Հայաստանում իսկապես լուրջ դիլեմա է դառնում այն, թե արդյոք քաղաքական խնդիրների լուծմանը հնարավո՞ր է հասնել քաղաքացիական պայքարով, քաղաքացիական շարժմամբ, թե՞, այդուհանդերձ, բոլոր քաղաքացիական խնդիրները կարող են լուծվել միայն հզոր քաղաքական շարժման շնորհիվ: Օրինակ՝ մենք այժմ բավական սրությամբ, նույնիսկ ողբերգական սրությամբ բախվում ենք բանակի խնդրին, որում պահանջվում է բոլոր քաղաքացիների քաղաքացիական ուշադրությունը, ըմբոստությունը, բողոքի ձայնը: Կարելի է բերել այլ օրինակներ ևս, երբ կան իսկապես լուրջ խնդիրներ, որոնք, անկախ քաղաքական հայացքներից, պետք է միավորեն բոլոր քաղաքացիներին: Սակայն չէ՞ որ այդ միավորումն ինքնին հենց հանդիսանում է քաղաքականություն:
Այսինքն՝ ի՞նչ է քաղաքականությունը, եթե ոչ քաղաքացիական հնարավորինս լայն միավորում, և որքան մեծ քաղաքացիական շերտ է միավորում քաղաքական հոսանքը, այնքան ավելի հզոր է այն և ազդեցիկ թե՛ տվյալ երկրի, թե՛ համաշխարհային քաղաքականության մասշտաբով: Սակայն ինչպես հասնել դրան Հայաստանում: Առաջին հայացքից թվում է, որ գրեթե բոլոր քաղաքական ուժերն ընդունում են քաղաքացիական լրջագույն խնդիրների առկայությունը, ընդունում են դրանց լուծման հրատապությունը, սակայն բոլորը ցանկանում են լինել այդ գործում ճանաչված և ընդունված առաջատար: Այստեղ, ահա, քաղաքականության քաղաքացիականությունն ընդհատվում է՝ անկախ այդ բաղադրիչի վերաբերյալ հրապարակային հայտարարություններից:
Գուցե դա Հայաստանի անկախության շրջանում ձևավորված և բավական կարծրացած «ապաքաղաքացիական» բնույթի քաղաքականության կամ քաղաքական պատկերացումների իներցիան է, որ շարունակվում է առ այսօր, անգամ՝ անկախ քաղաքական ուժերի կամքից: Այսինքն՝ գուցե շատ ուժեր և անհատներ նույնիսկ հասկանում են այդ իներցիայից դուրս գալու անհրաժեշտությունը, սակայն ակամա շարունակում են ենթարկվել դրան: Արդյունքում ստացվում է մի պարադոքսալ իրավիճակ, երբ կա քաղաքականության քաղաքացիական մեծ պահանջարկ և ռեսուրս, սակայն չկա քաղաքացիական բավարար հենք, որպեսզի ճնշում բանեցվի իշխանության վրա, և իշխանությանը պարտադրվեն քաղաքացիական միջավայրի կերտման կոնկրետ գործողություններ թե՛ բանակի, թե՛ մեր կյանքի այլ կարևորագույն ոլորտների առումով: Մինչդեռ առաջիկա ընտրական փուլում, անկախ դրա հերթականությունից կամ արտահերթությունից, անկախ դրա նախագահական կամ խորհրդարանական լինելուց, հանրությունը, քաղաքական դաշտը պետք է լուծի այդ քաղաքացիականացման խնդիրը:
Առանց այդ խնդիրը լուծելու՝ ընտրության որևէ ելքի պարագայում մենք չենք կարող ակնկալել երկրում համակարգային խնդիրների լուծում: Ինչ խոսք, կլինեն քաղաքական գործընթացներ, որոնք միտված կլինեն առկա կարծրացած քրեաօլիգարխիկ համակարգը մաս-մաս, քայլ առ քայլ կազմաքանդելուն, և դրանում կլինի գրեթե բոլորի լուման, այս կամ այն չափով` թե՛ քաղաքացիական նախաձեռնությունների, թե՛ ընդդիմադիր ուժերի, թե՛ անգամ իշխանության որոշ շրջանակների, թե՛ նաև Հայաստանի արտաքին գործընկեր պետությունների և միջազգային կառույցների:
Բայց այդ ճանապարհը, որ թյուրիմացաբար կոչվում է էվոլյուցիոն, իրականում երկիրը մաշող ճանապարհ է, որովհետև եթե համակարգի կազմաքանդումը քայլ առ քայլ է գնում, ապա երկրի կործանումը գնում է թռիչքներով: Հետևաբար, էվոլյուցիա դիտարկվող այդ փուլը պատրանք է և իրական էվոլյուցիան Հայաստանում կարող է լինել քաղաքացիական արմատականությունը:
