«Առաջին լրատվական»-ի Realpolitik հաղորդաշարի հյուրն է կինոռեժիսոր Տիգրան Խզմալյանը:
–Այս օրերին ամենաշատը քննարկվում է Բերձորը, Բերձորում տեղի ունեցածը: Դուք շատ սերտորեն կապված եք եղել և շարունակում եք կապված լինել այն մարդկանց հետ, ում հետ տեղի էր ունեցել այդ քստմնելի իրադարձությունը Բերձորում: Բայց միայն նոր պարզվեց, որ Դուք դադարեցրել եք Ձեր անդամակցությունը Հիմնադիր խորհրդարանին կամ դրանից առաջ Նախախորհրդարանին, և միայն հիմա են բացվում որոշ հանգամանքներ, որոնք ավելի ցցուն են դարձնում այն խորքային պատճառները, որոնք կարող էին բերել հասցնել Բերձորի: Այնուամենայնիվ, Ձեր դիտարկմամբ, երբ որ սառել են կրքերը, հնարավո՞ր է վերագնահատել տեղի ունեցածը առանց ավելորդ լարումների և ավելի սառը. ո՞րն էր Բերձորի պատճառը, ինչո՞ւ էր պետք դեկտեմբերից հետո ավտոերթը տեղափոխել՝ շատ լավ իմանալով կամ կասկածելով, որ ելքը կարող է հենց այսպիսին լինել:
-Ձեր հարցերը չափազանց բազմաշերտ են: Ամեն մի հարցը հստակ պատասխան է պահանջում: Կատարվածը շատ ավելի կարևոր է, որովհետև վերջիվերջո պետք է հասկանալ, թե ինչ է պատահել: Ինձ թվում է, որ դա երեք բառով կարելի է բնութագրել՝ սովորական պետական ահաբեկչություն: Ընդ որում, այդ երեքից ամենակարևոր բառը ոչ թե ահաբեկչությունն է, ոչ էլ պետականը, այլ սովորականը: Դա սովորական է դարձել, ու դա է հենց ամենաահավորը, այնքան ահավոր, որքան որ ահավոր էր Գյումրիի սպանությունը: Դա սահմռկեցուցիչ էր մեզ համար, բայց առօրեական ու սովորական է այսօրվա ռուսական կյանքում: Մեզ փորձում են դա սովորեցնել, որովհետև սա քաղաքակրթական բախում է:
Ընդհանրապես, Բերձորը մասնավոր դեպք է մի ամբողջ շարքի մեջ, որը կոչված է դուրս հանելու հայերիս՝ որպես ազգի, մեր ազգային ու մշակութային-քաղաքակրթական բնից ու տեղափոխելու մեկ այլ քաղաքակրթական բուն, որի առանցքն է այսօրվա Ռուսաստանի և Թուրքիայի դաշինքը: Դա բավական «զվարճալի» կերպով հիշեցնում է 100-ամյա վաղեմություն ունեցող իրադարձությունները՝ 1915-23 թթ., և դա պետք է որ մեզ համար դաս լիներ:
–Վերադառնալով Ձեզ, ո՞րն էր այն առանցքային անհամաձայնությունը կամ անհամատեղելիությունը, որ Դուք, մնալով ընկեր, որոշեցիք հեռանալ:
-Ես եղել եմ Նախախորհրդարանի հիմնադիրներից մեկը, և նախատեսված էր, որ Նախախորհրդարանը վերածվելու է Հիմնադիր խորհրդարանի։ Ինձ համար շատ կարևոր էր դրա մեխանիզմը, որովհետև «Սարդարապատ» շարժումը, որի մեջ ընդամենը 7 հոգի էինք, 2008 թվականից հետո հասկացանք մի բան՝ 2008 թ. մարտի 1-ը Հայաստանում կարծես թե սպանեց քաղաքական կուսակցությունների դաշտը: Պարզվեց, որ քաղաքական կուսակցություններ չկան, որ կանգնեն ժողովրդի կողքին ու հասարակության շահերը ներկայացնեն: 2010-2011 թթ. բազմաթիվ քաղաքացիական շարժումները ապացուցեցին մեզ, որ եկել է նոր փուլի ժամանակը, երբ քաղաքացիական շարժումները պետք է իրենց վրա վերցնեն քաղաքական գործառույթներ:
Նախախորհրդարանի գերխնդիրն էր միավորել առողջ ուժերին, քաղաքացիական տարբեր շարժումները, շերտերը: Նախախորհրդարանը ստեղծվում էր ինքնաառաջադրվելու սկզբունքով, իսկ Հիմնադիր խորհրդարանը պետք է լիներ լեգիտիմ ընտրյալ մարմին։ Իսկ ինչպե՞ս կարելի է ընտրել մի երկրում, որտեղ ընտրություններ չկան արդեն մի քանի տասնամյակ: Սահմանադրական շրջանակներում դա կարող է անել մեծ հանրահավաքը, որը վերաճում է հանրաքվեի: Մենք մեր պատմության մեջ ունենք դրա փորձը 1988-1989-1990 թթ., երբ ժողովուրդը դարձավ ազգ, և ազգը ծնեց իշխանություն: Մեր աչքի առաջ դա կատարվեց Կիևում՝ Մայդանում: Այսինքն՝ հեծանիվ մոգոնել պետք չէ: Իմ խորին համոզմամբ՝ Հիմնադիր խորհրդարանը պետք է կառուցվեր հենց այս սկզբունքով, բայց ընտրվեց նույն ինքնաառաջադրման եղանակը: Հիմնականում դա էր: Ինձ համար կային կարևոր քաղաքական, նաև արտաքին քաղաքական բևեռներ, որ, իմ համոզմամբ, ընկերներս թերագնահատեցին. դա հենց Ռուսաստանի նոր ու կործանիչ դերն էր, դա Ուկրաինայի նոր կարևորությունն էր: Առաջացան անհամաձայնություններ, և ես որոշեցի չառաջադրվել:
-Հիմնադիր խորհրդարանի նախագահ Գարեգին Չուքասզյանը տված հարցազրույցի համաձայն՝ Բերձորով բացահայտվեց այն, ինչ արդեն գոյություն ունի՝ Հայաստանի ու Արցախի միջև սահման գոյություն չունի, բայց մեզնից արդեն փորձում են խլել Արցախը, և այդ ամենը կապ ունի շատ ավելի մեծ գործընթացի հետ, որը սկիզբ է առել հազարամյակներ առաջ: Խոսքը Իրանի և Թուրանի հակամարտության մասին է: Այստեղ ռացիոնալ հատիկը ո՞րն է:
-Բոլոր պնդումները ճիշտ են, բայց մաթեմատիկայում կա բավարարի ու անհրաժեշտի գաղափարը: Դա ճիշտ է, բայց ամբողջ ճշմարտությունը չէ: Կարծում եմ, որ անհրաժեշտ չէր երեխաների կամ կանանց կյանքը վտանգի ենթարկել ու ապացուցել այն, ինչը, ինչպես պարոն Չուքասզյանն ասաց, առանց այն էլ պարզ էր: Առավել ևս, երբ նրանց զգուշացրել էին: Ես չեմ ընդունում պաշտոնական բացատրությունները, որ փորձում են դա արդարացնել: Ի՞նչ է նշանակում՝ Լեռնային Ղարաբաղը անկախ պետություն է: Իսկ Հայաստանը դա ճանաչե՞լ է, չի ճանաչել, կարծեմ: Այդ դեպքում ինչպե՞ս են այն պաշտոնյաները, ովքեր չեն ճանաչում անկախությունը, պնդում, որ այն անկախ է: Ճանաչեք, հետո նոր դրա մասին կխոսենք: Կրեմլն էր ծեծում իմ ընկերներին Բերձորում, դա ինքնագործունեություն չէր: Մենք իրականում գտնվում ենք Արևմուտքի և Ռուսաստանի շատ լուրջ առճակատման մեջ: Եթե դա մենք չհասկանանք և փորձենք հասկանալ Իրան-Թուրանով, եթե փորձենք բացատրել ղարաբաղցի-հայաստանցի, կփորձեն դա բացատրել Սերժ Սարգսյան-Ռոբերտ Քոչարյան-Վովա Գասպարյան մանր հարցերով, մենք խաբելու ենք մեր ազգին՝ կեղծ թիրախ ու կեղծ բացատրություն տալով:
–Այս պահին որքանո՞վ է ակտուալ քննարկել՝ Արցախը Հայաստանի մա՞ս է, թե՞ անկախ միավոր: Եվ որքանո՞վ է Արցախն առնչվում այն կարգախոսներին, որ Երևան է բերել Հիմնադիր խորհրդարանը՝ «100-ամյակն առանց ռեժիմի»:
-Մեղքս չթաքցնեմ՝ «100-ամյակն առանց ռեժիմի» կարգախոսի հեղինակներից մեկն էլ եմ ես: Բայց մոտ մեկ տարի առաջ, երբ մենք միասին որոշում էինք մի շարք կարգախոսներ, ես այդ կարգախոսի մեջ այլ իմաստ էի դնում: Ինձ թվում էր, որ մինչև ապրիլի 24-ը մենք պարտավոր ենք ազատագրվել այս ստորացուցիչ, ստրկական վիճակից և մտնել երկրորդ հարյուրամյակ բաց ճակատով: Բայց ես զարմանքով տեսա, թե ինչպես տրանսֆորմացվեց այդ գաղափարը, որ մենք հե́նց 24-ին պետք է դա անենք:
Զրույցն ամբողջությամբ՝ տեսանյութում։
