«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է փիլիսոփայության դոկտոր-պրոֆեսոր, քաղաքական-հասարակական գործիչ Լյուդմիլա Հարությունյանը:
– Նախորդ տարի կայացած խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում, ըստ պաշտոնական տվյալների, շուրջ կես միլիոն ձայն ստացած «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդը նախագահական ընտրություններում չառաջադրեց իր թեկնածությունը, ավելին` ԲՀԿ-ն հայտարարություն տարածեց` որևէ թեկնածուի չսատարելու մասին` ըստ էության իր էլեկտորատին թողնելով անտեր: Մեկնաբանություններ եղան, որ այդ քայլը քաղաքական հաշվարկի արդյունք էր, և որ Գագիկ Ծառուկյանը պարզապես կոնսերվացրեց իր ձեռքբերումը: Տիկին Հարությունյան, քանի որ նախկինում այս հարցին չեք անդրադարձել, հետաքրքիր է, ըստ Ձեզ` ի՞նչ հաշվարկով առաջնորդվեց ԲՀԿ առաջնորդ Գագիկ Ծառուկյանը:
– Ինչ հաշվարկով առաջնորդվեց ԲՀԿ առաջնորդը` այժմ արդիական չէ, ես գնահատում եմ այն, որ նա չմտավ նախագահական ընտրապայքարի մեջ: Արժևորում եմ իր այդ հրաժարումը: ՀԱԿ առաջնորդ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի «տարիք»-ի փաստարկը լուրջ չընդունեցի ` ոչ տարիքն է շատ մեծ, ոչ էլ ներուժն է պակասել, փաստարկի ետևում առկա էր քաղաքական իրատես հաշվարկ: ԲՀԿ առաջնորդի դեպքում` բիզնես հաշվարկն էր դեր խաղացել, սեփականությունը ռիսկի չենթարկելու ցանկությունը:
Այսօրվա վերլուծության համար Էականն այն է, որ արդեն խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ զգացվում էր, որ հայ ընտրողը գրեթե ձերբազատվել է վախից, կարող է գումար վերցնել, սակայն քվեարկել մեկ ուրիշի օգտին: Այս փաստը բարոյականության տեսանկյունից գնահատողներին կուզենայի հիշեցնել, որ նախ անբարոյական է մարդու իրավունքը ապրանքի վերածելը և այն գնելու փորձ կատարելը: Սակայն մեր վերլուծության համար կարևորն այն է, որ այս ընտրություններում ընտրողները ապրանքի չվերածեցին իրենց ընտրելու իրավունքը: Ընտրողների մի զգալի մասը քվեարկեց առաջնորդվելով ոչ թե մանր բիզնես անելու մղումով և վախով, այլ տուրք տալով ավանդական արժեքներին, ձայնը տալով այն թեկնածուին, ով մարդկանց նկատմամբ հարգանք ցուցաբերեց, բարև տվողին: Այստեղից առնվազն երկու եզրակացություն. առաջին` հաջորդ ընտրություններին ընտրվել ցանկացողները, գումար շռայլողները լավ կմտածեն և հնարավոր է, որ ձեռնպահ մնան ձայներ գնելու ու մեծ գումարներ ծախսելու միջոցով ընտրվելու գայթակղությունից: Երկրորդ` մարդիկ կարոտ են լավ վերաբերմունքի և դրականորեն են արձագանքում մարդկային ջերմությանը, նաև տուրք են տալիս ոչ թե բարձր խոսքերին, այլ իրական գործերին:
– Րաֆֆի Հովհաննիսյանի կերպարը, ճիշտ է, տարբերվում է քաղաքական գործիչների, ընդհանրապես հասարակության կողմից ընկալված քաղաքական գործչի կերպարից, սակայն դա՞ է Րաֆֆիի ֆենոմենը, նա իր կերպարի շնորհի՞վ ստացավ այդքան ձայն:
– Կարծում եմ` Րաֆֆիի ֆենոմենն ավելի տարողունակ է, բայց այս դեպքում բարության արժեքը վերադարձնելու փորձն էր, որ հաջողությամբ պսակվեց: Բացի այդ` նախընտրական պայքարի ընթացքում Րաֆֆիի մարտավարությունը ճիշտ էր ընտրված, վերջապես հասկացվել էր, թե ինչի շեշտված կարիքն է զգում հայ ընտրողը: Սակայն ձեռքբերման հեղինակը միայն Րաֆֆին չէ: Նրա համահեղինակներն են հայաստանյան հասարակությունը և ընտրողը, քանի որ ընտրողների մի զգալի մասը չվաճառեց իր ձայնը` տեր կանգնելով երկրին: Ընտրողը զգաց, որ իրենից բան է կախված և իր ձայնը տվեց նրան, ով իրեն բարի վերաբերվեց, ով իրեն մարդատեղ դրեց: Կարծում եմ նաև, որ բարությունն էր այն արժեքը, որին կարոտել էր հայ մարդը: Բայց նաև փաստենք, որ իրականում, իշխանության վարչական ռեսուրսն է աշխատել, գումարով գործարք կատարելու տխուր ավանդույթը չի գործել, իսկ դա արդեն հասարակության շնորհքն է, հասարակ հայ ընտրողի շնորհքը, ով այլևս չի ցանկանում վաճառել իր ձայնը: Այո, ընտրողը երկար տարիներ վաճառել էր իր ձայնը, սակայն այս պահին հաստատակամ է իր ձայնը չվաճառելու հարցում և այդպես էլ գործում է: Սա է արձանագրման արժանի առաջընթացը: Ըստ իս` ընդդիմադիր սոցիալական շարժումն է հասունացրել և ձևավորել այդ կարևոր սոցիալ-հոգեբանական և վարքային շրջադարձը: Չթերագնահատենք նաև նախորդ խորհրդարանական ընտրությունների դերը, քանզի ընտրողները հենց այդ ընտրություններից հետո հասկացան, որ իրենց քվեներով ընտրված երեսփոխանները նստելով խորհրդարանում ոչ մի դրական տեղաշարժ չեն ձևավորում ընտրողի կյանքում, իսկ ստացած 5 հազար դրամի հետքն անգամ չկա: Ընտրողները հասկացել են, որ ձայնը վաճառելու գործարքը իրենց օգուտ չի բերում: Բնական է, որ նրանք հակված չեն կրկնելու իրենց սովորական դարձած անարդյունավետ վարքը, չէ՞ որ մարդկանց մեծ մասը չի սիրում կրկնել սխալները: Սակայն սահմանափակվենք այսքանով, ընտրությունների որակի և ընտրողի վարքի փոփոխման երևույթը կարիք ունի ավելի խորը վերլուծության:
– Հասարակության շրջանում բավականին հաստատված, հիմնավոր կարծիք կա, որ առանց իշխանության, Սերժ Սարգսյանի ցանկության «Ժառանգության» առաջնորդը չէր կարող ստանալ 37% ձայն, որ նախագահական ընտրությունների արդյունքում ձևավորված տոկոսային պատկերը իշխանության սցենարն էր: Տեսակետ կա, որ իշխանությունը որոշակի ադմինիստրատիվ ռեսուրս գործադրեց հօգուտ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի: Նույնիսկ ԱԻՄ առաջնորդ Պարույր Հայրիկյանն օրերս ասել էր, թե ի պատիվ Սերժ Սարգսյանի Րաֆֆի Հովհաննիսյանն այդքան ձայն ստացավ:
– Ոչ, համամիտ չեմ այդ կարծիքի հետ, նման ձևով մտածողներն առաջնորդվում են այն թյուր սկզբունքով, որ ամեն ինչ իշխանության ձեռքի գործն է, ժողովուրդը ոչինչ փոխել չի կարող: Համոզված եմ, որ այն, ինչ կատարվեց ընտրությունների ընթացքում` կատարվեց, որովհետև ՀՀ քաղաքացին փոփոխություն է ցանկանում, իսկ հասարակությունը հասունացել է իր երկրին տեր կանգնելու համար, ըմբռնել է պայքարի անհրաժեշտության գաղափարը ու մասամբ ձերբազատվել է իր վախից: Դրան նպաստել է տիրող իրավիճակը, աղքատությունը, միգրացիան, սոցիալական արդարության բացակայությունը, դատարանների անգործությունը, բարության ու մարդասիրության պակասը: Կառավարող մեքենայի անարդյունավետությունը, ընդամենը ուղղել է ցասման սլաքը դեպի իշխանություն և հստակեցրել է սոցիալական պայքարի ուղղությունն ու մարտավարությունը, հասունացրել է իշխանությունը փոխելու գաղափարը: Նախագահական ընտրությունները հասարակության կողմից օգտագործվեցին ընտրությունների միջոցով այդ նպատակն իրագործելու փորձ կատարելու համար:
Ինչ վերաբերում է Սերժ Սարգսյանին, այդ մասին խոսելու համար պետք է վերադառնալ ոչ հեռու անցյալին` 90-ականներին, երբ իշխանության եկավ ՀՀ առաջին նախագահը` լիբերալ-ժողովրդավարական կուրսի ջատագով Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Նրա կողմից հաստատված ռեժիմը սոցիալիզմը կազմաքանդելու առաքելությամբ էր երևան եկել: Եվ իրոք կարողացավ կազմաքանդել սոցիալիզմը, սակայն չկարողացավ ձևավորել ժողովրդավարության հիմնասյուները: Բնականաբար, վրա հասավ ինստիտուցիոնալ ճգնաժամը, իրավիճակը դուրս եկավ վերահսկողությունից, և գործող ռեժիմը կարծրացման միջոցով փորձեց դուրս գալ խորացող ինստիտուցիոնալ ճգնաժամից: «Մեր դեմ խաղ չկա» կարգախոսը հաղթանակած կարծր ավտորիտարիզմի նախանշաններից է: Կարծր ավտորիտարիզմի ռեժիմը` հասավ իր գագաթնակետին Ռոբերտ Քոչարյանի օրոք: Սերժ Սարգսյանի ներդրումը և ամենամեծ հաջողությունն այն է, որ կարծր ավտորիտարիզմից անցում կատարվեց փափուկ ավտորիտարիզմի: Կարծում եմ` այսօր կարևոր է տեսնել և գնահատել մեզանում տեղի ունեցած անցումը փափուկ ավտորիտարիզմին, քանի որ արդեն ակնառու է հետընթացի վտանգը: Կարծում եմ նաև, որ ռեժիմի փափկացումը և վախի թանձր մշուշի ցրումը օգնեց կոնսոլիդացնելու ընդդիմադիր զանգվածը, իսկ մեզ տեսնելու հասարակության նոր որակը: Ընտրություններում ռեժիմն, անշուշտ, օգտագործեց պետական մեքենան, սակայն այն թուլացած է և չի կարողանում առաջվա պես բավարարել իշխող հին էլիտայի շահերը: Եթե այս ամենը հաշվի առնենք, ապա այո, Րաֆֆիի հաղթանակը մասամբ Սերժ Սարգսյանի փափուկ ավտորիտարիզմի արգասիքն է, բայց ոչ թե նախագահն է օգնել, այլ Րաֆֆին ձայներ է հավաքել, Հայաստանում ստեղծված փափուկ ավտորիտարիզմի ռեժիմն է, որ հնարավոր դարձրեց այդպիսի արդյունքը: Րաֆֆին ավելի է փափկացրել ավտորիտարիզմը, հիմա էլ է դա անում:
Այսպիսով, Րաֆֆին իր հետևորդներով և ազատագրված ընտրողներով Ազատության հրապարակում է և առաջնորդում է հայ ավանդական հասարակությունը դեպի արդիականություն: Ո՞ւր ենք գնալու այստեղից` սա է հարցը: Կարծում եմ` այս հարցին պատասխան տալը այսօր պակաս կարևոր չէ, քան այս հանգրվանին հասնելը: Իսկ պատասխանը երկար փնտրել պետք չէ, քանի որ փափուկ ավտորիտարիզմից դեպի ժողովրդավարություն ուղիղ ճանապարհ է: Գործող նախագահը չկարողացավ ժողովրդավարական անցումը հաղթահարել` հին էլիտայի բեռը ծանր էր: Մնում է հուսալ, որ մենք կգնանք Րաֆֆի Հովհաննիսյանի շարժման միջոցով: Վերջինս կարծես թե տեսնում է ժողովրդավարական անցման ճանապարհը, երկիրը մոտեցել է այդ անցման շեմին: Ուրեմն` Րաֆֆի Հովհաննիսյանն իր առաքելությունը կատարել է, նա ինքնազոհության գնալով արթնացրել է հասարակությանը: Հարց է առաջանում` ժողովրդին ի՞նչ առաքելություն է տրվում: Այս պահին ժողովուրդն ընդամենը ձայնակցող է, դիտորդ, գործիչ չէ, դեմիուրկ (ստեղծող) չէ:
Նշենք, որ կատարելով իր սեփական առաքելությունը` Րաֆֆի Հովհաննիսյանը փորձում է ժողովրդին գործող մարմին դարձնել: Ազատության հրապարակն օգտագործվում է որպես ժողովրդի նստավայր: Ժողովուրդը, որը սովորել էր ձեռքը վեր պարզել և պահանջել, եկել և բազմել է հրապարակում, և հիմա խնդիր կա, թե ժողովրդին ի՞նչ դեր է տրվելու: Հրապարակում կանգնած ակտիվ մարդկանց խումբը սպասում է դեր ստանձնելուն և այդ դերն իրագործելուն: Րաֆֆիից սպասում են առաջարկներ: Կարծում եմ, որ բազում դերեր կան ստանձնելու: Հասկանալով սա` Րաֆֆին այդ խմբին աճեցնում է իր հակաբռնության քարոզչությամբ և ոչ բռնի վարքի կանոնների ուսուցմամբ, ժողովրդին բարձրացնում է այդ դերը կատարելու համար: Այդ խումբն է, որ ի վիճակի է արգելել հեռուստաալիքներին ցույց տալ տխմար հեռուստասերիալներ, այդ խումբն է, որ կարող է պահպանել Փակ շուկան, այդ խումբն է, որ կարող է կարգի բերել դպրոցը, այդ խումբն է, որ կարող է ցույց տալ գործող «էլիտային», որ նա այլևս ֆունկցիոնալ չէ, որովհետև երկիրը ետ է մղում, ազգի շահը չի պաշտպանում: Սրանք են այն ոլորտները, որտեղ այդ խումբը կարող է գտնել իր անելիքն ու արձանագրել հաղթանակներ, այդ խումբն է, որ կարող է ժողովրդավարական անցման լոկոմոտիվի դերը ստանձնել: Ուրեմն` այդ խումբն արդեն ձևավորվել է, մնում է նրան տալ կարգավիճակ` ժողովրդավարական փոփոխություններ իրագործողի կարգավիճակ և դեր: Հրապարակում կանգնած ակտիվ մարդկանց խմբին պետք է գործի դնել, այլապես նրանք անընդհատ տեսարաններ կպահանջեն և կձանձրանան:
– Այսինքն` կարծում եք, որ Րաֆֆի Հովհաննիսյանը գիտակցված գնում է ժողովրդավարական անցմա՞ն:
– Այո, այդպես եմ կարծում: Չնայած նաև տեսնում եմ, որ այս խաչմերուկից կա մեկ այլ ճանապարհ ևս, ավելի ճիշտ` մեկ այլ արահետ, որը տանում է հետ դեպի կարծր ավտորիտարիզմ: Հասկանալով դա` արժևորում եմ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի ինքնազոհությունը, ինքն իրեն զոհում է երկրի ապագայի համար` նկատելով, որ երկիրը հասել է սահմանագծին, պետք է խիզախություն և համառություն ունենալ թևակոխելու ժողովրդավարական անցման շեմը, ուրիշ ճար չկա: Ինստիտուցիոնալ փոփոխություն է կատարել, կարծրացած համակարգում նա ժողովրդի տարրն է ներմուծել: Հայաստանն անգամ փափուկ ավտորիտարիզմի պայմաններում ժողովրդի մուտքի համար տեղ չուներ, ժողովուրդը չէր կարող մասնակցել երկրում որոշումների ընդունման գործընթացին: Իմ համոզմամբ` Րաֆֆի Հովհաննիսյանն իր առաքելությունը կատարել է, նա ինքնազոհության գնով արթնացրել է հասարակությանը, ձևավորել է ժողովրդի ատյանը: Րաֆֆին այդ խմբի համար նաև հակաբռնության քարոզչությունն է իրականացնում, ոչ բռնի վարքի կանոններն է սովորեցնում: Ցայսօր շարունակում է չլուծված մնալ մի հիմնարար հարց. ժողովրդին ի՞նչ առաքելություն է տրվում: Այլ կերպ ասած` կատարելով իր սեփական առաքելությունը, Րաֆֆի Հովհաննիսյանը բախվել է ժողովրդի դերի խնդրին: Մինչ օրս ժողովուրդն ընդամենը ձայնակցող է և դիտորդ:
Հրապարակում կանգնած ակտիվ մարդկանց խումբը սպասում է իր դերին և այդ դերը ստանձնելուն: Րաֆֆիից սպասվում են առաջարկներ: Ըստ իս` կան բազում դերեր այդ խմբի համար, որոնք կարող են հրապարակում կանգնած ակտիվ մարդկանց դարձնել գործող մարմին:
– Տպավորություն կա, որ Ազատության հրապարակի հարթակում հստակ քաղաքական միտք, համաձայնություն չկա: Ազատության հրապարակում Րաֆֆի Հովհաննիսյանի հանրահավաքների ժամանակ հարթակ բարձրացած գործիչներից շատերը հանդես են գալիս իրենց սեփական ցանկությունների և շահերի դիտանկյունից: Նրանցից ոմանք էլ առաջ են քաշում իշխանությանը զուգահեռ ինստիտուտներ ձևավորվելու գաղափարը: Ի՞նչ եք կարծում` սա շարժումը դեպի փակուղի չի՞ տանի:
– Կրքերը պետք է մի կողմ դնել, պետք է լուծել հիմնական խնդիրները և իրագործել ռազմավարական նպատակները: Զուգահեռ իշխանական օղակներ ձևավորելը նպատակահարմար չէ: Հայաստանը փոքր երկիր է, յուրաքանչյուր անուն, որը կարտասանվի Ազատության հրապարակի հարթակում որպես պաշտոնյա, կարող է մերժվել: Շարժումը չպետք է արժեզրկել պահի թելադրանքով ծնված պոռթկումներով, շարժումն ինքնին ավելի արժեքավոր է, քան պոռթկումները: Այս պահին Հայաստանում չկա զուգահեռ իշխանություն ձևավորելու իրավիճակ, հնարավորություն և մեխանիզմ: Ուրեմն` պետք չէ գնալ երկիշխանության ստեղծման ճանապարհով, բացի այն, որ դա առճակատման ճանապարհն է, այն նաև անարդյունավետ է, արդյունավետ կդառնա այն ժամանակ, երբ գործող իշխանությունը խարխլվի: Իսկ գործող իշխանությունը շարունակում է գործել, ուրեմն` դրան զուգահեռ իշխանության ձևավորման ժամանակը չէ դեռ: Ավելի արդյունավետ է ճնշում գործադրել իշխանության նկատմամբ, որպեսզի նա կատարի ժողովրդավարական անցման համար անհրաժեշտ քայլերը: Հրապարակում կանգնած մարդկանց խումբը պետք է ծառայի որպես իշխանության վրա ճնշող ուժ, ոչ թե որպես զուգահեռ իշխանություն ձևավորող ատյան: Հայաստանում դա քաոս կստեղծի, իսկ մեզ քաոս պետք չէ: Ուրեմն` պետք է մի կողմ դնել նման հեղափոխական առաջարկները, բացի այդ` ժամանակից շուտ նման գործելաոճը կարող է հրահրել նահանջ դեպի կարծր ավտորիտարիզմ: Մենք չենք կարող նահանջել, խնդիրների լուծման ճանապարհն է մերը:
Այդ առումով հետաքրքիր է, թե ինչ նկատի ուներ ՀՀ ԱԺ նախագահ Հովիկ Աբրահամյանը, երբ խոսում էր փոխզիջումների մասին: Մենք հասել ենք դեմոկրատական անցման շեմին, ժողովուրդն էլ պատրաստ է գնալու այդ մայրուղով: Դրա համար հերթով պետք է իրականացվեն որոշ քայլեր: Ամենակարևորն այն է, որ փոխզիջումներին պատրաստ այրերը գիտակցեն, որ գործող ռեժիմը ճգնաժամ է ապրում և եղած ինստիտուցիոնալ կառուցվածքով, քաղաքական տեխնոլոգիաներով ու էլիտայով չի կարող հաղթահարել ձևավորված ճգնաժամը: Նրանք պարտավոր են նաև հասկանալու, որ փափուկ ավտորիտարիզմի ճգնաժամից դուրս գալու համար պետք չէ վերադառնալ դեպի կարծր ավտորիտարիզմ, այլ պետք է գնալ փոխզիջման, հասնել արժեքային կոնսենսուսի, պրոցեդուրային կոնսենսուսի և ինստիտուցիոնալ կոնսենսուսի: Մեր երկիրը մեծ արժեք է, դա հասկանալով` նրանք պետք է հայտարարեն, որ պատրաստ են բանակցությունների ժողովրդի հետ կոնսենսուսի գալու նպատակով:
– Տիկին Հարությունյան, Րաֆֆի Հովհաննիսյանն արդեն մի քանի օր է հացադուլի մեջ է: Նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում էլ երկարատև հացադուլ էր հայտարարել նախագահի թեկնածուներից մեկը: Հայաստանում հացադուլը որքանո՞վ է քաղաքական պայքարի արդյունավետ գործիք: Րաֆֆի Հովհաննիսյանի դեպքում ի՞նչ է սա` ինքնազոհողությո՞ւն, քաղաքական անզորությո՞ւն, քաղաքական գործչի հուսահատ քա՞յլ, ինչպես շատերը որակեցին:
– Կարծում եմ, որ Րաֆֆի Հովհաննիսյանն այստեղ պետք է կանգ առնի, քանզի մեզ հասցրել է այս հանգրվանին, որից հետո շատ գործ կա անելու: Հայաստանցիները արդեն մի քանի անգամ մոտեցել են այս հանգրվանին, սակայն առաջ չեն կարողացել գնալ, այսօր պետք է շարունակել:
– Անկախ Հայաստանի պատմությունն ունի տապալված շարժման փորձ, որը «հանգուցալուծվեց» խորհրդարանում մի քանի պատգամավորական մանդատով, 2008թ. հասարակությունը զարթոնք ապրեց, թե ինչպես մարեց` բոլորս գիտենք: Այսօր, փաստորեն, դեմ եք զուգահեռ պետական ինստիտուտների, ատյանների ձևավորմանը, դեմ եք հացադուլը շարունակելուն: Ո՞րն է ելքը, ի՞նչ քայլեր պետք է արվեն, որ հասարակությունը ևս մեկ անգամ հուսահատություն, հիասթափություն չապրի:
– Այդ հարցերն առաջնորդին ուղղված հարցեր են, ես վերլուծաբան եմ, Րաֆֆիին պետք է ուղղել այդ հարցերը, և դրանով գումարվեք ակնկալիքների այն հեղափոխությանը, որը մեկնարկել է: Րաֆֆիից բոլորն ինչ-որ բան են սպասում: Հիմա ճակատագրականը կոնսենսուսի գալն է: Լսելով կողմերի առաջարկները` հնարավոր է ուրվագծել համաձայնության դաշտի սահմանները: Հեռանկարային է համաձայնությունը սահմանադրական ժողով հրավիրելու հարցում: 1991թ. մենք սահմանադրական ժողով հրավիրելու ժամանակ և իմաստություն չունեցանք, ֆրանսիական սահմանադրությունը թխեցինք և գնացինք առաջ: Ժամանակը ցույց տվեց, թե որքան սխալ բան ենք արել: Ավելի լավ կլիներ սկսել սահմանադրական ժողովից և սեփական սահմանադրություն ստեղծել: Դրան հաջորդած երկու տասնամյակը ցույց տվեցին սահմանադրական պլագիատի կործանիչ վտանգները: Սահմանադրական բարեփոխումները մեզ չեն փրկի, որովհետև սահմանադրական ժողով է պետք, որը կմերձեցնի խմբերի շահերը և ապագա սահմանադրության շուրջ կոնսենսուս կձևավորի: Իշխանությունն առաջարկել է սահմանադրական հանձնաժողով ձևավորել, բայց մեր աչքում հանձնաժողովը թերագնահատված է, ուստի նպատակահարմար է սահմանադրական ժողովի հրավիրումը, որից հետո ևս քայլեր կան` ՀՀ նոր սահմանադրության ընդունում, խորհրդարանի ցրում, դրանից հետո նոր ինստիտուտների ձևավորում, նոր սահմանադրության իրագործում, սա է ճանապարհը: Կարծում եմ` քայլերի նման հաջորդականությունն իրապես կփոխի մեր երկիրը, իսկ որ այս գործը կպսակվի հաջողությամբ` չեմ կասկածում, քանի որ բոլոր կողմերն ակտիվացած են, իսկ հասարակությունը դուրս է եկել թմբիրից:
– Ըստ էության հասել ենք մի հանգրվանի, որտեղ բանակցություններն անխուսափելի են, բայց բանակցությունների գնալու համար ընդառաջ քայլեր, ինչու չէ` նաև փոխզիջումներ են պետք: Րաֆֆի Հովհաննիսյանն օրեր առաջ, հայտարարելով հացադուլի մեկնարկի մասին, ասաց, որ ապրիլի 9-ին Սերժ Սարգսյանը երդմնակալության կգնա իր դիակի վրայով` այն դեպքում, երբ իր հետ երկխոսողի դերում տեսնում է միայն Սերժ Սարգսյանին, ասում է, որ կանսա միայն նրա ասելիքը: Կոնսենսուս տեսնո՞ւմ եք նման հայտարարության դեպքում:
– Չի կարելի ժխտել այն փաստը, այսօր իրար դեմ են կանգնած Սերժ Սարգսյանն ու Րաֆֆի Հովհաննիսյանը: Րաֆֆին ասում է, որ սպասում է Սերժ Սարգսյանի ասելիքին` ակնարկելով, որ իր հետ խոսելու համար պետք չէ ուղարկել մարդկանց, ովքեր դերակատարում չունեն որոշումների ընդունման գործընթացում: Րաֆֆին գնացել է ինքնազոհողության վերջին աստիճանի, ուստի չի ցանկանում խոսել նրանց հետ, ովքեր որոշում կայացնող չեն: Բայց հիշենք, որ ՀՀ ԱԺ նախագահ Հովիկ Աբրահամյանի հետ Րաֆֆին խոսեց պարկեշտ ձևով, չնայած իրավունք ուներ ասելու, որ բանակցելու է միայն Սերժ Սարգսյանի հետ: Այստեղ նրա «իմ դիակի վրայով» ձևակերպումը շատ մաքսիմալիստական է, ծայրահեղ, հակասում է նրա նախորդ բոլոր խաղաղության հորդորներին: Սա պետք է էմոցիոնալ վրիպակ համարել և դասել ոչ կարևորի շարքին: Այս ձևակերպումը, կարծում եմ, ՍԴ-ի համար էր, ասված էր ՍԴ ականջների համար և ՍԴ-ին սթափեցնելու համար: Բայց ՍԴ-ի էտապն անցած է, հիմա պետք է գնալ բանակցային լուծումների: Իմ համոզմամբ` հնարավոր է օգտագործել մաքոքային դիվանագիտության միջոցների շտեմարանը` հիշելով, որ բոլոր այն բախումներում, որտեղ բախվող կողմերը իրար հետ չեն ցանկացել բանակցել, արդյունքը ձևավորվել է մաքոքային դիվանագիտության շնորհիվ:
– Բայց, եթե հիշում եք, խորհրդարանական ընտրություններից ամիսներ առաջ երկխոսություն կայացավ իշխանության և ընդդիմության ներկայացուցիչների միջև: Այլ հարց է, որ այդ երկխոսությունը տապալվեց: Հաշվի առնելով այդ փորձը` ինչո՞ւ եք վստահ, որ այս դեպքում բանակցությունները չեն տապալվի:
– Չեմ հիշում այդ երկխոսության մանրամասները, ինչ-որ բան մտաբերում եմ, բայց այն ժամանակ էլ ուրվագծված չէր երկխոսության առարկան: Հիմա ավելի լուրջ իրավիճակ է, հասարակությունը փոխակերպվել է և պատրաստ է փոփոխությունների, իշխանությունները փակուղում են և հասկանում են, որ հասարակությանը ետ գցելու հնարավորությունը և իրավունքը չունեն: Այս դեպքում հստակ երևում է նաև երկխոսության առարկան: Կարծում եմ, որ իշխանությունն էլ է դա հասկանում և դեմ չէ, որպեսզի համատեղ ջանքերով հաղթահարվի ժողովրդավարական ուղով ընթանալու առա՞ջ, թե՞ ետ երկընտրանքը, Ռուսաստա՞ն, թե՞ Եվրոպա դիլեման:
Լուսանկարը՝ PanARMENIAN Photo-ի
