«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է փաստաբան, միջազգային իրավունքի մասնագետ, Վենետիկի հանձնաժողովում Հայաստանի Հանրապետության փոխարինող անդամ Արա Խզմալյանը։
– Պարոն Խզմալյան, հունվարի 11-ին Մոսկվայում սպասվում է Փաշինյան-Պուտին-Ալիև եռակողմ հանդիպում։ Կարծիքներ կան, որ այդ հանդիպման ժամանակ փորձ է արվելու բանավոր համաձայնություններին գրավոր տեսք տալ։ Կարծիքներ կան, որ նման որևէ փաստաթուղթ ստորագրելով՝ Հայաստանը դե յուրե կընդունի առկա ստատուս քվոն։ Ի՞նչ խնդիրներ կարող են առաջանալ որևէ նման փաստաթուղթ ստորագրելիս։
– Նախ՝ նման փաստաթուղթ չպետք է ստորագրվի։ Ամեն բան պետք է անել՝ խուսափելու որևէ նման փաստաթղթի ստորագրումից այս պահին։ Իհարկե, դժվար է մեկնաբանություններ անել գոյություն չունեցող փաստաթղթի բովանդակության վերաբերյալ, բայց եթե ենթադրենք, որ այդ փաստաթղթում խոսք է գնալու սահմանազատման այս պրոցեսների ֆորմալիզացման, Արցախի կարգավիճակի ոչ հայանպաստ բանաձևի ձևակերպման կամ ընդունման մասին, ապա միանշանակ անընդունելի է որևէ նման փաստաթղթի ստորագրումը առնվազն երկու առումով. նախ՝ Արցախի սուբյեկտայնության տեսանկյունից, ու մենք արդեն տեսել ենք Ֆրանսիայի և Բելգիայի խորհրդարանների կողմից ընդունված բանաձևերը, որոնցով կոչ է արվում 1994 թվականի դրությամբ առկա սահմանների վերադարձին։ Այսինքն՝ Հայաստանը և Արցախը նույնպես ունեն պահանջի վիճարկման հիմքեր այս պահին՝ կապված տարածքների վերադարձի հետ։ Ուստի այս տեսանկյունից անընդունելի կլիներ որևէ փաստաթղթի ստորագրումը։ Հաջորդ խնդիրը սահմանների հետ է կապված, քանի որ շատ տեղերում Ադրբեջանը առաջ է եկել ու վերահսկողություն է սահմանել հատկապես Սոթքի ու Զանգեզուրի հատվածներում։ Այն սահմանները, որոնք փորձում է սահմանել Ադրբեջանը, և որին ՀՀ վարչապետը չի դիմադրում, վիճարկելի են։ Հետևաբար Հայաստանը չպետք է ընդունի դրանց իրավաչափությունը։ Վարչապետը չպետք է ստորագրի որևէ փաստաթուղթ, որով համաձայնություն կտա ՀՀ անունից նման սահմանազատմանը։ Հայաստանի կողմից պահանջներից հրաժարվելը ընդհանուր բանակցային գործընթացում շատ խնդիրներ կառաջացնի։
– Եթե այսօր ձևավորված ստատուս քվոյին փորձ արվի տալ իրավական հիմք, ապա դրանից հետո՝ հետագայում Հայաստանը հնարավորություն կունենա՞ վիճարկելու տեղի ունեցածը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից։
– Պայքարելու որոշ մեխանիզմներ լինելու են, իհարկե, բայց շատ-շատ կբարդանա գործընթացը, եթե նման որևէ փաստաթուղթ լինի։ Ադրբեջանը Արցախյան առաջին պատերամզից հետո էլ ընդամենը համաձայնել է ակտիվ ռազմական գործողությունները ավարտել, բայց չի ստորագրել որևէ այլ փաստաթուղթ, որը կարձանագրեր նրա պարտությունը։ Այս տեսանկյունից ավելին անելը Հայաստանի կողմից, տարածքային պահանջներից հրաժարվելը խիստ խնդրահարույց կլինի։
– Պարոն Խզմալյան, գերիների հարցում Ադրբեջանի կողմից արհեստական ձգձգումներից հետո հայկական կողմը փորձում է գերիների հարցը ՄԻԵԴ-ից տեղափոխել Նախարարների կոմիտե։
Այդ մասին ասել է ՄԻԵԴ-ում ՀՀ ներկայացուցիչ Եղիշե Կիրակոսյանը՝ պնդելով, որ նման խնդրանքով արդեն իսկ դիմել են ՄԻԵԴ-ին։ Եթե ընթացք տրվի Հայաստանի այս խնդրանքին, դա ի՞նչ հետևանքներ կարող է առաջացնել Ադրբեջանի համար։
– Ընդհանուր առմամբ Նախարարների կոմիտեն քաղաքական մարմին է և չի կարողանալու անմիջապես, պարտադիր ուժ ունեցող, պարտադրող որոշումներ կայացնել Ադրբեջանի համար, բայց ես այս հարցում կոմպետենտ չեմ։
