչ ռազմաքաղաքական նշանակություն է ունենալու:
– ԱՊՀ միասնական ՀՕՊ համակարգը ձևավորված է եղել դեռևս 1995 թվականից և ներառել է Ղազախստանը, Հայաստանը և Բելառուսը: Այստեղ օդային քաղաքականության փոփոխություն ընդհանրապես չպետք է տեսնել: Ի՞նչ ենք մենք տեսնում: Դա տեխնոլոգիական փոփոխություն է և հավելյալ համակարգում այս երկրների միջև: Ուստի սա որոշակիորեն նոր քաղաքականություն է և այն հակաօդային պաշտպանության համակարգի ընդլայնում, որը ձևավորված է եղել այս երկրների միջև: Իմ համոզմամբ՝ սա ընդգրկելու է պաշտպանության որոշակի ամրապնդում և վերազինում, այսինքն՝ եթե ամփոփենք, ապա գործող ծրագրի զարգացումն է և ոչինչ ավելի:
– Տեսակետ կա, որ սա կարող է մոտ ապագայում դիտարկվել որպես ճնշում հետխորհրդային այն երկրների վրա, որոնք դեռևս ՄՄ մտնելու որոշում չունեն, ինչպիսին Վրաստանն ու Ադրբեջանն են, որպեսզի նրանք կա՛մ միանան, կա՛մ համաձայնեցնեն իրենց որոշումները ՄՄ-ին:
– Ո՛չ, ես չեմ կարծում, թե դա ճշգրիտ է, որովհետև սա միայն հակաօդային պաշտպանության համակարգ է: Այն չի կարող որևէ ազդեցություն ունենալ Վրաստանի դեպքում, քանի որ Վրաստանն իսկապես չունի շատ արդյունավետ ՀՕՊ համակարգ, ուստի չեմ կարծում, թե այս միասնական ՀՕՊ համակարգը կարող է արտաքին ճնշումների համար օգտագործվել: Ադրբեջանի պարագան տարբեր է, բայց էլի տեղին չէ ասել, թե այս համակարգը կարող է դրան միտված լինել: Գիտեք, որ Ռուսաստանը Հայաստանին ապահովել է S-300 ՀՕՊ համակարգերով, այսինքն՝ տեղակայել է սեփական մարտական ինքնաթիռները որպես ՀՕՊ մի մաս, որն ակնհայտորեն կարող է զսպիչ դեր ունենալ տարածաշրջանում: Ռուսաստանը նաև Ադրբեջանին է ապահովել այդ մարտական ինքնաթիռով՝ ապահովելու համար ռազմական հավասարակշռությունը տարածաշրջանում՝ այդպիսով հակամարտող կողմերից մեկին չտալով առավելություն մյուսի դեմ որոշակի ռազմական քայլերի գնալու համար: Կա որոշակի դինամիկա, իսկ առանձին երկրներում՝ տարբեր դինամիկա, բայց էլի ասեմ, որ չեմ կարծում, թե սա կարող է ճնշման լծակ հանդիսանալ որևէ երկրի դեմ, քանի որ որևէ հավելյալ արտոնություն չի տրամադրում երկրներին, որոնք միասնական ՀՕՊ-ի մաս են կազմելու:
– Ըստ Ձեզ` ինչպե՞ս պետք է Արևմուտքը հակազդի հետխորհրդային տարածքում ռուսական ռազմաքաղաքական էքսպանսիային:
– Ռուսաստանը որոշակի տնտեսական և մշակութային օգուտներ տալիս է տարածաշրջանի երկրներին, իսկ նրանք պահպանում են իրենց հարաբերություններն Արևմուտքի հետ այնքան, որքան կարողանում են: Իմ կարծիքով՝ մենք պետք է մեկնաբանենք, թե Արևմուտքն ինչ չպետք է անի:
– Մենք տեսնում ենք Արևմուտքի նոր ջանքերը ԼՂ հակամարտության խաղաղ կարգավորման գործընթացում, որոնք ավելի ակտիվ բնույթ են ստացել սեպտեմբերի 3-ից հետո, երբ Հայաստանը որոշեց միանալ ՌԴ կողմից ղեկավարվող Մաքսային միությանը: Ինչո՞ւ է Արևմուտքն ակտիվացրել իր ջանքերը հիմա:
– Ես կոնկրետ զեկույցներ չեմ կարդացել, ես չեմ կարողանա այդ մասին կոնկրետ մեկնաբանություն անել: Այն, ինչ կարող եմ ասել, այն է, որ մենք բավականին խորը կերպով հակամարտության մոնիտորինգ ենք իրականացրել, վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում մենք հակամարտությունում բռնկումների ականատես չենք եղել, և ասեմ ավելին, որ մենք չենք նկատել ընդլայնված ակտիվություն սեպտեմբերի 3-ից հետո:
– Ռուսաստանը հանդիսանում է ԼՂ հակամարտության խաղաղ կարգավորման գործընթացի համանախագահ երկիր և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործընթացի շրջանակում հանդես է գալիս հակամարտության լուծման միայն քաղաքական միջոցների մասին կոչերով, միևնույն ժամանակ զենք է վաճառում հակամարտության կողմերին, որն, ըստ էության, մեծացնում է լարվածությունը կողմերի միջև: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք Ռուսաստանի երկակի մոտեցումը:
– Իմ կարծիքով` շատ պարզ է, որ ՌԴ գլխավոր նպատակը հակամարտության սրացումը և ռազմական գործողությունների վերսկսումը չէ: Այդ երկիրը չունի որևէ ցանկություն, որ տարածաշրջանում նոր կոնֆլիկտ մեկնարկի և նրա ջանքերը՝ թե դիվանագիտական, թե ռազմամթերքի ապահովման առումով կողմերի միջև հավասարակշռությունը պահպանելու փորձ են: Պարզ է, որ Հայաստանի հետ իր հարաբերությունները շատ սերտ են, և նրանք պահպանում են շատ ուժեղ փոխհարաբերություններ անվտանգության ոլորտում՝ որոշակի պայմանագրերի համաձայն: Բայց այս ամենին զուգահեռ, Ռուսաստանը Ադրբեջանին ևս ապահովում է ռազմամթերքով, և Ադրբեջանը վճարում է այդ զինատեսակների համար, բայց Ռուսաստանը չի ձգտում մի կողմին ավելի մեծ կշիռ հաղորդել, քան մյուսին, ուստի չի կարելի ասել, թե Ադրբեջանին ավելի շատ զենք է վաճառում, քան Հայաստանին: ՌԴ-ն իրականացնում է կանխարգելիչ գործառույթներ, ակտիվ է նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբում և պահպանում է իր դոմինանտ դիրքերը տարածաշրջանում` որպես իշխանություն: Բայց գիտենք, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն իր կարևորությունը տալիս է հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, ուստի սպառնալիքներ չկան, քանի որ ՌԴ-ն այսկերպ փորձում է հավասարակշռել կողմերի միջև ռազմական ներուժը:
– Ադրբեջանում և Հայաստանում ընդունված է ԼՂ հակամարտությունն անվանել ՌԴ սիրած հակամարտությունը, որի միջոցով նա ճնշումներ է գործադրում հակամարտող կողմերի վրա աշխարհաքաղաքական խնդիրներ լուծելու նպատակով: Համամի՞տ եք:
– Ես չեմ կարող դա հաստատել կամ հերքել:
– Ինչպե՞ս եք տեսնում կատարյալ հավասարակշռված քաղաքականությունն այս տարածաշրջանում՝ Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև:
– Արևմուտքը փորձում է տարածաշրջանում կենտրոնանալ ԼՂ հակամարտության վրա՝ ուշադրություն դարձնելով հակամարտության խաղաղ կարգավորման վրա ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակում: Արևմուտքն ունի տնտեսական հետաքրքրություններ Ադրբեջանում, ադրբեջանական գազն ու նավթն արտահանվում են Եվրոպա: Ես կարծում եմ, որ կա Վրաստանի հետ հարաբերությունները պահպանելու և նրանց փափուկ ԵՄ ինտեգրացիան ապահովելու միտում: Իսկ ամենակարևոր նպատակը, իմ կարծիքով, տարածաշրջանը եվրոպական ասպարեզ բերելն է:
