Խնդիրների լուծման տարբերակը կենսաթոշակային բարեփոխումներն են (տեսագրություն)

«Առաջին լրատվական»-ի «Դիսկուրս» հաղորդաշարի հյուրերն են ֆինանսների փոխնախարար Վարդան Արամյանը և «Դաշնակցություն» խմբակցության անդամ, ԱԺ պատգամավոր Արծվիկ Մինասյանը:

 –Հ. Բ.- Պարո´ն Արամյան, պարզաբանեք ռեֆորմի էությունը, ի՞նչ փոխվեց կենսաթոշակային ռեֆորմի արդյունքում:

 Վ. Ա.- Կենսաթոշակային խնդիրը արդի է ոչ միայն ՀՀ-ում, այլև ամբողջ աշխարհում: Վերջերս եմ վերադարձել Բրյուսելից, որտեղ լայն քննարկումներ էին տեղի ունենում եվրոպական երկրներում, թե ինչ պետք է անեն, որպեսզի կենսաթոշակային խորը ճգնաժամից, որ փուլ առ փուլ մոտենում են դրան, այդ պակասորդներից կամաց-կամաց դուրս գան: Հիմա ամենակարևոր խնդիրը շարժառիթն է: Ինչո՞ւ ենք սա անում, և ի՞նչ է մեզ ապագայում սպասում: Գաղտնիք չի լինի, եթե ասեմ, որ գրեթե բոլոր երկրներում, նաև Եվրոպայում և Հայաստանում մենք ունենք դեմոգրաֆիկական խնդիրներ, ծերացող հասարակություն: Կյանքի միջին տևողությունը աճում է, այստեղ առաջ է գալիս նաև ներկայիս սերունդների համերաշխության համակարգի պակասուրդի աճման միտում և այլն, որը բոլոր երկրներում կա: Կան նաև մի քանի այլ խնդիրներ՝ հասրակության անդամները, որոնք ներկայումս աշխատում են և հետագայում ստանալու են կենսաթոշակ: Բացակայում է եկամուտի և կենսաթոշակի կապը: Կա նաև երրորդ խնդիր: Դա ֆինանսական համակարգերի կայունությունն է, որը շատ կարևոր է: Եվ, այսօրվա դրությամբ, Եվրոպան խորը պակասուրդների մեջ է, և այժմ նույնիսկ հարց է առաջանում, թե արդյո՞ք նրանք կարողանալու են ՀՆԱ-ի չափանիշներն ապահովել: Դրանք ևս դիտարկվում են մեր երկրում: Իհարկե, մի փոքր ավելի փոքր չափերով, մենք 10-20 տարի հետո բախվելու ենք նույն այն խնդիրներին, որոնք որ հիմա կան Եվրոպայում: Դրանք շարժառիթներ են, որ մենք պիտի պարտադրված կատարենք կենսաթոշակային բարեփոխումներ: Ի դեպ, ես ասեմ, որ անցումը բոլոր երկրներում, որոնք որ սկիզբ են առել Արևմտյան երկրներում, հետագայում տարածվել են ԱրևելյանԵվրոպայի երկրներում, ընդունում են այս մոտեցումը, որը կոչվում է բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգ, որի նպատակն է, որ առաջինը նախ հասարակության յուրաքանչյուր անդամ կենսաթոշակային տարիքի անցնելու ժամանակ ունենա մի քանի աղբյուրներից սպասվող կենսաթոշակ և ապահովի իր արժանապատիվ ծերությունը: Այսօր շատ պարզ մի մոտեցում կա, որ մեկ կենսաթոշակառուին սնում է մեկ աշխատող: Ակնհայտ է, որ աշխատողն իր ամբողջ եկամուտը չի կարող որպես հարկ տալ, իսկ մենք մեր աշխատավարձի( եթե միջին տնտեսության աշխատավարձը ամսեկան միջինը կազմի 115-ից 120  հազար դրամ) մոտ 20 տոկոսը մենք միջինացված ցուցանիշով տալիս ենք որպես սոցիալական հարկ: Հիմա նաև թվերով ասեմ, որ սոցիալական վճարները մենք հավաքում ենք նաև մոտավորապես 130-140 մլրդ, բայց մեր կենսաթոշակային ծախսերը կազմում են 210 մլրդ: Ինչ՞ի համար է դա: Որովհետև ակնհայտ է, որ այն 100-115 հազարից մենք չենք կարող կենսաթոշակ տալ 50-60 հազար: Կա´մ պետք է հարկերը բարձրացնենք, կա´մ պետք է լրացուցիչ պարտք վերցնենք: Երկուսն էլ խնդրահարույց են: Դրա համար ապագային նայելով՝ ՄԱԿ-ի դեմոգրաֆիկական կանխատեսումները փաստում են, որ մեզ մոտ ծնելիության խնդիր կա, գումարած՝ ապագայում մեկ կենսաթոշակառուն: Եթե այսօր բաժին է ընկնում մեկ աշխատող, ապագայում բաժին կընկնի 0.8: Խնդիրների լուծման տարբերակը այս կենսաթոշակային բարեփոխումներն են:

 Հ. Բ. -Հիմա ի՞նչ ստացանք մենք: Ինչպիսի՞ն է լինելու համակարգը:

 Վ. Ա.- Համակարգը լինելու է մեր այսօրվա գործող սերնդի համերաշխության համակարգը, որովհետև մենք չենք կարող անտեսել ներկայիս կենսաթոշակառուների խնդիրները: Գլխին դրվում են երկու լրացուցիչ համակարգեր, որոնցից մեկը պարտադիր կուտակային համակարգն է, որը որ 2014 թվականից է մեկնարկելու, և այնտեղ կան կատեգորիաներ, օրինակ՝ վարձու աշխատողներ, նոտարներ, անհատ ձեռնարկատերեր: Նրանք պարտադրված են լինելու կատարել փոխանցումներ իրենց սեփական հաշիվներից և կուտակումներ կատարել: Եվ երբ որ իրենք կդառնան կենսաթոշակառու, իրենք կկարողանան երկու աղբյուրից կենսաթոշակ ստանալ՝ պետական կենսաթոշակը և գումարած այն կուտակումները, որոնք որ իրենք արել են:

Այսինքն, մենք հնարավորություն ենք տվել, որ ապագայում մարդը, երբ որ դառնում է կենսաթոշակառու, պարտադրված չլինի իր սպառումը էապես կրճատել և կառավարությանը անընդհատ լոբինգ անի, որ բարձրացրեք մեր կենսաթոշակները, կառավարությունն էլ գնա պոպուլիստական քայլերի և ստիպված լինի ամբողջ ֆիսկալ քաղաքականությունը տանել սխալ ուղղությամբ, այնպես, ինչպես օրինակ մենք ունենք հիմա եվրոպական շատ երկրներում:

 Հ. Բ.- Եվ կամավոր կուտակայինը:

 Վ. Ա.-Դա արդեն երրորդ մասն է: Մարդիկ, բացի պարտադրանքից, պիտի ունենան կամարտահայտության հնարավորություն: Պետք է լինեն համակարգեր, որոնք թույլ կտան, որ լինեն հնարավորություններ, եթե ուզում են շատ խնայել: Այստեղ պետք է դրվի նաև խթանների համակարգը, որպեսզի մարդիկ դրա մասին մտածեն, որովհետև սովորաբար մարդն իր էությամբ   կարճատես է, մեկ-երկու տարիներից ավել չի մտածում: Դա է պատճառը, որ եթե նայենք մեր դեպոզիտներին, ապա կտեսնենք, որ ՀՀ-ում ներդրված դեպոզիտները լավագույն դեպքում մոտավորապես 8 ամսով են:

 Հ. Բ.- Կամավոր կուտակայինն արդեն ուժի մեջ է:

 Վ. Ա.- 2011 թվականից օրենսդրական փաթեթը տրվել է ընդունման:

 Հ. Բ. -Պարոն Մինասյան, ինչպես պրն. Արամյանն էլ նշեց, կենսաթոշակային ռեֆորմը այսօր թե Հայաստանում, թե ամբողջ աշխարհում շատ լուրջ խնդիր է, և հասարակություններն այդ առումով բավականին մեծ ուշադրություն են դարձնում այդ գործընթացին: Բայց ՀՀ-ում կար այն տպավորությունը, որ աննկատ անցավ այդ ռեֆորմը, չեղան հասարակական լայն քննարկումներ, մինչդեռ շատ լուրջ խնդրի մասին է խոսքը: Իսկապես կա՞ր այդ հասրակական որոշակի անտարբերությունը և որպես քաղաքական ընդդիմադիր ուժի ներկայացուցիչ՝ ինչով կբացատրեք դա և դիտողությունները ռեֆորմի բովանդակության վերաբերյալ:

 Ա. Մ. -Սկսեմ հենց վերջից: Այն, ինչ պրն. Արամյանը նշեց կապված գործող համակարդի հիմնախնդիրների հետ, իհարկե, ճիշտ է, և կիսում ենք այն կարծիքը, որ այսօր համակարգը այդ խնդիրներն ունի՝ փոխհատուցման գործակցի հիմնախնդիր, ծերացման հիմնախնդիր, ֆինանսական կայունության հիմնախնդիր, արդարության հիմնախնդիր: Բայց արդյո՞ք առաջարկված համակարգը լուծում է այս խնդիրները: Մեր խորին համոզմամբ՝ ո´չ: Կետ առ կետ կարող ենք թվարկել՝ ինչու ոչ: Ժողովրդագրական տեսանկյունից այս բարեփոխումներ կոչվածը, եթե ուշադիր նայում ենք, բերելու է ժողովրդագրական էլ ավելի վատ վիճակի առաջացման: Մասնավորապես, երբ աշխատող կինը, որ վերարտադրողական տարիքի է, երեխա պետք է ունենա, այս բարեփոխումները թույլ չեն տալիս, որ երեխա ունենալու և առնվազն մինչև երեք տարեկան հասակը երեխային խնամելու ժամանակահատվածում ունենա համարժեք եկամուտներ: Երբ որ կգնա կենսաթոշակի, հնարավոր է՝ այդ տարիների համար ստանա այդ եկամուտը: Հակառակը, կտրվում է այդ եկամուտը և բնականաբար, անձը այդ դեպքում քիչ հավանական է, որ կհրաժարվի այդ եկամուտից: Կա´մ կհետաձգի երեխա ունենալու որոշումը, կա´մ պարզապես երեխա չի ունենա, որպեսզի չկտրվի այդ եկամուտից: Ֆիանսական կայունության տեսակետից ակնհայտ է, որ այս փոփոխությունների արդյունքում ձևավորված հսկայական միջոցները ուղղվելու են մասնավոր սեկտորին: Կարճ ասած, տեղի է ունենում կենսաթոշակային համակարգի սեփականաշնորհում, և այդ միջոցների մի զգալի հատվածը, ինչպես որ կամավոր կուտակային համակարգի դեպքում արդեն իսկ Կառավարությունը հաստատել է որոշակի նորմատիվներ, ուղղվելու են արտասահմանյան շուկաներ:Այսինքն, այս գումարները ՀՀ-ում մեծ մասամբ չեն մնալու: Կարող է մեկ-երկու դրվագներով կազմակերպություններ լինեն, որոնք փորձեն վերցնել և շահ ստանալ, բայց մեծ հաշվով գումարի մեծ մասը ուղղվելու է ՀՀ-ից դուրս: Դա նշանակում է, որ այս գումարները չեն ծառայելու ՀՀ-ի տնտեսությանը: Դա նշանակում է, որ առաջիկա միջին ժամանակահատվածի համար,  Իսկ  թե երբ կգա առաջին արդյունքները ստանալու ժամանակը, անորոշ է: Անորոշ է նաև, թե ինչպիսի իրավիճակ կլինի միջազգային շուկաներում: Այստեղ է, որ ի հայտ է գալիս միջազգային շուկաների ռիսկը, որի չեզոքացման համար է, որ այս փաթեթը ոչինչ չի արել: Երկրորդը տնտեսական ռիսկերն են համակարգային առումով:  Այսօր ՀՀ-ի տնտեսությունը և գործազրկության մակարդակը բավականին բարձր են՝ 20 տոկոս: Իսկ եթե վերածենք նաև աղքատության մակարդակը, շուրջ 30 տոկոսին է մոտենում կամ, որ նույնն է, 285 հազար քաղաքացիներ այսօր համարվում են գործազուրկներ: Պաշտոնական ցուցանիշն եմ ասում: Իսկ եթե գյուղատնտեսական սեկտորից էլ հանենք այն հատվածը, որ այս համակարգով միևնույն է, այս մարդկանց հարցը չի լուծվի, ապա  այդ թիվը անցնում է 500-600 հազարը:  Արդյունքում մենք ընդամենը այս փոփոխություններ կոչվածով հաստատում ենք այն ստատուս քվոն, որ կա մեզ մոտ, իսկ դա բարձր գործազրկությունն է, ցածր աշխատավարձը: Եվ փոփոխությունը չեն բերելու ո´չ այս նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, ո´չ էլ աշխատավարձերի բարձրացման խթան են հադիսանալու: Մյուս կարևոր հանգամանքը, որին  բացասական տեսակետից այս փոփոխությունները նպաստելու են, իսկապես մեր հասարակության մեջ ցածր գիտելիքներն ու պատկերացումներն են ֆինանսական շուկայի վերաբերյալ: Թվում է, թե ազատական մտածողության գաղափարախոսները ամեն ինչ թողնում են քաղաքացու վրա: Իբր թե քաղաքացին ինքը ունենալու է առանձին հաշիվ, ինքն է կառավարելու և այլն և այլն: Այսինքն, մենք ունենք նախընթաց փորձ, եթե մարդը նույիսկ իր ավանդային հաշիվը չի կարողանում կառավարել, ուր մնաց կենսաթոշակային համակարգի, առավել ևս, ընտրել փաթեթներ և այլն:

 Հետևաբար, այս ամենով հանդերձ, մեր խորին համոզմամբ, ընդունելով հանդերձ առկա հիմնախնդիրները՝ առաջարվող լուծումները մեր կարծիքով ադեկվատ չեն Հայաստանի առջև ծառացած մարտահրավերներին և բերելու են էլ ավելի ծանր վիճակի առաջացմանը: Ինչու՞ մեր իրականության մեջ հետաքրքրությունները թույլ են արտահայտված: Սա առաջին հերթին իշխանության մեղքն է: Երբ մենք ասում ենք և բացահայտում ենք, որ այնպիսի կարևոր բարեփոխում, ինչպիսին կենսաթոշակային համակարգն է և վերաբերում է ապագա սերունդներին, իրավունք չունի որևէ տվյալ ժամանակահատվածի իշխանություն վերցնի իր վրա: Այլ հարկավոր է հանրային քվեարկման և ինչու չէ, հանրաքվեի միջոցով լուծել այս հարցը: Մեզ մեղադրում էին այն բանի մեջ, որ մենք քաղաքական ակցիա էինք ուզում անել: Հիմա, ի դեպ, ասեմ, որ կարծում եմ, որ, այս պահի դրությամբ, միակ քաղաքական ուժն այսօր մեր քաղաքական համակարգում, որը որպես հիմնարար սկզբմունք դեմ է այս գաղապարախոսությանը, այս մոտեցումներին, դաշնակցությունն է, որ բխում է թե´ իր  սոցիալիստական էությունից և թե´ ազգային առանձնահատկություններից ելնելով է, որ մեր առաջարկները կան: Չընդունեց իշխանությունը այս մոտեցումը: Ավելին, երեք ընթերցման օրենքի նախագծերը արագընթաց կարգով էր, և բնական է, որ հասարակությունը չի էլ կարողանա ադեկվատ արձագանքել: Ես համոզված եմ, որ այս համակարգի պայթյունը և այն փոփոխությունները, որ 2013 թվականի հունվարի 1-ից արդեն մեր քաղաքացիներն իրենց վրա զգալու են բեռի տեսակետից, բերելու է լուրջ փոփոխությունների, լուրջ շարժումների: Երկուսը նշեմ ընդամենը:

 Առաջինը հարկային համակարգում տեղի ունեցող փոփոխությունն է: Պրն. Արամյանը նշեց, բայց պետք է արձանագրենք, որ նվազագույն աշխատավարձը 2013թ հուվնարի 1-ից հարկվելու է, որը որ  մինչ այդ չէր հարկվում: Իհարկե, առանձին պայմաններ դրված են, որ պետք է պաշտոնական առումով բարձրացվի այդ նվազագույն աշխատավարձը, բայց սրանք ընդամենը ցուցանիշներ կարող են լինել, բայց ոչ իրական փոփոխություններ: Երկրորդը, ի հակադրություն ՀՀ Սահմանադրության անցումային դրույթների, տեղի է ունեցել կենսաթոշակային պայմանների վատթարացում: Եթե մինչ այս փոփոխությունները 5 տարվա ստաժ ունեցողը իրավունք ուներ անցնել կենսաթոշակի, փոփոխություններով 10 է դարձել: Այսինքն՝ կրկնակի վատացել է վիճակը քաղաքացիների համար:

 Վ. Ա. -Ես արագ-արագ գրեցի իմ գործընկերոջ հարցադրումները: Առաջինը՝ երեխա ունենալու հարցը: Կարծում եմ՝ սրանք սոցիալական քաղաքականության տարբեր կոմպոնենտներ են, և  երեխա ունենալու համար Կառավարությունը նաև իր ծրագրում ամրագրել է այն բոնուսային համակարգը, լրացուցիչ խթանները, որոնք որ թույլ են տալիս երեխա ունենալ: Եվ այստեղ կենսաթոշակը այս սոցիալական քաղաքականության այս մի կոմպոնենտի հետ կապել պետք չէ, որովհետև կենսաթոշակային քաղաքականություը չի կարող բոլոր հարցերի պատասխանները տալ: Այս բարեփոխումներն ունեն մեկ հարց՝ կենսաթոշակառուի արժանապատիվ կենսաթոշակ տալը և փոխհատուցման գերծակիցը բարձրացնելը: Ֆինանսական ցուցանիշներով եմ ասում, որ ներկա դրությամբ մեր դեմոգրաֆիան և մեր տնտեսական զարգացումները, այնպես, ինչպես Եվրոպայում են, թույլ չեն տալու, կենսաթոշակի գործակիցը, այսինքն աշխատավարձի 25 տոկոսը ապագայում դրանից շատ բարձրացնել: Հնարավոր է այն, ինչ որ Հունաստանն արեց: Ունենալու ենք կոլապս, միջոցները ուղղվելու են արտասահմանյան շուկաներ; Բացի այն օրենսդրական փաթեթից, կա նաև ենթաօրենսդրական դաշտ: Իմ գործընկերը ճիշտ նշեց, որ կարող է խնդիր լինել, եթե բոլոր միջոցները գնան արտերկիր: Առաջինը արտառժութային ռիսկն է. որպեսզի դրանից ձերբազատվենք, սահմանափակումներ ենք դրել: Նաև ասել ենք, թե որ գործիքներում պիտի դրվեն, ինչպես պիտի ներդրվեն: Հենց նույն կենսաթոշակայինի մասով պատրաստվում ենք 30 տոկոս սահմանափակում դնել, սրանից ավել, չի կարող լինել:

 Երկու մաս կա: Փողերը պետք է մտածեն, որ նրանք պետք է կառավարվեն խելամիտ: Իրականւմ, Հայաստանում մենք չունենք կորպորատիվ շուկա: Մեծ եկամուտներ իրականում ոչ թե պարտատոմսերն  են բերում, այլ բաժնետոմսերը: Պարտատոմսերը ֆիքսված եկամուտ են բերում, որ նրանք պետք է տան, որ կառավարիչները կարողանան կապիտալի շուկաներում ոչ մեծ ծավալների խնայողություն տալ բոլոր նրանց, քանի որ օրենքը տալիս է երեք ռիսկայնության պորտֆել, ովքեր որ երիտասարդ են և ուզում են մի փոքր ավելի վաստակել, քանի որ օրենքը տալիս է երեք ռիսկայնության պորտֆել: Դրա համար սահմանափակումները դրվում են: Մենք ուշադրությամբ նայել ենք միջազգային փորձը:

 Շուկայական և տնտեսական ռիսկերի հետ կապված: Ընդհանրապես, սովորաբար միջազգային շուկայական ռիսկերում բաներ կան, որ տվյալ երկրի հսկողությունից դուրս են, և դու պետք է ոչ թե մտածես, թե որ ռիսկերը կառավարելի դարձնես, այլ պետք է մտածես ինչպես դա մինիմալիզացնել: Կա՞ն արդյոք մեխանիզմներ, որոնք որ դա անելու հնարավորություն կտան: Մենք թե´ համաշխարհային բանկի գործընկերների, թե´ USID-ի հետ գրել ենք այն համակարգը, որը որ խաղացող է: Ահա  մի քանի խաղացողներ` Կենտրոնական բանկ, պահառության ինստիտուտ, կենսաթոշակային ֆոնդերի կառավարիչ, գումարած թափանցիկություն: Այս 4 համակարգերը հնարավորություն են տալիս ՀՆԱ-ի չափով մինիմալիզացնել գումարը: Գումարած դրան, մենք նաև ռիսկերից ապահովագրման համար երաշխիքների ինստիտուտն ենք վերանայել:

 Մտածելակերպի հետ կապված, սա մարտահրավեր է: Դրա համար մենք ստեղծել ենք ֆոնդ, որը որ իրազեկման լայնածավալ աշխատանքներ է կատարում, գումարած դրան, համակարգը, որ ստեղծվել է, այն նույնիսկ տարրական գիտելիքներ ունեցող անձանց հնարավորություն է տալիս դառնալ շահառու: Եթե դու չունես տնտեսագիտական գիտելիքներ և չես կարող դիտարկել, թե որ արխիվների կառավարիչն է քեզ համար նախընտրելի, համակարգը քեզ համար ավտոմատ ընտրելու է այդ արխիվների կառավարիչներին: Եթե կան երեք արխիվների կառավարիչներ,  հասարակությունը ոչ մի ընտրությույուն չի անում: Համակարգը 33 տոկոս հավանականությամբ բաշխելու է այդ միջոցները արխիվների կառավարիչների միջև: Նույն կերպ մենք հնարավորություն ենք տվել երեք տեսակի պորտֆելներ ձևավորելու՝ ըստ ռիսկայնության: Եթե դու գիտելիք չունես, համարգը նորից հնարավորություն է տալիս տեղաբաշխվելու: Գումարած սրան, այն մարդկանց, ովքեր չունեն համակարգչային գիտելիքներ, չեն կարող ժամի կտրվածքով հետևել, թե իրենց գումարներն ինչպես են աշխատում իրենց օգտին, այն  տարեկան մեկ անգամ թղթային ծրարով իրենց ուղարկվելու է:

 Հարկային մեխանիզմի հետ կապված մենք մի բան ենք մոռանում՝ եկամտային հարկը, որը, ըստ էության, ամբոջացնում է սոցիալական վճարը և ներկայիս գործող եկամտահարկը: Երկուսի միաձուլում է: Սոցափ վճարներով հարկվում է նվազագուն աշխատավարձից և այսօրվա դրությամբ 7500 դրամ մենք այսպես թե այնպես վճարում ենք, եթե ստանում ենք նվազագույն աշխատավարձ: Մենք այդ երկուսի համախմբմամբ տվել ենք մեկ եկամտային հարկ գաղափարը: Աշխատավարձերը պետք է այնպես անել, որ 2014 թ-ի հունվարի մեկից այս կողմ այն բոլոր մարդիկ, ովքեր ստանալու են աշխատավարձ, զուտ հարկումից հետո աշխատավարձը չնվազի: Եվ իհարկե, ինչ վերաբերում է 5-10 տարուն, ես ձեզ ասեմ, որ այդ նվազագույն շեմը սովորաբար ընդունված է բոլոր երկրների մոտ: Դա նաև ունի որոշակի քաղաքականություն: Տեսե´ք՝շատ պարզ է. պետք է խթաններ ստեղծել, որ մարդիկ չաշխատեն կամ աշխատեն պաշտոնական հատվածում: Այսօր մարդիկ կան, որ աշխատում են ոչ պաշտոնական հատվածում և համապատասխան ստաժն էլ չեն հավաքում:

 Հ. Բ.- Ստեղծել այդ խթանը կենսաթոշակային խստացման միջոցով:

 Վ.Ա. Երբ որ ես ասում եմ, որ համակարգը կամաց-կամաց մեկ այլ խթան է լինելու, որպեսզի մարդիկ ոչ պաշտոնականից տեղափոխվեն պաշտոնական, ասում են` գիտեք, որ գրծատուներն ունեն հարաբերական առավելություն: Ասում եմ` ճիշտ եք ասում, բայց չի կարելի ամեն ինչ բարդել մեկ ռեֆորմի վրա: Բերեմ Բելգիայի օրինակը: Բելգիայից երբ որ եկա, շատ երկրներ խնդիր էին ունեցել, այսինքն՝ ֆիսկալ դիսցիպլինան չէին պահպանել: Մի կողմից արել էին այս բարեփոխումը, որը հնարավորություն կտար, որ ռեֆորմն իրագործվեր: Խեսքը Հունգարիային է վերաբերում, որը բարձր պակասորդներ է ունեցել պետական բյուջեում:

 Ես ձեզ ուղղակի տեղեկացնեմ նաև, որ մասնագետների հետ մենք կիսվեցինք, բոլորն էլ համակարծիք էին, որ ՀՀ-ն շարժվում է ճիշտ ուղիով:

 Ա. Մ.- Ես չգիտեմ` ինչ մասնագետների մասին է խոսքը, բայց աշխարհի երկրորդ երկիր չկա, որ այս նույն մոդելը կիրառի: Ինչ վերաբերում է միջազգային փորձին, ասեմ, որ նույն Արգենտինան, նույն եվրոպական երկրները, ՌԴ-ն, որոնք փորձում են պարտադիր կենսաթոշակային համակարգի պարտադիր արդյունավետ բաղադրիչ գտնել, բոլորը հետ են վերադառնում: Պատճառներից մեկը անկանխատեսելի  միջազգային ճգնաժամի վրա հասնելն է: Դրա համար մենք առաջարկում ենք պայմանական կուտակային համակարգ, երբ կենսաթոշակային միջոցների ֆոնդերը չենք տալիս մասնավոր կառավարման, այլ ասում ենք` այս ամբողջ միջոցները պետական են, Կառավարությունը ինքն է որոշում այս խնայողություններն իր ազգային տնտեսության որ ճյուղում ներդնի, որպեսզի կարողանա ոտքի կանգնեցնել: Կառավարությունը ստեղծել է համահայկական բանկ, որ պետք է ազգային մեծ ծրագրեր իրականցներ: Այսօր գումար չունի այս բանը: ՄԵնք դրսից պիտի խնդրենք, որ տոկոսով փող տան մեզ, իսկ մեր միջոցները տանք Եվրոպային կամ ներդնենք կապիտալի շուկայում ռիսկային գործոնների մեջ, որպեսզի իբր թե տոկոս ստանանք: Եթե ուզում ենք զարգացնել մեր ազգային տնտեսությունը, որը նաև աշխատատեղերի ստեղծում է, և որը դուրս է  բերելու մեզ ֆինասական ռիսկերից, որոնց մասին խոսեցինք, ամբողջ միջոցների կուտակումը պետք է գնա ոչ թե մասնավորին, այլ կառավարությունը ինքը պետք է վերցնի իր ձեռքը և կառավարի: Եթե ներկա կառավարությունը չի զգում, որ ինքն ընդունակ է արդյունավետ կառավարել, չի կարողանում իր կոռուպցիոն դրսևորումների դեմ պայքարել, սա այլ հարց է: Միշտ ազատականների հիմնական հիմնավորումն է` Կառավարությունը չի դիմանա գայթակղությանը: Եթե այսօրվա Կառավարությունը այդ պատասխանատվությունը վերցնի իր վրա և ասի, որ ես կդիմանամ գայթակղությանը, ուզում եմ արդյունավետ և ազգանվեր կառավարություն ձևավորել, ինչ՞ն է խանգարում:

 Կենսաթոշակային համակարգի փոփոխությունները բոլոր ժամանակներում միշտ եղել են արդիական խնդիր: Սակայն ես կարող եմ վկայակոչել երկրներ, որտեղ տնտեսության հանված փողին քաղաքացին չպիտի սպասի մինչև իր խոր ծերություն, որ կարողա այդ միջոցներն օգտագործել: Այլ համակագերի մեջ է մտնում բժշկական պարտադիր ապահովագրությունը: Դուք պատկերացնու՞մ եք՝ քաղաքացին աշխատում է, կուտակում ինչ-որ գումարներ, հետո աշխատանքի ընթացքում հիվանդանում է, մահամերձ վիճակ  է մոտը: Կամ եթե չբուժվի, ապա պետք է մահանա ու չունի միջոց բուժվելու համար: Մենք ասում ենք` լավ, այդ միջոցները, որ ապագայում պիտի ստանան, կամ որ ասում եք` դու չստացար, քո ժառանգը կստանա, հիմա ինձ պետք է, որ առողջանամ: Երկրորդ, պետք է, որ ավելի լավ կրթություն ստանամ կամ որակավորվեմ, որպեսզի ավելի արտադրողական լինեմ: Ուրեմն, ինչու՞ եք արգելում: Դե իրենք կասեն, որ ընդհանուր կեսաթոշակային փիլիսոփայությունը թույլ չի տալիս 23 տարուց պակաս ժամանակահատվածում միջոցները կառավարել, բայց անկեղծորեն ասեմ, որ դրանք բոլորը հեքիաթներ են:

 Վ. Ա. -Ուրեմն ես այդ հեքիաթները վերածեմ իրականության: Համաձայն չեմ իմ գործընկերոջ հետ: Եթե անձը, Աստված մի արասցե, կուտակման գործընթացում կդառնա կա´մ երրորդ, կա´մ 2-րդ, կա´մ 1-ին կարգի հաշմանդամ, օրենքով հնարավորություն է տրվում, որ նա ստանա այդ գումարները: Որովհետև ակնհայտ է, որ այդ միջոցները խնայել է իր համար, իր սեփականությունն է: Պայմանակուտակային ավանդների հաջողված օրինակներ կան: Այն, ինչ որ պրն. Մինասյասյանն է հայտարարում, որ չկան, ասում եմ` կան:

 Ա.Մ.- Խնդրում եմ, կասե՞ք որ երկրները:

 Վ. Ա.- Հենց նույն Էստոնիան մի քիչ շատ է մոտ:

 Ա. Մ. -Չէ´, մեկ րոպե: Նույն մոդելը ո՞ր երկրներում է գործում:

 Վ. Ա. -Էստոնիայում, Լատվիայում, Լեհաստանում:

 Ա. Մ.- Դուք էլ լավ գիտեք, ես էլ, որ այդպես չի:

 Վ. Ա.- Ես Ձեզ պաշտոնապես եմ ասում, կարող ենք նայել բժշկական ապահովագրությունների համակարգը; Ի դեպ, Ձեր ասած պայմանակուտակայինը մշտապես պետք է պետությունը կառավարի, եթե մենք ուզում ենք շուկայական օրենքներով, ուժերով լինի տնտեսական աճ: Բազմաթիվ վերլուծություններ ցույց են տալիս, որ շուկայական ուժերով վերաբաշխված միջոցները շատ ավելի մեծ արդյունքներ են ունենում: Մասնավորը շատ ավելի կայացած է, որովհետև ինքը գիտի, թե ինչ ներդրումներ կատարի, և որն է ճիշտ ցուցանիշը, որ ինքը պետք է բերի:

 Ա. Մ. -Ես այդպիսի բան  չպնդեցի:

 Վ. Ա. -Մենք այդպիսի խոսակցություն ունեցել ենք:

 Ա. Մ.- Այո´, բայց մեր բանկերի վիճակն այսօր թույլ է տալիս:

 Վ. Ա.- Տեսե´ք, այս համակարգի միջոցով, կյանքի փորձն է ցույց տալիս և մենք ուսումնասիրել ենք նաև` ինչ են անում երկրները: Ես ձեզ վստահաբար ասում եմ` մեծ մասը մնալու է ՀՀ-ում, որովհետև Կառավարությունը Կենտրոնական բանկի հետ միասին սահմանափակումներ է դրել:

 Ա. Մ.- Կամավորի համար արդեն ասել եք, որ 60-70 տոկոսը նախատեսված է եվրոպական շուկայի համար:

 Վ. Ա. -Կամավորի և պարտադիրի մեջ տարբերություն պետք է լինի:

 Ա. Մ. -Ո՞րն է երաշխիքը:

 Վ. Ա. -30 տոկոս: Երբ որ սահմանափակում դնենք, դրա հսկողությունը լինելու է եռաստիճան: Առաջինը պահառության ինստիտուտն է,որը թույլ չի տալու, որ այդ չափանիշները խախտեն: Երկրորդը կենտրոնական բանկն է, երրորդը՝ թափանցիկության գործիքները: Եթե մենք մտածում ենք մրցունակ հասարակության մասին, պետք չէ, որ մենք դառնանք տնտեսագետ կամ իրավաբան: Պետք է դառնանք լավ տնտեագետ և իրավաբան:

 Ա. Մ.- Ճիշտ է, բայց այս բարեփոխումները ձեր ասածի ուղիղ հակառակին են գնում:

 Վ. Ա.- Հակառակն է տեղի ունեցել այլ երկրներում: Մարդը շահին է գնացել, բայց եթե պարտադրված լինի երկու բառ կարդալ, անելու է դա: Ես Ձեզ վստահեցնում եմ` առկա համակարգում ժամանակին որևիցե մեկը չգիտեր ինչպես կոմունալ վճարունմերն անի, ու բոլորը գնում էին հերթ էին կանգնում: Այսօր շահ ունեն իրենք՝ առկա համակարգով մարդիկ, որոնք որ դա անում են, Այդ դեպքում այն էապես աճում է՝ տարին 30-40 տոկոս:

 Ա. Մ.- Գիտեք  Ձեր ասածը որն է:  Իհարկե, մարդուն առաջնորդում է սեփական շահը, բայց պետությունը նրա համար է, որ  այդ  շահի զսպման այնպիսի քաղաքականություն վարի, որ ձեր ցանկացած շահը չվնասի հարևանի շահին:  Ձեր բերած համակարգը որևէ կապ  չունի սոցիալական պատասխանատվության հետ:  Այն ֆինանսական շուկային միտված փոփոխություն է: