Այս օրերին Հայաստանում է գրող, թարգմանիչ Հերբերտ Մաուրերը, ով ապրում և ստեղծագործում է Ավստրիայում, բայց միշտ հետևում է Հայաստանում տեղի ունեցող անցուդարձին
– Պարոն Մաուրեր, եվրոպացի Ձեր կոլեգաներից մեկը «Դարձ առ գիրք» փառատոնի շրջանակներում կազմակերպված եվրոպացի գրողների հետ հանդիպմանը նշեց, որ մշակույթը և գրականությունը Եվրոպայում կախված չեն Եվրամիությունից, առհասարակ ազատ դաշտում են գործում, բայց մշակույթների մերձեցումը բացասական համարեց լճացման տեսանկյունից: Մենք Եվրամիության անդամ չենք, ի՞նչ եք կարծում` մեզ մոտ ի՞նչ իրավիճակ է մշակույթի, գրականության ազատության առումով:
– Ավստրիայում, առհասարակ Եվրոպայում, մշակույթը մեծամասամբ ֆինանսավորվում է պետության կողմից, և սա նորմալ է, եթե իհարկե պետությունը գտնվում է նորմալ վիճակում: Սա շատ կարևոր է կայացած դեմոկրատական հասարակությունների համար, բայց եթե պետությունը, մեղմ ասած, լավ վիճակում չէ, արդեն կասկածելի են դառնում գրականության մեջ կատարած պետական ներդրումները, որովհետև այնպիսի հեղինակներ կարող են շահել, որոնք պետության հետ ինչ-որ առնչության մեջ են: Մեզ մոտ ազատություն կա, և բոլորս գիտենք` այդ ազատությունը բոլորի համար հավասար է, և հավասար են բոլորի իրավունքները: Հիմա Հայաստանը եթե համեմատենք Ավստրիայի կամ Եվրոպայի հետ, այստեղ, իհարկե, կա պետություն, կա մշակույթ, և մշակույթը ոչ մի տեսակի նյութական միջոցներ չունի: Այստեղ եթե որևէ մեկը որպես բանաստեղծ կամ հեղինակ ուզում է ապրել, պետք է պայքարի: Այդ պայքարը կա և պետք է լինի, բայց երբեմն էլ շատ դաժան է: Այնպես որ, նկատում եմ, որ հատկապես գրականության, մշակույթի նկատմամբ արձագանքները քիչ են: Սա պայմանավորված է նրանով, որ պարզ սկզբունքներ չկան. օրինակ` գովազդային հնարավորությունները շատ քիչ են կամ ընդհանրապես չկան, գրախանութներ գրեթե չկան: Իսկ մոդեռն ժամանակներում մշակույթը, մանավանդ` գրականությունը, գովազդային ասպարեզում ինչ-որ մի ձևով արձագանք պետք է ունենա, որն այստեղ գոյություն չունի:
– Դուք Ձեր ելույթում նշեցիք, որ անպայման չէ ստեղծագործողը խոսի քաղաքականությունից, գրողի ստեղծագործությունն ինքնին պետք է խոսի իր հոգու քաղաքականությունից: ՀՀ գրողների միության նախագահը համարում է, որ լավ չէ, երբ գրողը խառնվում է քաղաքականությանը: Հիմա լա՞վ է, թե՞ վատ, երբ գրողն անդրադառնում է քաղաքականությանը:
– Գրողը նախևառաջ քաղաքացի է, գրողը մարդկային էություն է, հենց այսօրվա առօրյայում ապրող է: Եվ գրողն ինքը պետք է որոշի` քաղաքականությամբ զբաղվի՞, թե՞ ոչ: Բայց իմ անձնական կարծիքով` այո՛, գրողը պետք է հենց հասարակական հարցերով զբաղվի, և հենց այստեղ ժողովուրդն այնքան շատ հոգսեր ունի, կարևոր նյութ է և այդ դիտավորությունները պետք է արձագանք ունենան գրականության մեջ: Իհարկե, այստեղ հարցը նրանում է, որ ժողովուրդը, ինչպես 50-60 տարի առաջ, այնպես էլ հիմա, պետական քաղաքականությունից կախում ունի: Դրա համար էլ բյուրոկրատական հեղինակները պետության ստրուկն են դառնում: Իհարկե, այս պայմաններում իմաստ չունի հեղինակը պետությանը պատկանի, քանի որ անհրաժեշտ պահի չի կարող ազատորեն քննադատել: Իսկ ի՞նչ է նշանակում պատմվածք, բանաստեղծություն գրել… նշանակում է ազատություն սրտի, ուղեղի համար և այլն: Ազատություն ինչի՞ց` առօրյա պայմաններից, ազատությունը բողոք է հենց ճնշման, պետական և այլ տեսակի խնդիրների դեմ:
– Դուք տարվա մեջ մի քանի անգամ գալիս եք Հայաստան: Այստեղ խոսքի ազատության, մարդու իրավունքների առումով արդյո՞ք դեպի դրական փոփոխություն չեք նկատում:
– Ճիշտ հակառակն եմ նկատում, գնալով սահմանափակվում են մարդու արտահայտման իրավունքները: Ես դեռ այն ժամանակ պայքարում էի Նիկոլի (էլ չեմ ասում մյուս քաղբանտարկյալների) ազատության համար: Ավստրիայում միջազգային կազմակերպություն կա` Լրագրողներ առանց սահմանների, որը դատապարտեց: Նրանց համար անհասկանալի և անընդունելի երևույթ էր` խմբագիրը բանտում է արդեն երկուսուկես տարի: Բարեբախտաբար, ի վերջո հասկացան, որ դա անհեթեթ է, աբսուրդ է և ազատ արձակեցին: Սովետական ժամանակները վաղուց անցել են և այլևս պետք չէ սովետական ոճով աշխատել:
– Եվրոպական միությանն անդամագրվելու ցանկություն ենք հայտնում, մեծ հաշվով սա ֆորմա՞լ ցանկություն է, երբ դեռ հոգեբանորեն շատերը չեն հոմոսովետիկուս:
– Ես այս հարցում մասնագիտացված չեմ, բայց մի կարճ պատմություն պատմեմ. երեք շաբաթ առաջ մի շատ պահպանողական խմբի հետ էի, ուխտագնացներ էին: Բայց այստեղ տպավորիչ երևույթ էր քաղաքում հանրահավաքների առկա մթնոլորտը: Եվ անգամ նրանք ասացին` դեմոկրատիան դա է, երբ նման բարձր մակարդակով կարող են խոսել, քննարկել: Այս պահպանողական մարդկանց համար վանքերից ու եկեղեցիներից բացի, դրվատանքի էր արժանի հանրահավաքը Ազատության հրապարակում:
– Այնուամենայնիվ, փոփոխություն կա՞:
– Փոփոխություն է այն իմաստով, որ ժողովուրդը մինչև հիմա դիմանում է:
– Սակայն հիմա շատ ավելի քիչ են դիմացողները, հանրահավաքների մասնակիցները:
– Հանրահավաքների օրերին տուրիստական ավտոբուսում Աշտարակից քաղաք էինք հասել: Ճանապարհին ոստիկանը կանգնեցրեց մեր ավտոբուսը` ճշտելու ցույցի՞ ենք գնում: Ես կատակով պատասխանեցի. «Գիտես, ախպեր ջան, մենք Վիեննայից հատուկ եկել ենք, որ մասնակցենք ցույցերին, ուրեմն հիմա ի՞նչ անենք»: Այսինքն` մարզերից եկող ճանապարհները փակ էին, և սա էլ պատճառներից մեկն էր, որ ժողովուրդն այդ օրերին քիչ էր:
– Արդյո՞ք քաղաքացիական սեկտորը մեզանում ակտիվանալու կարիք չունի:
– Այստեղ վաղուց քաղաքացիական շարժում եղել է և կա: Լավ եմ հիշում` այն ժամանակ կար «Ղարաբաղ» կոմիտեն, որը միջազգային արձագանք ուներ: Այսինքն` քաղաքացիական գիտակցություն կա, պարզապես այստեղ ժողովուրդը ոչ միայն տխուր է և հոգսաշատ, այլև արդեն հոգնած է, և ոչ մի բան չի փոխվում: Փոփոխություն կա մտածողության մեջ, և ես չեմ կարծում այդպես մտածողները փոքրամասնություն են, պարզապես շատերը ժամանակ չունեն, հոգնում են: Այսպիսով, օլիգարխներից սկսած մինչև արդար մարդիկ, բոլորը պետք է հասկանան, որ հենց այս փոքր երկիրն ունեն, և եթե մենք իրար չհասկանանք, Հայաստանն ապագա չի ունենալու: Եթե 70 հազար մարդ է արտագաղթում Հայաստանից, սա արդեն մտահոգիչ է: Եթե հիմա մենք բաց թողնենք մեր վերջին շանսը, ուրեմն վերջ, վերջ, վերջ…
– Պարոն Մաուրեր, հիմա Վիեննայի Մխիթարյանների հետ ստեղծագործական կապեր ունե՞ք:
– Մխիթարյանների գրադարանը դրախտային վայր է, այն ինձ համար լավ աշխատելու վայր է, թեև շատերը չգիտեն այդ մասին: Բացի այդ, այստեղ պետք է հասկանան, որ Մխիթարյանները մշակութային հետաքրքիր կղզիներ են, և հարաբերությունները ավելի ջերմ լինեն:
