Հարկային բեռն այսօր Հայաստանում հասնում է 65-67%-ի (այդ թվում՝ 20% ավելացված արժեքի հարկ (ԱԱՀ), 15% սոցվճար, 27% եկամտահարկ, շահութահարկ և այլն): Դեռ մի քանի տարի առաջ հարկային բեռը կազմում էր մոտ 72%, սակայն այս 5-6% ցուցանիշի իջեցումը շատ քիչ է: Մեր երկրում խոշոր ձեռնարկությունների համար գործում է 12-15 հարկատեսակ, ՓՄՁ-ների համար՝ 8-9 հարկատեսակ՝ կախված ոլորտներից:
ՀՀ-ում հարկատեսակների կրճատում առանձնապես չի արվել՝ ի տարբերություն մեր հարևան Վրաստանի, որտեղ հարկատեսակները մի քանի անգամ են կրճատվել: Այսպես՝ ներկայում Վրաստանում գործում է ընդամենը 5 հարկատեսակ՝ ԱԱՀ, ակցիզային հարկ, եկամտահարկ, գույքահարկ և շահութահարկ, այն պարագայում, երբ 2003թ. գործում էին 22 հարկատեսակներ։ Հարկատեսակների կրճատման և հարկային բեռի թեթևացման արդյունքում Վրաստանում կտրուկ ավելացել են հարկային մուտքերը:
Մեր երկրում գործում են ձեռնարկություններում ստուգումներ իրականացնող 18 տեսչական մարմիններ: Մինչդեռ Վրաստանում դրանք շատ ավելի քիչ են: Հակառակը, վերջին բարեփոխումների ընթացքում որոշ տեսչական մարմիններ ընդհանրապես վերացվեցին, օրինակ՝ Աշխատանքի պետական տեսչությունը և այլն:
Ընդունված է կարծել, որ ՀՀ-ում հարկային դաշտն առավել պարզեցված է ՓՄՁ-ների համար: Ընդհանրապես, 58.5 մլն դրամ շրջանառություն ունեցող ձեռնարկություններն ազատվել են ստուգումներից (բացառությամբ մի քանի տեսչական ստուգումների՝ տեխնածին վտանգներ, հարկային և սննդի անվտանգություն), մինչև 78 մլն շրջանառություն ունեցող ձեռնարկությունն ազատվում է ԱԱՀ վճարումից, հաշվետվություն է ներկայացնում տարեկան 1 անգամ, չի վարում հաշվապահական հաշվառում, 300 մլն դրամ սարքավորում ներմուծելու դեպքում կամ 1 մլն դրամ ներդրում կատարելու դեպքում 3 տարով հետաձգվում է ԱԱՀ վճարումը:
Կան նաև արտոնություններ կոնկրետ ոլորտների վերաբերյալ. օրինակ՝ ԱԱՀ-ից ազատված են թերթերի գործունեությունը, առողջապահական ու թաղման ծառայությունները և այլն: Ընթացքի մեջ է տեսչական ստուգումների բարեփոխման ծրագիրը, որի նպատակն է ստուգումների մի մասը տեղափոխել ուսումնասիրությունների բազայի վրա: Այսինքն՝ տեսչական մարմիններն իրականացնում են ուսումնասիրություններ՝ առանց ձեռնարկություն այցելելու (սա վերաբերում է խոշորներին), և միայն որոշակի բալային համակարգում ռիսկայնություն ունեցող ձեռնարկություններում է որոշվում ստուգումներ անցկացնել, այն էլ՝ հատուկ թույլտվությունների դեպքում: Այս պարագայում ձեռնարկությունների մոտ 20-25%-ն է ենթարկվելու ստուգումների, ինչը նույնպես ապագայում կարելի է համարել արտոնյալ իրավիճակ:
«Առաջին լրատվականի» հետ զրույցում Հայաստանի գործատուների հանրապետական միության նախագահ Գագիկ Մակարյանը տեսակետ հայտնեց, որ հարկավոր է բիզնեսին շնչելու հնարավորություն տալ՝ ազատել ստուգումներից, նվազեցնել հարկային բեռը, և դա պետք է կրի երկարաժամկետ բնույթ, ոչ թե ամսեամիս փոփոխություններ արվեն, և բիզնեսը չհասցնի հետևել դրանց: Ըստ նրա՝ դրա արդյունքում բիզնեսն ինքնըստինքյան դուրս կգա ստվերից ու կլեգալանա:
«Մեզ մոտ ստվերը չարիք է՝ փոխկապակցված կոռուպցիայի հետ»,- նշեց Գ.Մակարյանը՝ հավելելով, որ ՀՀ-ում ստվերը չի նվազում, իսկ DoingBusiness-ի համաձայն, հարկերի հավաքագրման առումով անցած տարվա համեմատ 2 բալով զիջել ենք դիրքերը և այս տարի 159-րդ տեղում ենք:
Հարևան Թուրքիայում նվազեցվում է եկամտահարկը, երբ գործատուն աշխատանքի է ընդունում երիտասարդների: ՀՀ-ում եկամտահարկ չի նվազեցվում, սակայն պետությունն այս տարի սկսել է մի պիլոտային ծրագիր, որով երիտասարդներին աշխատանքի ընդունելու դեպքում նրանց աշխատավարձը վճարում է պետությունը, նաև 6 ամսվա համար նշանակվում է ղեկավար, որի աշխատավարձի 20%-ը կրկին վճարում է պետությունը: Սակայն այս ծրագրի ծավալները շատ փոքր են և կբավականացնի միայն 100-200 հոգու: Պետությունը նաև 50%-ով, բայց ոչ ավելի, քան նվազագույն աշխատավարձի չափով, փոխհատուցում է գործատուին՝ հաշմանդամի աշխատանքի ընդունելու դեպքում:
«Գործարար միջավայրը պետք է համարձակ և շատ կտրուկ բարելավել: Շատ բիզնեսներ, որ բարձր արդյունավետություն չունեն, եթե ամբողջ օրինական վճարումերը կատարեն, մեծ դժվարություններ կունենան: Այդ պատճառով էլ գնում են ստվեր և ինչ-որ տեղ փորձում են տնտեսել ստվերի միջոցով»,- ասաց Գ.Մակարյանը:
«Սարդարապատ» շարժման նախաձեռնող խմբի նախկին անդամ, անկախ փորձագետ Հայկ Բալանյանի գնահատմամբ՝ ՀՀ-ում գործում է «շիզոֆրենիկ հարկային համակարգ», և հարկավոր է կոնցեպտուալ բարեփոխում իրականացնել, իջեցնել հարկային բեռը, որպեսզի տնտեսվարողները կարողանան օրինական ձևով վճարել. «Այս համակարգի պարագայում բոլորը խախտում են կարգը, բոլորը դառնում են հանցագործ ու բոլորին կարելի է պատժել: Դա քաղաքական վերահսկողության տեսակ է: Հիմա բինզես դասի լեզուն կարճ է, դրա համար էլ քաղաքական կշիռ չունեն»,- հայտարարեց Հ.Բալանյանը՝ ընդգծելով, որ հարկային արտոնություններով չէ, որ զարգանում է երկիրը, այլ իրավական համակարգով. «Փոխանակ իրավունքների համար պայքարենք՝ արտոնությունների համար ենք պայքարում»:
