Այն, որ Հայաստանի Հանրապետության համար կառավարման մոդելների, համակարգային կառուցվածքների քննարկումները ունեն շատ կարևոր նշանակություն` կասկածից վեր է: Անկասկած է նաև, որ այդ քննարկումները պետք է հարստացնեն հանրային-քաղաքական գործընթացների բովանդակությունը բոլոր այն պետություններում, որտեղ պետականության մշակույթը նոր է կայանում և ունի ամրանալու, բյուրեղանալու խնդիր:
Սակայն գրեթե կասկածից վեր է նաև, որ ժամանակակից Հայաստանում այդ քննարկումները որքան էլ ցանկալի, այնուամենայնիվ ժամանակավրեպ են, քանի դեռ չի քննարկվել և չի հանգուցալուծվել գլխավոր հարցը` ինչպես հասնել երկրում օրինականության և իրավականության այն միջավայրին, երբ բոլորի, այդ թվում` պետական իշխանության տիրացած սուբյեկտների համար առաջին հերթին, պարտադիր կլինի օրենքը, բոլորը կլինեն օրենքի առաջ հավասար: Երբ այս ամենին որպես ելք առաջարկվում է նախագահական կառավարումից անցնել խորհրդարանական կառավարման, ինչով, օրինակ, հանդես եկավ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը, ապա բնական հարց է առաջանում` իսկ ինչո՞վ է խորհրդարանական կառավարումն օգնելու, որ Հայաստանում իրավիճակը փոխվի և թե իրավականության, թե օրինականության առումով տեղի ունենա բեկում, թե նաև սոցիալ-տնտեսական տեսանկյունից:
Այսինքն` եթե, օրինակ, լինի խորհրդարանական կառավարում, արդյո՞ք ԲՀԿ-ի ներկայիս խորհրդարանական խմբակցության անդամ գործարար պատգամավորները` սկսած խմբակցության առաջնորդ Գագիկ Ծառուկյանից, այլևս վայր են դնելու մանդատները, որպեսզի չխախտվի ՀՀ Սահմանադրությունն ու պատգամավորը չզբաղվի գործարարությամբ: Կամ` ինչպե՞ս է խորհրդարանական կառավարումն օգնելու, որ այլևս ընտրությունները չկեղծվեն Հայաստանում, որ Հանրապետական կուսակցությունը հերթական` արդեն երրորդ անգամ չվերարտադրվի բացարձակ մեծամասնությամբ` օգտագործելով իր փողային, վարչական և քրեական ռեսուրսները: Եթե Հայաստանն անցնի խորհրդարանական կառավարման, ԲՀԿ-ն այլևս փող կամ տրակտոր չի՞ բաժանելու: Այս հարցերին պատասխան առնվազն առայժմ չկա:
Խոսվում է հակակշիռների մեխանիզմի մասին, բայց հակակշիռների մեխանիզմ է նաև կիսանախագահական կառավարումը, երբ խորհրդարանը կարող է հակակշիռ լինել նախագահին: Ընդհանրապես, իշխանության թևերի տարանջատումն ու երկրում օրենքների առկայությունն ինքնին հակակշիռների մեխանիզմ են: Պարզապես պետք է, որ դատական, դատախազական համակարգերը գործեն, լինեն անկախ, գործեն անկախ հանձնաժողովները: Իսկ այդ ամենից առաջ, բնականաբար, պետք է լինի արդար ընտրության ինստիտուտ, որպեսզի իշխանությունը հաշվետու լինի քաղաքացուն, կախված լինի նրա քվեից: Երբ երկրում կառավարման համակարգի փոփոխության, կառավարման մոդելի փոփոխության հարց են դնում այնպիսի քաղաքական ուժեր, որոնք իրենք հանդիսանում են ընտրակեղծարար տեխնոլոգիաների մասնակիցներ,- ընդ որում` վաղեմի մասնակիցներ,- ապա այստեղ արդեն քննարկումները ոչ թե հանրային շահ են սպասարկում, այլ առաջացնում են հանրային մտահոգություններ:
Որևէ մեկը հասարակության հետ գործնական և առարկայական քննարկումներ չի ունենում այս կոնկրետ հարցերի շուրջ, չի խոսում կոնկրետ օլիգարխների ճակատագրի մասին, հասարակական-քաղաքական, պետական կյանքում նրանց տեղի ու դերի վերանայման մասին, տնտեսական ազատության, հավասար մրցակցության, հարկային կամայականությունների, դատական կամայականությունների չեզոքացման մեխանիզմի մասին: Եթե եղավ խորհրդարանական կառավարում, օլիգարխները այլևս չե՞ն գնալու խորհրդարան, այլևս չե՞ն առաջադրվելու իրենց մեծամասնական տարածքներում, որոնք վերածել են անձնական կալվածքների: Եթե եղավ խորհրդարանական կառավարում, այլևս բյուջեի փողերը չե՞ն մսխվելու այնպես, ինչպես մինչև այսօր: Եթե խորհրդարանական կառավարում եղավ, բիզնեսմենները այլևս չե՞ն դառնալու բարձրաստիճան պաշտոնյա, կամ` պաշտոնյաները այլևս չե՞ն դառնալու բիզնեսմեն, նրանց բարեկամները, հարազատներն ու ընկերները արտոնյալ պայմաններում չե՞ն լինելու կյանքի բոլոր բնագավառներում: Ո՞րն է այս ամենի երաշխիքը:
Եվ այս ամենին, այս ու համանման բազմաթիվ այլ հարցերի պատասխաններին գումարվում է նաև այն, որ ներկայիս կառավարման համակարգը փոխելու մասին են խոսում ուժեր, որոնք, ըստ էության, բառիս բուն և պատկերավոր իմաստով ուժ են դարձել հենց առկա նախագահական համակարգի պայմաններում` նաև ժամանակին հանդիսանալով նախագահի աջ ձեռքը, յուրայինը, մերձավոր օլիգարխը, և ուժ են դարձել նաև երկրում առկա արատները մի կողմից սնուցելով և մյուս կողմից` օգտվելով դրանցից: Բայց, ի վերջո, դա, իհարկե, հաղթահարելի խնդիր է, եթե այդ ուժերը խոսեն հենց այդ ամենի մասին, այսինքն` ոչ թե գիտատեսական դատողություններ անեն կառավարման մոդելների մասին և հանրությանը մատուցեն իրենց գիտելիքները համաշխարհային քաղաքագիտական գրականության վերաբերյալ, այլ նստեն ու կոնկրետ, ազնվորեն, շիտակ, անկեղծ, պարզ խոսեն Հայաստանում առկա իրողությունների մասին` մեկ առ մեկ ներկայացնելով այդ ամենի հիմնարար, համակարգային պատճառները և քննարկելով լուծման ուղիները, բայց` պրակտիկայի, ոչ թե համաշխարհային քաղաքագիտության դասական տեսությունների հիմքով: Հակառակ պարագայում, ամենալավ գաղափարներն անգամ թամաշա են, եթե ոչ հենց սկզբից` մտահղացման պահից ի վեր, ապա անկասկած հրապարակվելուց հետո, քանի որ բացարձակապես հող չունեն հանրային ընկալման հարթության վրա:
Ի վերջո, Հայաստանի տնտեսական քաղաքականությունն էլ ներկայումս իրականացվում է առավելապես այդ տեսական դատողությունների, տնտեսագիտության դասական սահմանումների հիմքով, բայց մեղմ ասած` ոչ այնքան մխիթարող արդյունքները վկայում են, որ այդ ամենը ոչ մի կապ չունի Հայաստանի իրականության հետ, որովհետև տեսությունը պետք է իմանալ իրականությանը ոչ թե փոխարինելու, այլ այդ իրականությունն ավելի լավ հասկանալու համար: Իսկ եթե այդ ամենը հասկանալով հանդերձ, այդուհանդերձ տեսությունը փորձ է արվում պրակտիկ քաղաքականության տեսքով իբրև լուծում և ելք մատուցել հասարակությանը` հաշվի չառնելով և առավել ևս աչք փակելով հիմնարար արատների կոնկրետ և համակարգային օրինակների վրա, դա արդեն պարզապես հանրությանը գիտակցված մոլորեցնելու ու սեփական քաղաքական շահերին ծառայեցնելու հանցավոր փորձ է և ժամանակի ավելորդ կորուստ հասարակության ու պետության համար:
