«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է իսրայելցի քաղաքագետ Ավիգդոր Էսկինը:
– Պարոն Էսկին, որքանո՞վ է նշանավոր իրադարձություն Իրաքյան Քրդստանի անկախության հանրաքվեն: Այս գործընթացը կարո՞ղ է էապես փոխել ընդհանուր քաղաքական իրադրությունը տարածաշրջանում և ազդել անվտանգության վրա:
– Այո, անշուշտ, սա մեծ ճեղքում է ոչ միայն քրդերի, այլև ամբողջ համաշխարհային հանրության համար: Ի՞նչ նկատի ունեմ: Բնականաբար, պարզ է, որ սա քրդերի համար հսկայական քայլ է առաջ: Իրաքյան Քրդստանն արդեն փաստացի անջատվել է: Հերթին կանգնած են նաև այն տարածքները, որոնք վերահսկվում են քրդերի կողմից Սիրիայում, Թուրքիայում: Իրանում ևս քրդերն արդեն գլուխ են բարձրացնում: Մենք չգիտենք՝ նրանք ի՞նչ որոշում կկայացնեն, Իրանի կամ Թուրքիայի քրդաբնակ շրջաններից ինչ-որ տարածքներ կմիանա՞ն Իրաքյան Քրդստանին, թե՞ քրդերի մի մասը պարզապես կտեղափոխվի Իրաքյան Քրդստան: Սցենարները տարբեր են: Այնուամենայնիվ, քրդերը, որոնց թիվը Մերձավոր Արևելքում հասնում է 40 միլիոնի, անկախություն են ստանում և դառնում են խոշոր քաղաքական ուժ: Սա փոխում է ուժերի ողջ դասավորությունը: Մինչև վերջերս արաբները գերիշխում էին Մերձավոր Արևելքում: Հիմա նրանք դառնում են ավելի պակաս նշանավոր ժողովուրդ տարածաշրջանում, և այստեղ իր դերն է խաղացել նաև Իսրայելը: Դրա մասին ևս կարող ենք խոսել: Սա հարցի մի կողմն է:
Մյուս կողմն այն է, որ վերջին տասնամյակների ընթացքում բոլոր պետությունները փորձում էին պահպանել գոյություն ունեցող սահմանները, բացառությամբ այն հանգամանքի, որ Իսրայելից պահանջում էին ճանաչել Պաղեստինը, թեև իրենք ամերիկացիները ճանաչեցին Կոսովոն: Ամեն դեպքում միջազգային հանրությունը ընդառաջ չէր գնում տարբեր ժողովուրդների ինքնորոշման ձգտումներին: Եթե դա հաջողվում է քրդերին, ապա պարզ է, որ տվյալ իրավիճակում «ֆորա» կարող են ստանալ այնպիսի շրջաններ, ինչպիսիք են Կատալոնիան Իսպանիայում կամ Մերձդնեստրը: Այսպիսով, առաջանում է նոր իրավիճակ, նոր կլիմա:
– Ինչո՞ւ է Իսրայելն այդքան ընդգծված կերպով, այդպիսի խանդառավությամբ աջակցում քրդերին անկախացման հարցում: Ի՞նչ շահերն են համախմբում Իսրայել Պետությանը և Իրաքի քրդերին, բացի այն հանգամանքից, որ երկուսն էլ վատ հարաբերություններ ունեն Իրանի հետ:
– Իսրայելն աջակցում է քրդերին դեռևս 1960-ական թթ., ընդ որում ակտիվորեն է աջակցում: Պետք է ասել, որ միայն Իսրայելը չի աջակցում: Այսօր Ռուսաստանը ևս օժանդակում է քրդերին: Բայց Իսրայելը, իհարկե, նրանց ամենագլխավոր դաշնակիցն է: Իսրայելը ցանկանում է, որ արաբներից բացի՝ նաև այլ ժողովուրդներ իրավունք ունենան ապրելու Մերձավոր Արևելքում: Ժամանակին՝ 1960-ականներին, իրանցիները ևս Իսրայելի դաշնակիցներն էին՝ մինչև իսլամական հեղափոխությունը և Խոմեյնիի իշխանության գալը: Մեր դաշնակիցներն էին նաև Լիբանանի քրիստոնյաները: Ընդհանրապես Մերձավոր Արևելքի քրիստոնյաներն այսօր Իսրայելի դաշնակիցներն են, որովհետև նրանք հետապնդումների, ճնշումների են ենթարկվում արաբների կողմից: Իսրայելը հետաքրքրված է, որ և՛ քրիստոնյաները, և՛ քրդերը, և՛ եզդիները, և՛ պարսիկները, և՛ մյուս ժողովուրդները խաղաղ ապրեն Մերձավոր Արևելքում: Դա Իսրայելի դիրքորոշումն է արդեն 50 տարի: Բացի այդ, մենք չենք դավաճանում մեր դաշնակիցներին: Քրդերը մեծ դժբախտության մեջ հայտնվեցին այն ժամանակ, երբ հալածանքների ենթարկվեցին «Իսլամական պետություն» խմբավորման կողմից, և Իսրայելն առաջին երկիրներից էր, որն աջակցեց քրդերին «Իսլամական պետության» դեմ պայքարի հարցում: Նույնը կարելի է ասել նաև Ռուսաստանի մասին:
– Այսպիսով, կարող ենք արձանագրել, որ Իսրայելը ձեռք է բերում մի նոր դաշնակից Մերձավոր Արևելքում, իսկ նրա դաշնակիցներն այնքան էլ շատ չեն:
– Հիմա վիճակն Իսրայելի համար ավելի լավ է, քան նախկինում էր: Իսրայելը հիմա բոլորովին այլ պետություն է, քան 50 տարի առաջ էր: 50 տարի առաջ Իսրայելը փոքր պետություն էր, որը պարզապես փորձում էր գոյատևել, իսկ այսօր Իսրայելը «հայ-թեք» ոլորտի նորարարություններով աշխարհում երկրորդ տեղն է գրավում: Իսրայելը համաշխարհային առաջատարներից է ավիացիայի, հետախուզության, գյուղատնտեսության, բժշկության ոլորտներում: 125 իսրայելցի գիտնականներ, գրողներ ստացել են Նոբելյան մրցանակ: Ես չեմ խոսում Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի մասին, բայց ամբողջ իսլամական աշխարհը պատմության ընթացքում ընդամենը երկու Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ է ստացել: Փոխարենը մեր արաբ հարևանները միայն 21-րդ դարի ընթացքում ավելի քան 20 000 ահաբեկչական գործողություն են իրականացրել: Սա է տարբերությունը Իսրայելի և մեր հարևանների միջև, ուստի բոլոր նրանք, ովքեր ուզում են ստեղծել, զարգանալ, ինչ-որ օգտակար բան անել մարդկության համար, համագործակցում են մեզ հետ:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում Իրանի արձագանքը Քրդստանում տեղի ունեցող իրադարձություններին:
– Իրանի արձագանքը շատ զուսպ է: Ես հույս ունեմ, որ հենց Իսրայելի և գուցե նաև Ռուսաստանի ջանքերով հնարավոր կլինի կարգավորել իրավիճակը, և Իրանը կճանաչի Քրդստանի գոյությունն այն պայմանով, որ Իրանում ապրող քրդերը չեն փորձի անջատվել Իրանից: Կարծում եմ՝ հնարավոր է հասնել փոխզիջման, և ենթադրում եմ՝ Իրանը նոր պատերազմ չի ուզում: Նրանք առանց այդ էլ շատ բարդ վիճակում են:
– Իսկ այն, որ Իրաքն ամենայն հավանականությամբ կմասնատվի, ինչպե՞ս է ազդում տարածաշրջանի վրա:
– Իրաքն արդեն իսկ փաստացի մասնատված է՝ ինչպես և Սիրիան: Սիրիան բաժանված է առնվազն չորս անկախ շրջանների: Քրդստանի անկախության հանրաքվեն իրավականորեն դեռևս չի նշանակում անկախության հռչակում, բայց, փաստացի, Քրդստանը բոլոր չափանիշներով գոյություն ունի որպես անկախ պետություն: Նրանք վերահսկում են սահմանները, նավթային հոսքերը:
– Սա ինչ-որ բնական գործընթա՞ց է, որը, ինչպես շատ մասնագետներ էին ասում, սկսվել է տարածաշրջանում «արաբական գարնան» ժամանակներից:
– Այո, այո: Դա այն է, ինչ ես ասացի. սահմաններն ավելի երերուն են դառնում, և իսկապես սկսվում է քարտեզի վերանայում: Դա ճիշտ գործընթաց է: Բայց եթե խոսում ենք քրդերի մասին, ապա պետք չի մոռանալ, որ 1946 թվականին եղել է անկախ Մեհաբադի հանրապետություն, որը գտնվում է Իրանի տարածքում: Քրդերը փաստացի ունեցել են անկախություն մի ամբողջ տարվա ընթացքում: Նրանք կռվում են անկախության իրենց իրավունքի համար շուրջ 100 տարի, և դա նույնպես փաստ է:
– Ինչո՞ւ Ռուսաստանն ակտիվ դիրքորոշում չի արտահայտում այս հարցի վերաբերյալ: Ռուսաստանը որևէ կերպ ներգրավված չէ՞ այս պրոցեսին:
– Այն, ինչ այսօր տեղի է ունենում Քրդստանում, մեծ հաջողություն և ուրախություն է Ռուսաստանի համար, որովհետև Իրանը, օրինակ, որևէ լուրջ պայմանագիր չի ստորագրել Ռուսաստանի հետ հակաիրանական պատժամիջոցների վերացումից հետո: Իրանն այս առումով թեքվել է դեպի Արևմուտք: Իսկ Քրդստանը 4 մլրդ դոլարի պայմանագիր է ստորագրել Ռոսնեֆտի հետ, այնպես որ Ռուսաստանը բավական հարմարավետ է իրեն զգալու այնտեղ: Բայց միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանը չի ուզում սրել իր հարաբերությունները Թուրքիայի և Իրանի հետ, ինչը ևս հասկանալի է: Էրդողանը շատ էմոցիոնալ մարդ է: Իրանում ևս նստած են մարդիկ, որոնք ևս երբեմն կանխատեսելի չեն գործում աշխարհի համար: Հետևաբար, Ռուսաստանն աշխատում է զգույշ լինել:
– Հայաստանը ի՞նչ դիրք պետք է գրավի կամ ի՞նչ դիրքորոշում կարտահայտի այս խնդրի առնչությամբ: Ինչո՞ւ Հայաստանը ակտիվորեն չի մասնակցում Քրդստանի շուրջ զարգացող գործընթացին:
– Հայաստանը չի ուզում գրավել այնպիսի դիրք, որն Իրանում կարող են մեկնաբանել որպես թշնամական դիրքորոշում, որովհետև Իրանը կարևոր հարևան է Հայաստանի համար: Հայաստանը բնականաբար հաշվի է նստում Թեհրանի տրամադրությունների հետ: Բացի այդ, Հայաստանը, ինչպես և շատ այլ պետությունները, սպասողական վիճակում են: Բայց ընդհանրապես Հայաստանի համար շատ դրական զարգացում կլինի այն, որ տարբեր փոքրամասնություններ Մերձավոր Արևելքում և Կովկասի շրջանում ստանան անկախություն և միջազգային ճանաչում, որովհետև հայերը ևս փոքրամասնություն են այն տարածաշրջանում, որտեղ նրանք ապրում են: Ընդհանուր առմամբ սա լավ նորություն է Հայաստանի համար, բայց հայկական կողմն առայժմ իրեն զգույշ է պահում, և դա շատ ճիշտ է, որովհետև Հայաստանին ոչ մի դեպքում չի կարելի ներքաշվել այնպիսի կոնֆլիկտի մեջ, որն անմիջականորեն չի առնչվում իր շահերին: Հայաստանի զգուշավորությունը խելացի, ճիշտ քաղաքականություն է: Իսրայելը զգուշավոր չէ, որովհետև Քրդստանն իր հաղթաթուղթն է երկար տարիների ընթացքում, և անշուշտ Իսրայելը բոլովին այլ վերաբերմունք ունի այս գործընթացին: Բայց Հայաստանը շատ խելամիտ է գործում և կարող է որոշակի փուլում դրական դեր խաղալ:
– Բայց եթե մի կողմից Հայաստանը կարող է պայմանավորել իր կեցվածքը Իրանի դիրքորոշմամբ, մյուս կողմից՝ կա Թուրքիայի հանգամանքը, որ Քրդստանի անկախացումը բացասաբար է ազդում Թուրքիայի անվտանգության վրա:
– Այո, բայց Ադրբեջանի վրա ևս, ի դեպ, վատ է ազդում: Ադրբեջանում ևս կա քրդական գործոն, և այնտեղ ևս կարող են լինել ինչ-որ իրադարձություններ: Իսկ Թուրքիայի վրա, բնականաբար, ավելի շատ է ազդում: Այնուամենայնիվ, Հայաստանը ճիշտ է անում, որ զգուշավորություն է ցուցաբերում: Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի քրդերին, ապա նրանք վերջին տասնամյակների ընթացքում այլ նպատակներ են հետապնդել և այլ դիրքորոշում են ունեցել՝ ի տարբերություն Իրաքի քրդերի, բայց հիմա նրանք սկսում են համախմբվել, և այդ դեպքում Թուրքիան ստիպված կլինի նրանց հետ հաշվի նստել:
– Թուրքիայից գալիս էին որոշ ազդակներ այն մասին, որ Թուրքիան, հնարավոր է, կուզենար երկխոսել Հայաստանի հետ քրդական խնդրի թեմայով, որպեսզի Հայաստանը աջակցի Թուրքիային այս հարցում: Որքանո՞վ է հավանական այս տարբերակը:
– Պետք է շատ զգույշ լինել Թուրքիայի հետ շփումներից: Օրինակ, Իսրայելը, իմ կարծիքով, մեծ սխալ է թույլ տվել՝ կրկին գնալով Թուրքիայի հետ քաղաքական մերձեցման: Դա վնասակար է: Թուրքիայի հետ կարելի է զարգացնել տնտեսական հարաբերություններ: Դա շահավետ է: Բայց երբ գնում ես Թուրքիայի հետ քաղաքական շփումների, նրանք սկսում են միջամտել քո երկրի ներքին գործերին: Թուրքերը հիմա կրկին վերադարձել են Իսրայելում իրենց դեսպանատուն և անմիջապես սկսել են շրջել արաբական գյուղերով և ժողովրդին հանել Իսրայելի դեմ: Նրանք բացահայտորեն ու անխղճաբար չարաշահում են իրենց դիվանագիտական կարգավիճակը: Ընդհանրապես Թուրքիայի հետ պետք է շատ զգույշ լինել, որովհետև դա շատ բարդ երկիր է, նրանց ներկայիս նախագահը հաճախ շատ իռացիոնալ է գործում:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ես չեմ լսել, թե նրանք կոնկրետ ինչ են ուզում այս հարցի հետ կապված, բայց ամեն դեպքում պետք է շատ զգույշ լինել, որպեսզի հանկարծ չպարզվի, որ Թուրքիան Հայաստանի ներսում զբաղվում է վնասարարությամբ:
