Սարգսյան, Ծառուկյան, Քոչարյան, Տեր-Պետրոսյան… ՀՀ քաղաքական դաշտի խաղացողները (տեսագրություն)

Բարև ձեզ, եթերում է «Տարածաշրջանը Ռիչարդ Կիրակոսյանի հետ» հաղորդաշարը: Անցած շաբաթ մենք վերլուծեցինք և գնահատեցինք Հայաստանի տնտեսության առաջատար խաղացողներին` անդրադառնալով օլիգարխների առանձնահատկություններին, ինչպես նաև Հայաստանի փակ տնտեսական համակարգին: Այս հաղորդման ընթացքում մենք ավելի շատ կկենտրոնանաք Հայաստանում քաղաքական դերակատարների հարցին:

Այս շաբաթ քաղաքական լանդշաֆտին անդրադառնալու պատճառը հաջորդ տարի Հայաստանում տեղի ունենալիք խորհրդարանական ընտրություններն են, որոնց արդեն հաջորդ տարի կհետևեն նախագահական ընտրությունները: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը`կարելի է ասել, որ նախընտրական շրջանը արդեն սկսվել է: Մենք տեսնում ենք ընդդիմության` Հայ Ազգային Կոնգրեսի և իշխանության միջև ընթացող երկխոսություն, բայց միաժամանակ բոլոր քաղաքական դերակատարներն ու կուսակցությունները արդեն իսկ սկսել են նախապատրաստվել հաջորդ տարվա խորհրդարանական ընտրություններին: Քաղաքական դաշտին անդրադառնալու մյուս պատճառն իշխանական կոալիցիայի, դրա մեջ մտնող քաղաքական ուժերի և ընդդիմադիր կուսակցությունների հարաբերությունների դինամիկայում և մանրամասնություններում էական փոփոխությունների գրանցումն է:

Եկեք սկսենք Հայաստանի իշխանական կոալիցիայից: Իշխանական կոալիցիան կազմված է երեք կուսակցություններից: Դրա ամենամեծ և առաջատար անդամը «Հանրապետական կուսակցությունն» է: Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունը երկրում ամենամեծ և ամենահզոր քաղաքական ուժն է: Այն խորհրդարանում ունի պատգամավորական մանդատների ամենամեծ քանակը: Այսօր Հանրապետական կուսակցության ղեկավարը նախագահ Սերժ Սարգսյանն է: Հետաքրքրականորեն նախկին վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը մինչև իր մահը համարվում էր Հանրապետական կուսակցության առանցքային գործիչը և առաջնորդը: Հանրապետական կուսակցության անդամներ են բազմաթիվ գործարարներ և քաղաքական գործիչներ, որ կազմում են ընդարձակ կոալիցիա` հիմնված կառավարության կողմից տարվող քաղաքականության ուղղորդման խնդրում ունեցած ընդանուր շահերի վրա: Ինչևէ, Հանրապետական կուսակցությունը հիմնված է ավելի շատ վարչական ռեսուրսների, քան արևմտյան ոճի հասարակական լայն շրջանակների անդամակցության վրա:

Այլ կերպ ասած` Հանրապետական կուսակցության ներկայությունն ու ազդեցությունը Հայաստանի մարզերում սովորաբար հիմնված է լինում ավելի շատ ուսուցիչների կամ քաղծառայողների, քան կուսակցության անդամ անհատների վրա: Քաղաքացիները դասական առումով չեն անդամակցում, քանի որ սա ավելի շատ վերևից կառավարվող մոդել է: Կոալիցիայի անդամ երկրորդ ամենահզոր անդամը «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունն է, որի ղեկավարը գործարար և «Մուլտի Գրուպ» ընկերության սեփականատեր Գագիկ Ծառուկյանն է: «Բարգավաճ Հայաստան»-ը կուսակցություն է, որը կապված է բիզնեսի հետ, և այս կուսակցության և նրա ղեկավարի համար որպես մոդել Սիլվիո Բեռլուսկոնին է` Իտալիայի վարչապետը: Շատ դեպքերում սա նաև մեծ բիզնեսի և քաղաքականության հարաբերությունների հստակ ցուցադրություն է: «Բարգավաճ Հայաստան»-ի հետ կապված հետաքրքիրն այն է, որ այն ամբողջովին նոր է` Հանրապետական կուսակցության նման վերևից կառավարվող, սակայն կուսակցական կառույցներում ներկայացված առանցքային բիզնես-շահերով: Ինչպես Հանրապետական կուսակցությունը, այնպես էլ «Բարգաված Հայաստան»-ը ունեն շատ ակտիվ երիտասարդական թևեր, ինչը նրանց դարձնում է ավելի էական, քան ավանդական այլ կուսակցությունները:

Իշխանական կոալիցիայի երրորդ անդամը «Օրինաց երկիր» կուսակցությունն է: Այս կուսակցության ղեկավարն է Արթուր Բաղդասարյանը, որը ներկայումս զբաղեցնում է Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի պաշտոնը: Արթուր Բաղդասարյանը նախկինում զբաղեցրել է Ազգային ժողովի նախագահի պաշտոնը, բայց ամենաէականն այն է, որ Բաղդասարյանը հայտնի էր անցյալում որպես ընդդիմության առաջնորդ և թեկնածու: Նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման տարիներին նա փորձում էր իրեն ներկայացնել որպես ընդդիմադիր ուժ: Ինչևէ, ներկայումս, երբ նա ամբողջովին ընդգրկվել է իշխանական կառույցներում, «Օրինաց Երկիրը»` որպես աջակցության երկրորդ սյուն, շատ ավելի կարևոր դեր է կատարում իշխանությունների համար: Այլ կերպ ասած` իշխանական կոալիցիան կազմող երեք կուսակցությունների մեջ «Օրինաց երկիր»-ը` որպես կոալիցիայի կրտսեր անդամ կամ երրորդ կողմ, ընդանուր առմամբ աջակցում է Հանրապետական կուսակցությանը: Իշխանական այս կոալիցիայի մեջ շահերի բախման արդյունքում մենք տեսնում ենք նաև էական պառակտում, մասնավորապես՝ «Հանրապետական կուսակցության» և «Բարգավաճ Հայաստանի» միջև:

Չնայած այն հանգամանքին, որ նրանք երկուսն էլ իշխանության մեջ են` պառակտումը կապված է շահերի բախման կամ ներկա և նախկին նախագահների ունեցած շահերի տարբերությունների հետ: Այլ կերպ ասած` Բարգավաճ Հայաստանը չափազանց լուրջ կապեր ունի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հետ, իսկ «Հանրապետական»-ը ներկայիս նախագահ Սերժ Սարգսյանի շարժիչ ուժն է: Շատ դեպքերում այս պառակտումը կուսակցությունների միջև արտացոլում է նախկին նախագահ Քոչարյանի և ներկայիս նախագահ Սարգսյանի միջև գոյություն ունեցող մրցակցությունը, և խոսելով Հայաստանում քաղաքականության և իշխանության ապագայի մասին` պետք է նշել, որ այս պառակտումը Հայաստանի քաղաքականության ներկայիս կոնֆլիկտն է, շատ ավելի լուրջ, քան իշխանության ու ընդդիմության կոֆլիկտը: Այլ կերպ ասած` իշխանության և ընդդիմության միջև գոյություն ունեցած ավանդական հակամարտությունը այլևս չի հանդիսանում առաջնային կամ էական զարգացում: Իրականում կոնֆլիկտը հենց իշխանության կամ իշխանական էլիտայի մեջ է:

Ի հավելումն իշխանական կոալիցիայի` թատերաբեմում մենք ունենք նաև այլ քաղաքական դերակատարներ՝ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը, որը նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման տարիներին և Սերժ Սարգսյանի նախագահության սկզբնական փուլում հանդիսանում էր իշխանական կոալիցիայի մաս: ՀՅ Դաշնակցությունը, այնուամենայնիվ, դուրս եկավ կոալիցիայից` բողոքելով հայ-թուրքական արձանագրությունների և Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև շփման եզրեր գտնելու դեմ: Այժմ Դաշնակցությունը իրեն համարում է իշխանության մաս չկազմող ընդդիմադիր ուժ, և շատ դեպքերում Դաշնակցության կողմից իշխանությունների դեմ ուղղված քննադատությունները շատացել են: Հետաքրքիրն այն է, որ վերջին շրջանում մենք պառակտում ենք տեսնում նաև Դաշնակցության ներսում, երբ Միացյալ Նահանգներում գործող Դաշնակցությունը որոշել է բոյկոտել սեպտեմբերին Հայաստանի նախագահ Սարգսյանի՝ Կալիֆորնիա կատարելիք այցը` ի հեճուկս Հայաստանի Դաշնակցական ղեկավարների, որոնք չեն ուզում բացեիբաց ընդդիմանալ Հայաստանի նախագահին: Այս կոնֆլիկտը Դաշնակցության մեջ եղած խորը պառակտման արտացոլումն է, երբ Հայաստանից դուրս գտնվողերի մեծ մասը դեմ է իշխանությունների կողմից տարվող քաղաքականությանը, իսկ Հայաստանի Դաշնակցական ղեկավարությունը հանդիսանում է համակարգի մի մաս, լինի դա կապված բիզնես շահերի, թե իշխանության կամ օրինակարգության (լեգիտիմության) հետ: Այս պառակտումը, սակայն, գալիք ընտրությունների շրջանում (ցիկլում) հղի է նույնիսկ շատ ավելի հետաքրքիր զարգացումներով:

Մենք տեսնում են նաև Հայ Ազգային Կոնգրեսին, որը իրենից ավելի շատ ներկայացնում է ընդդիմադիր կուսակցությունների կոալիցիա` միավորված առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի շուրջ, ով 2008թ. նախագահական ընտրություններին մասնակցում էր որպես թեկնածու, սակայն պարտություն կրեց Սերժ Սարգսյանից: Տեր-Պետրոսյանը` որպես հետընտրական մարտիմեկյան ճգնաժամում փոփոխությունների առաջամարտիկ, ներկայումս հանդիսանում է ընդդիմության առանցքային կենտրոն` փորձելով հաշվետու դարձնել իշխանություններին: Եվ հենց Տեր-Պետրոսյանն ու Հայ Ազգային Կոնգրեսն են, որ այժմ իշխանությունների հետ ներգրավված են շատ կարևոր երկխոսության մեջ:

Ուշադրության է արժանի նաև «Ժառանգություն» կուսակցությունը, որը ներկայումս խորհրդարանում ներկայացված միակ ընդդիմադիր ուժն է: «Ժառանգությունը» դեմ է արտահայտվում ինչպես երկխոսությանը, այնպես էլ իշխանության կողմից տարվող գրեթե բոլոր քաղաքականություններին` լինի դա տնտեսական քաղաքականություն, թե՝ Հայաստան-Թուրքիա: Այնուամենայնիվ, այստեղ կա երկու փաստ, որոնք հետաքրքրություն են առաջացնում: Առաջինն այն է, որ Հայաստանի քաղաքականության մեջ չկան նոր դեմքեր, մենք թատերաբեմում չունենք նորահայտ գործիչներ, քաղաքական ուժեր կամ կուսակցություններ: Վերջին երկու տարիների ընթացքում` մարտի 1-ի հետընտրական ճգնաժամից հետո, տեղի են ունեցել մի շարք զարգացումներ` մասնավորապես հայտնվել են նոր դեմքեր և նախաձեռնություններ, ինչպես Ժիրայր Սեֆիլյանը «Սարդարապատ» նախաձեռնությամբ, Տիգրան Կարապետյանը և այլք, որոնք որոշակի դերակատարում ունեն քաղաքական դաշտում, բայց երկարաժամկետ իշխանության կամ ներուժի տեսանկյունից մենք ունենք նոր դեմքերի և ուժերի կարիք:

Սա նաև արտացոլում է Հայաստանի քաղաքականության պրոբլեմը: Ինչպես տնտեսությունը, այն ևս շատ փակ է: Հայաստանի քաղաքականության փակ բնույթի պատճառներից մեկը նաև Հայաստանի մարզերում գոյություն ունեցող խնդիրներն են, երբ յուրաքանչյուր մարզի ղեկավարը` մարզպետը, նշանակվում է նախագահի կողմից։ Սա նշանակում է, որ Հայաստանի քաղաքական համակարգում ժողովրդվարությունը «ներքևից» չի առաջանում: Երևանից դուրս կամ մարզերից եկող յուրաքանչյուր պոտենցիալ քաղաքական թեկնածու բախվում է շատ դժվար մարտահրավերների ու արգելքների: Սա նաև Հայաստանի քաղաքական համակարգի հիմնական թուլությունն է: Մենք տեսնում ենք կոնկրետ կուսակցությունների շուրջ կենտրոնացված մի շարք քաղաքական գործիչների և ուժերի` «Օրինաց երկրից»՝ Արթուր Բաղդասարյան, պարոն Ծառուկյանը՝ «Բարգավաճ Հայաստանից», գործող նախագահը՝ Հանրապետական կուսակցությունից և այլն:

Մենք տեսնում ենք նաև քաղաքական էլիտաներում տեղի ունեցող անցումային իրավիճակ: Շատ դեպքերում գործող նախագահը հանդիսանում է ներկայիս քաղաքական էլիտայի վերջին ներկայցուցիչը` այն էլիտայի, որը իշխանության եկավ Ղարաբաղյան պատերազմի պատճառով կամ հենց Լեռնային Ղարաբաղից: Մենք սակայն, այժմ գտնվում ենք անցումային փուլում, երբ նոր քաղաքական էլիտան կազմված է նոր մարդկանցից և ուժերից, որոնք աճել են արդեն գոյություն ունեցող համակարգում, այլ ոչ թե թատերաբեմում են հայտնվել Ղարաբաղյան պատերազմի պատճառով: Բերենք այս մարդկանց մի քանի օրինակներ:

Հովիկ Աբրահամյան: Վերջինս Հայաստանի ազգային ժողովի նախագահն է: Նա աճել է այս քաղաքական համակարգում և չպետք է թերագնահատվի: Աբրահամյանը ներկայացնում է Հայաստանի նոր քաղաքական էլիտայի դեմքը: Ընդունված է համարել, որ նա բավականին սերտ կապեր ունի նախկին նախագահ Քոչարյանի հետ, ուստի նա միշտ չէ, որ հանդիսանում է «անկախ ձայն» և գործիչ: Այնուամենայնիվ, նա ներկայացնում է այս նոր քաղաքական էլիտայի տարրերը: Ղարաբաղից չեկած և Ղարաբաղյան պատերազմի պատճառով իշխանության մեջ չհայտնված նոր քաղաքական էլիտայի օրինակներ են նաև արտաքին գործերի նախկին նախարարները` Վարդան Օսկանյանն ու Րաֆֆի Հովհաննիսյանը: Հովհաննիսյանը ներկայացնում է ընդդիմության` «Ժառանգություն» կուսակցության ղեկավարությունը, իսկ Օսկանյանը Հայաստանում ընկալվում է որպես քաղաքական գործիչ, սակայն դեռևս առանց քաղաքական կառույցի կամ կուսակցության: Այս երկու անձնավորությունները, սակայն, որպես նախկին արտգործնախարարներ, արտացոլում են նոր քաղաքական էլիտայի մեկ այլ դեմքը:

Նորաստեղծ էլիտայի երրորդ բաղկացուցիչ մասն են կազմում նախկին արդարադատության նախարար Դավիթ Հարությունյանի պես մարդիկ: Վերջինս այժմ խորհրդարանում զբաղեցնում է առանցքային հանձնաժողովներից մեկի նախագահի պաշտոնը, ինչպես նաև ընդդիմության հետ երկխոսող իշխանության աշխատանքային խմբի առաջնային անդամն է: Հարությունյանը միաժամանակ ներկայացնում է ինչպես նոր սերնդի, այնպես էլ նոր քաղաքական էլիտայի դեմքը:

Այսպիսով, կարող ենք արձանագրել, որ շարժվելով ընտրություններին ընդառաջ` Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ առաջին անգամ իրական հակամարտությունն ու պայքարը հենց իշխանության ներսում է` ղեկավարող էլիտայի ներսում, մասնավորապես՝ «Հանրապետական կուսակցության» և «Բարգավաճ Հայաստանի» միջև: Սա իր հերթին արտացոլում է Քոչարյանի և Սարգսյանի միջև եղած ավելի խորը մրցակցությունը: Մենք կարող ենք տեսնել նաև անցումային նոր փուլ` քաղաքական էլիտաների անցումային շրջան, որտեղ նոր դեմքերն ու ուժերը կարող են շատ ավելի մեծ դեր խաղալ, քան ավանդական քաղաքական կուսակցությունները: Հնարավոր է փոփոխություններ տեսնենք նաև Հայաստանի քաղաքական լանդշաֆտում, ինչը պարզ կդարձնի, թե ինչ Հայաստան մենք կունենանք հաջորդ ընտրություններից հետո: Չափազանց կարևոր և նշանակալից է այն ընկալումը, որ եկող ընտրությունների ցիկլը շատ ավելի կարևոր է, քան անցյալում տեղի ունեցած որևէ ընտրություն:

Այլ կերպ ասած` հաջորդ տարում նախանշված խորհրդարանական ընտրությունները, որոնց կհաջորդեն նաև նախագահական ընտրությունները, շատ են տարբերվում նախկին ընտրություններից: Շատ ավելի քիչ հանդուրժողականություն կա կեղծիքների կամ լցոնումների նկատմամբ, ինչպես նաև շատ ավելի բարձր սպասումներ կան մաքուր և թափանցիկ ընտրություններ ունենալու հարցում: Ուստի լուրջ ճնշումների և բարձր ակնկալիքների համակցությունը նշանակում է, որ գալիք ընտրական շրջանը կարող է դառնալ Հայաստանի քաղաքական զարգացման շրջադարձային կետը: Հենց այդ պատճառով այս հարցը պետք է մանրազնին քննության ենթարկել:

Միացեք մեզ հաջորդ շաբաթ այս քննարկումն ավելի խորացնելու նպատակով և՝ շնորհակալություն ուշադրության համար: