– Հրաչ, 2012-ին լրանում է հայ գրատպության 500-ամյակը, ՅՈւՆԵՍԿՕ-ն Երևանը հռչակել է գրքի մայրաքաղաք: Որպես ժամանակակից գրող, ի՞նչ եք կարծում, Երևանը այդ պատվին արժանանալու իրավունք ունե՞ր:
– Այո՛, Երևանը ուներ այդ պատվին արժանանալու իրավունք: Տպագրության 500-ամյակը իրավունք է վերապահում Երևանին կոչվել գրքի մայրաքաղաք: Այլ հարց է, մենք այսօր կարո՞ղ ենք ներկայանալ աշխարհին որպես գրքի մայրաքաղաք, թե՞ ոչ, մեր ժամանակակից տպագրության, հրատարակչության որակով, գրախանութների քանակով, ժամանակակից գրականության մակարդակով արդյոք կարո՞ղ ենք ներկայանալ աշխարհին… սա է խնդիրը: Կարծում եմ` այդ խնդիրները դեռ մասամբ հնարավոր է լուծել, որոշ գրախանութներ դեռ հնարավոր է բացել, թեև ցավալիորեն նկատեցիք, որ վերջին ժամանակաշրջանում գրախանութներ փակվեցին, Գրքերի աշխարհի ևս մեկ գրախանութ փակվեց, դրա փոխարեն վերաբացվեց «Նաիրիե գրատունը: Այլապես ի՞նչ է նշանակում Երևանը` գրքի միջազգային մայրաքաղաք, բայց գրախանութներ չկան, գոնե կենտրոնում մարդիկ, ովքեր կգան, շրջելիս պետք է տեսնեն գրախանութներ, ընդ որում` հայերեն գրքերով ներկայացված գրախանութներ, ոչ թե ռուսալեզու կամ անգլիագիր գրականություն, այլ հայ գրականություն: Պետք է բարձր գրահրատարակչություն ունենալ, սակայն մեր գրքերի ժամանակակից տպագրության որակը չեմ կարող ասել, որ շատ բարձր է:
– Այսինքն` ուշացե՞լ ենք, պետք է նախապատրաստվեինք 2011-ի ամբողջ ընթացքո՞ւմ:
– Ոչ թե 2011-ից, այլ 2000 թվականից պետք է նախապատրաստվեինք: Հայաստանում շատ քիչ հրատարակչություն ունենք, որոնք ծրագրեր են իրականացնում: Մի քանի հրատարակչություն ունենք, մնացածը տպարաններ են և ոչ թե հրատարակչություններ: Ունենք շատ լավ հրատարակչություններ` «Տիգրան Մեծ», «Անտարես», «Էդիտ պրինտ» և այլն, բայց մեր գրաշուկայում վաճառվում են հիմնականում մանկական գրքեր, որ բարձր որակով են, իսկ, օրինակ, գեղարվեստական գրականության տպագրության որակին ուշադրություն չեն դարձնում, չունենք թարգմանական գրականություն: Եթե հիմա մի նորվեգացի գա, ասի` ինչ հեղինակ ունեք, ասենք` Կնուտ Համսուն, իսկ լավ, դրանից հետո նորվեգական գրականությունը չի՞ զարգացել արդյոք, իսկ ո՞ւր են գերմանացի ժամանակակից գրողների թարգմանությունները, օտարազգի գրողները ինչպե՞ս պետք է ծանոթանան մեր ժամանակակից գրականությանը: Մենք վաղուց գրաշուկա պետք է ունենայինք, որտեղ գրողը գրեր, հրատարակիչը հրատարակեր, և չլիներ պետպատվեր հասկացությունը, գիրքը պահանջարկ պետք է ունենար, գործակալությունները պետք է համաշխարհային շուկայում ներկայացվեին: Քանի որ այդ շուկան չի ձևավորվել, այդ բոլոր սխալները գալիս են այդտեղից: Գրողը գրական գործակալ պետք է ունենար: Հիմա կա գրական գործակալություն, որը զբաղվում է այդ հարցերով, բայց որը նոր-նոր է սկսում իր գործունեությունը: «Անտարես» հրատարակչությունը, օրինակ, հեղինակների հետ պայմանագրեր է կնքում, հեղինակային իրավունքի խնդիր է դրվում:
– Ձեզ հետ կա՞ն արդյոք կնքված պայմանագրեր:
– Այո՛, «Անտարես» հրատարակչությունը հրատարակման է պատրաստում 2012-ին իմ վեպը: Սա աննախադեպ երևույթ է հայ գրականության մեջ, երբ հեղինակից հեղինակային իրավունք վերցնի հրատարակչությունը և տպագրի նրա ստեղծագործությունը: Իմ առաջին գիրքն իմ գրպանից եմ դրել, հրատարակել: Փաստորեն, հիմա գրողը այդ խնդիրը չունի:
– Ժամանակակից գրականությունը և ժամանակակից գրողը ի՞նչ խնդիրներ ունեն:
– Ժամանակակից գրականությունը ունի նույն խնդիրները, որոնք կապված են նաև գրաշուկայի հետ: Իհարկե, նորից իմ ասածը բացարձակ չէ, որովհետև կան ժամանակակից գրողներ, որոնք կարող են պահանջված լինել գրաշուկայում, եթե այդպիսին գոյություն ունենար, բայց հիմնականում գրողը քանի որ չգիտի` ընթերցողը ինչ է ուզում իրենից, գրողը գրում է, և ընթերցողը չի կարդում: Եթե լիներ գրաշուկա, այդ ժամանակ գրողը կիմանար ինչ է ուզում ընթերցողը: Մեր շատ ժամանակակից հեղինակներ չգիտեն` ինչ է նշանակում լինել ժամանակակից, ինչ է նշանակում ժամանակակից մտածողություն, չեն ընթերցում, չգիտեն` համաշխարհային ինչ նոր գրականություն է ստեղծվում:
– Ի՞նչ խնդիրներ է իր առջև դնում ժամանակակից գրականությունը, և ինչո՞վ ենք մենք հետ այս առումով: Հետևո՞ւմ եք համաշխարհային միտումներին:
– Այո՛, հետևում եմ միտումներին, չեմ կարող ասել, որ բոլոր ժամանակակից նշանավոր գրողներին կարդում եմ, բայց փորձում եմ ուսումնասիրել ինչ տենդենցներ կան ժամանակակից համաշխարհային գրականության մեջ: ժամանակակից գրականության զարգացման այդ տենդենցները մեզ մոտ բացակայում են: Աշխարհում հեռուստատեսությունը, համակարգիչը, համակարգչային խաղերը շատ բան են փոխել: Այսօր շատ ժամանակակից գրողներ այնպիսի գրականություն են ստեղծում, որը խաղ է, ինտերակտիվ գրականություն են ստեղծում, քանի որ հետաքրքրությունը գրականության հանդեպ պակասել է, և ավելացել է խաղի հանդեպ հետաքրքրությունը, խաղի էլեմենտը պետք է լինի գրականության մեջ: Միլոռադ Պավիչը վեպ-խաչբառ էր փորձում ստեղծել, որին ընթերցողը մասնակցում էր: Այս բոլորը տենդենցներ են, որ մենք պետք է հաշվի առնենք:
Մենք պետք է հաշվի առնենք, որ ժամանակակից գրականությունը պետք է համաքայլ գնա կինոյի հետ, պետք է այդքան խիտ լինի: Այսօրվա ընթերցողը այլևս ժամանակ չունի երկարածավալ վեպեր ընթերցելու, այսօր ընթերցողը ուզում է ռիթմով փոքրածավալ ստեղծագործություն ընթերցել: Այսօր ժամանակակից համաշխարհային գրականության մեջ փոքրածավալ ստեղծագործությանը ասում են վեպ, իսկ մեզ մոտ հարյուր էջանոց վեպը վիպակ են անվանում: Փոխվել է կյանքի ռիթմը, դրա հետ մեկտեղ` նաև գրականությունը: Հնարավորինս փոքր ծավալի մեջ սեղմ ինֆորմացիա պետք է լինի:
– Դուք նաև ծանո՞թ եք. այսօր ի՞նչ խնդիրներ ունի ընթեցողը, ի՞նչ ակնկալիքներ ունի գրողից:
– Ես բացարձակ հաշվի չեմ առնում ընթերցողի ակնկալիքները, ես հաշվի եմ առնում իմ ակնկալիքները որպես ընթերցող ինքս ինձնից, ես փորձում եմ շատ ընթերցել, որպեսզի լավ ընթերցող լինեմ, և ինչպես ասում է համաշխարհային սարսափի արքան` ինչքան շատ պետք է կարդա գրողը, որը ինքն իրեն հիմարացնելու շանսերը քիչ լինեն: Ես փորձում եմ ստեղծել մի գրականություն, որը կարող է ժամանակակից լինել: Բայց ես չեմ ուզում ինձ շատերը ընթերցեն, Հեմինգուեյն ասում էր` վեպս հավանել են, կա-չկա` վեպիս մեջ մի բան էն չի:
