Թուրքագետ Լևոն Հովսեփյանը «Առաջին լրատվական»-ի հետ զրույցում խոսել է Ռուսաստանի և Թուրքիայի նախագահներ Վլադիմիր Պուտինի և Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի՝ Սոչիում կայացած հանդիպման արդյունքների մասին:
– Ձեր գնահատմամբ՝ որո՞նք էին Պուտին-Էրդողան բանակցությունների գլխավոր օրակարգային հարցերը՝ սիրիական հիմնախնդի՞րը, ռուս-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը և պատժամիջոցների խնդի՞րը, թե՞ նաև այլ հարցեր: Ի՞նչ արդյունքներ տվեց այս հանդիպումը:
– Դիտարկելով այցի մանրամասները, հնչած հայտարարությունները և Անկարայից հնչող պարզաբանումներն այցի մասին՝ կարելի է ասել, որ հանդիպման օրակարգի առանցքում հիմնական հարցերն էին սիրիական հիմնախնդիրը և Ռուսաստանի ու Թուրքիայի առևտրատնտեսական համագործակցությունը, մասնավորապես՝ պատժամիջոցների վերացումը:
Սիրիայի խնդրի առնչությամբ Անկարայի համար առաջնայինը հրադադարի ռեժիմի պահպանման և հատկապես «ոչ բախումնային» գոտիների ստեղծման համաձայնությունն էր, որը կայացվեց, և որը գործում է եռակողմ ձևաչափով: Սա դեռևս 2016թ. վերջին Թուրքիա-Ռուսաստան-Իրան ձևաչափով ձեռք բերված համաձայնության տրամաբանական շարունակությունն էր:
Եթե հանդիպումը գնահատենք աշխարհաքաղաքական գործընթացների տեսանկյունից, ապա այսօր Անկարայի համար առավել հրատապ և պահանջված է Մոսկվայի հետ հարաբերությունների վերջնական կարգավորումը և սերտացումը, ճգնաժամի հետևանքների վերացումը, քանի որ Անկարայի կոշտ դիմակայությունը Արևմուտքի հետ, Եվրամիություն-Թուրքիա հարաբերությունների խնդիրը, ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններում առաջացած անվստահությունը և բավական բարդ հարաբերությունները, մի խոսքով՝ արևմտյան առանցքի հետ Թուրքիայի բարդ հարաբերությունները ստիպում են, որպեսզի վերջինս գնա Ռուսաստանի հետ ավելի ակտիվ համագործակցության և դրանով փորձի լուծել իր համար կարևորագուն մի շարք խնդիրներ:
Նույնը, կարելի է ասել, Ռուսաստանի տեսանկյունից: Ռուսական կողմը կրկին փորձում է օգտագործել Թուրքիայի մեկուսացվածությունը արևմտյան առանցքից և Թուրքիային բերել իր «ազդեցության գոտի»՝ ոչ միայն առևտրատնտեսական, էներգետիկ, այլև ռազմաքաղաքական առումով: Վերջին գործոնը վերաբերում է, մասնավորապես, սիրիական հիմնախնդրին: Այս համատեքստում երկու երկրները, գտնվելով աշխարհաքաղաքական բարդ իրադրության և ինչ-որ առումով նաև մեկուսացվածության մեջ, փորձում են ձևակերպել ընդհանուր օրակարգ, համատեղ շահեր և առաջ տանել հարաբերությունները այս ուղղությամբ: Սա կրկին աշխարհաքաղաքական իրողությունների պայմաններում երկու երկրների՝ միմյանց ընդունելու հերթական փորձն է:
– Այսինքն՝ կարծում եք, որ սա ոչ այնքան սիրիական խնդրի մասին էր, որքան Թուրքիայի արտաքին քաղաքականությունը Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև հավասարակշռելո՞ւ:
– Կարելի է նաև այդպես մեկնաբանել, բայց մի քանի հարթություններով: Իհարկե, դա վերաբերում է ընդհանուր արտաքին քաղաքական հարթությանը, բայց կան նաև կոնկրետ շահեր հենց սիրիական հիմնախնդրի պարագայում, որը առնչվում է վերևում նշվածին: Թուրքիան չունի Միացյալ Նահանգների և ՆԱՏՕ-ի աջակցությունը սիրիական հակամարտությանն առնչվող այն խնդիրներում, որոնք ինքն է փորձում իրականացնել, ուստի ձգտում է նման համաձայնության գալ Ռուսաստանի հետ և օգտագործել այդ հանգամանքը, որպեսզի գոնե կարճաժամկետ հեռանկարում որոշակի լծակներ, հնարավորություններ ստանա Ռուսաստանից, որն ակտիվորեն ներգրավված է սիրիական հակամարտությանը:
Գրեթե նույն կերպ 2016-ի օգոստոսին ձեռք բերվեց համաձայնություն, որպեսզի Թուրքիան և Ռուսաստանը փորձեն համակարգված որոշակի գործողություններ իրականացնել, ինչի հետևանքով Թուրքիան թուլացրեց իր հովանավորության տակ գտնվող ընդդիմադիր զինյալների դերակատարությունը Սիրիայում և հնարավորություն տվեց Ռուսաստանին, սիրիական կառավարական բանակի հետ միասին, խոշոր ռազմական գործողություն իրականացնել Հալեպի ուղղությամբ: Դրա փոխարեն Թուրքիան կարողացավ ստանալ Սիրիայի հյուսիսում ռազմական գործողություններ իրականացնելու թույլտվություն կամ ավելի շուտ՝ համաձայնություն Ռուսաստանից, որը հենց «Եփրատի վահան» գործողությունն էր: Հիմա էլ երկու երկրները փորձում են որքան հնարավոր է ձևակերպել ընդհանուր օրակարգ՝ կապված սիրիական հիմնախնդրի հետ: Այս խնդիրը ի հայտ եկավ հատկապես սիրիական Խան Շեյխուն ռազմաօդային բազայի դեմ ամերիկյան հրթիռային հարվածներից հետո: Բայց սա էլ բավական բարդ գործընթաց է, որովհետև եթե խոսքը հրադադարի ռեժիմի պահպանման և «թռիչքազերծ ոչ բախումնային» գոտիների ստեղծման մասին է, ապա երկարաժամկետ հեռանկարում, այդուհանդերձ, հակասություններ կան, և հնարավոր չէ պատկերացնել, թե ինչպես պիտի կողմերը ձևակերպեն իրենց ընդհանուր քաղաքական մոտեցումները սիրիական հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման գործընթացում:
Մյուս կողմից՝ այս այցը նաև Ռուսաստանից որոշակի պարզաբանումներ ստանալու քայլ էր, ինչպես օրինակ՝ Սիրիայի հյուսիսում քրդական գործոնի հետ կապված: Թուրքիան մեղադրանքներ էր ուղղել ՌԴ-ին Աֆրինում ռուսական զինտեխնիկայի կուտակման և այլ հարցերի վերաբերյալ: Այս թեման ևս շոշափվել է: Թուրքիան նաև ձգտում է հասնել Մոսկվայից պատժամիջոցների ամբողջական վերացման: Բայց սա էլ ամբողջական լուծում չստացավ, որովհետև ռուսական կողմը պահպանեց գյուղմթերքների՝ հատկապես լոլիկի և վիզային ռեժիմի հետ կապված արգելանքները: Այդուհանդերձ, նախորդ տարիներին տնտեսական գործակցության լայն բազա է ստեղծվել, և երկու երկրների համար դա չափազանց կարևոր է: Դա նաև պայմանավորում է քաղաքական հարաբերությունները:
Կարելի է ասել՝ սա նաև ստուգողական այց էր, որովհետև չմոռանանք, որ առաջիկայում տեղի է ունենալու նաև Էրդողան-Թրամփ հանդիպում, իսկ սա չափազանց կարևոր կլինի: Թուրքիան փորձում է այս իրավիճակում հասկանալ կողմերի ռազմավարական ծրագրերը, որպեսզի կարողանա ավելի ճկուն կիրառել իր քաղաքականությունը, օգտվել, այսպես ասած, ընձեռված հնարավոր սողանցքներից: Կարծում եմ, որ պատկերն ավելի կհստակեցվի Թրամփ-Էրդողան հանդիպումից հետո: Առջևում դեռևս լուրջ խնդիրներ կան, որոնք այս կամ այն կերպ կազդեն ռուս-թուրքական, թուրք-ամերիկյան հարաբերությունների վրա:
– Այս համատեքստում ինչպե՞ս կմեկնաբանեք այն հարցը, որ Ռուսաստանը կարող է Ս-400 զենիթահրթիռային համալիրներ վաճառել Թուրքիային:
– Ս-400-ի վաճառքի խնդիրը երկար տարիներ գտնվում է օրակարգում, և թեման ժամանակ առ ժամանակ ակտիվանում է: Ռուսաստանը 2006 թվականից մասնակցում է Թուրքիայի հակաօդային պաշտպանության (ՀՕՊ) համակարգի ստեղծման հայտամրցույթին: Բավական բարդ իրավիճակ է, որովհետև Թուրքիայի ՀՕՊ-ը նաև ՆԱՏՕ-ի հետ միասնական հակաօդային, հակահրթիռային պաշտպանության համակարգի մեջ է, և այս առումով ռուսական համալիրների ձեռք բերումը խնդիր է առաջացնում Թուրքիա-ՆԱՏՕ ինտեգրացիայի համար: Մյուս կողմից էլ՝ Թուրքիայի նպատակը ՆԱՏՕ-ից դուրս անկախ կամ «ազգային» ՀՕՊ-ի ստեղծումն է, որն ինտեգրված չի լինի ՆԱՏՕ-ի ընդհանուր համակարգին և ինչու ոչ՝ կաշկանդված չի լինի: Սա դեռ երկար ժամանակ կպահանջի, որովհետև թուրքական կողմը նաև ցանկանում է ստանալ տեխնոլոգիաներ, ինչը հնարավորություն կտա համատեղ արտադրություն իրականացնել: Իսկ դա բավական բարդ գործընթաց է՝ հաշվի առնելով այն, որ Ս-400 համալիրների տեխնոլոգիաները ռազմաքաղաքական լուրջ գործոն են, և Ռուսաստանը հեշտությամբ չի համաձայնի այն կիսել Թուրքիայի հետ: Միևնույն ժամանակ Ռուսաստանի համար կարող է գայթակղիչ դիտվել Թուրքիայում ՆԱՏՕ-ից անկախ համակարգի հնարավորությունը և դրանով պայմանավորված՝ դաշինքում հակասությունների խորացումը:
– Թուրքիան և Ռուսաստանը բանակցությունների ընթացքում շատ հաճախ քննարկման առարկա են դարձնում նաև կովկասյան տարածաշրջանի խնդիրները, մասնավորապես՝ Ղարաբաղյան հարցը: Ձեր կարծիքով՝ Պուտինը և Էրդողանը շոշափե՞լ են Հայաստանին առնչվող հարցեր:
– Հետաքրքիր է, որ նաև թուրքական մամուլում որևէ անդրադարձ չեղավ այդ հարցին՝ ի տաբերություն նախորդ հանդիպումների, երբ այս կամ այն կերպ բարձրաձայնվում էին Թուրքիայի խնդիրները Կովկասում: Եթե մարտի 11-ին կայացած «Ռուսաստան-Թուրքիա բարձր մակարդակի համագործակցության խորհրդի» նիստից հետո Էրդողանը իր ելույթում անդրադարձավ Արցախյան հիմնախնդրին և այդ հարցում Ռուսաստանի ունեցած դերակատարությանը, այս անգամ մամուլի ասուլիսին որևէ խոսք չեղավ կովկասյան ուղղության մասին, թեև Էրդողանը մշտապես փորձել է բարձրացնել Արցախյան հարցը նման ձևաչափով հանդիպումների ժամանակ: Դժվար է ասել՝ իրականում ինչ այլ օրակարգային խնդիրներ են եղել, բայց, համենայնդեպս, այդ հարցն այս անգամ չբարձրաձայնվեց հրապարակային մակարդակով:
