«Առաջին լրատվական»-ի Realpolitik հաղորդաշարի հյուրն է Հայաստանի հաշվապահների և աուդիտորների ասոցիացիայի խորհրդի նախագահ, ԿԲ խորհրդի նախկին անդամ Ահարոն Չիլինգարյանը:
–Վերջին օրերին այն, ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանի ֆինանսական, արտարժույթի շուկայում, որքանո՞վ էր սպասելի, կանխատեսելի, և ի՞նչ սպասումներ ունեք, որքանո՞վ ենք մենք ապահովագրված նման նոր կոլափսներից:
–Որ նման բան կարող էր պատահել, շատ երկրների համար ընդունելի ձևակերպում էր, այդ թվում նաև Հայաստանի համար, առավել ևս, որ փոքր երկրները նման հարցերում ավելի խոցելի են լինում: Մեր աչքի առաջ տեսնում ենք, որ ավելի մեծ երկրներում են նման խնդիրներ առաջանում: Փոքր երկրները տարբեր պատճառներով ավելի շատ ազդակների ներքո են: Կոնկրետ Հայաստանը, պատմականորեն այնպես է ձևավորվել, որ մենք ներմուծման նկատմամբ հակվածություն ունեցող երկիր ենք: Ոչ թե հակվածություն, այլ կախվածություն: Դա բնական մի բան է՝ աշխարհը, մենք էլ: Ժամանակ է պետք, որ մենք կարողանանք արտահանումը փոխարինել սեփական արտադրությամբ և այդ կապակցությամբ այս պահին, եթե նայենք արտաքին առևտրի վիճակագրությունը, ապա մենք մոտավորապես 3 անգամ ավելի ներմուծում ենք, քան կարողանում ենք արտահանել: Դա մեծ ֆունդամենտալ խնդիրներ է առաջացնում Հայաստանի համար:
–Բայց դրա համար կային բավականին լուրջ ներքին պատճառներ: Դեռ 2005-2006 թթ. Կենտրոնական բանկի ընդունած որոշումների արդյունքում, երբ էապես արժեզրկվեց դոլարը, և դրանով եղած հնարավորություններն էլ սահմանափակվեցին, արտահանումների ծավալը էականորեն նվազեց, և երկրում առաջացավ գոնե այսօրվա վիճակը:
–Ես դեմ չեմ, որ երկար ժամանակահատվածում նայենք իրողություններին: Ավելի հակված կլինեմ վերջին տարիները նայել այն պարզ պատճառով, որովհետև աշխարհում փոփոխությունների դինամիկան շատ բարձր է, և եթե վերցնենք 2009-ի ֆինանսատնտեսական ճգնաժամից հետո թե ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանում, ապա որոշակի ժամանակահատվածում կայունացում եղավ, տնտեսական աճ գրանցվեց, այնուամենայնիվ, կային մի քանի խորքային խնդիրներ, որոնք որոշակի դեպքերում ամբողջությամբ մեր վերահսկողության ներքո չեն և դրանք սկսեցին իրենց ազդեցությունն ուժեղացնել: Եթե այդ տեսակետից նայենք, ապա այո, հնարավոր էր, որ առաջանար այսպիսի իրավիճակ և դրան պետք է պատրաստ լինել:
–Որքանո՞վ է այս ճգնաժամը ազդված դրսից, և որքանո՞վ որոշիչ էին ներքին պատճառները:
– Երկուսը հավասարաչափ են, դժվար է տոկոսով չափել: Իհարկե կային և ներքին, և արտաքին պատճառներ: Դրանց ազդեցության աստիճաններ տարբեր էին: Հաշվի առնելով, որ խոցելիության աստիճան կա, Կենտրոնական բանկը, որտեղ ես պատիվ եմ ունեցել աշխատելու, վաղուց էր պատրաստ նման խնդիրների: Ինչպես և աշխարհի այլ կենտրոնական բանկեր, մեր Կենտրոնական բանկը ևս գործիքներ ունի, և դրանք տարիների ընթացքում են ձևավորվել և կիրառման գործիքներն են ստեղծված: Մենք ունենք ազգային արժույթը, մենք այդ իմաստով որոշակիորեն ինքնուրույն քաղաքականություն իրականացնելու հնարավորություն ունենք: Դա այս խնդրի լավ կողմն է: Մեր դրամավարկային քաղաքականությունը կարող ենք իրականացնել, և ես կարծում եմ, եթե մենք այդ ինքնուրույնությունը, օրենսդրությունը չունենայինք և այդ իմաստով վարժ, փորձված ավանդույթներ, գործիքներ, ռեսուրսներ, անձնակազմ չլիներ, ենթադրում եմ, որ իրավիճակը կարող էր ավելի ծանր լինել:
–Մենք ունեցանք Կենտրոնական բանկի նախագահի մամլո ասուլիս, նաև կառավարության ղեկավարի շատ խիստ հայտարարություններ: Արթուր Ջավադյանը հայտարարեց, որ Հայաստանում դրամը գերարժեզրկված է, դոլարը՝ գերարժևորված և՝ իրավիճակի կտրուկ փոփոխություն: Ասում են, որ խոսքային ինտերվենցիա է տեղի ունեցել և ոչ թե դոլարային: Առաջին անգամ մենք ականատես եղանք, որ Կենտրոնական բանկը մեծ ծավալով դոլարային ներարկում չարեց տնտեսության մեջ, բայց մենք բավականին լուրջ արդյունք ունեցանք: Որքանո՞վ է հուսալի այս վիճակը և որքանո՞վ տևական կարող է կանխատեսելի լինել մարդկանց համար, որպեսզի մենք չապրենք այն, ինչ վերջին օրերին ապրեցինք:
–Մի քանի գործոններ կան, որոնք ինձ հիմք են տալիս ասելու, որ միայն խոսքով չէ: Թեև ասեմ, որ խոսքը շատ կարևոր գործիք է, մանավանդ՝ ուժեղ կառույցի ղեկավարի խոսքը: Ուզում եմ ասել, որ այդ խոսքերը պատահական չեն: Կենտրոնական բանկն իրականում Հայաստանում օրենքով ու իրավասություններով է, որոնք դեռ սպառված չեն, և նա կարող է գործարկել: Բացի այն, որ իր խոսքը հիմք ունի այդպես արտահայտվելու համար, կարծում եմ՝ նաև որոշակի գործիքներ են գործադրվել, մասնավորապես ինչ-որ չափի ինտերվենցիաներ եղել են: Բացի այդ, եթե գիտեք, Կենտրոնական բանկը այլ գործիքներ էլ է կիրառել, դրանցից որոշները կարճաժամկետ են, որոշները երկարաժամկետ ազդեցություն են ունենալու: Օրինակ, դեկտեմբերի 3-ին կարճաժամկետ փոխառությունները, որ տրամադրում էին, բանկերին տոկոսադրույքի որոշակի բարձրացում իրականացրեց: Եվ դա ինչ-որ տեղ իր ազդեցությունն ունեցավ:
–Կենտրոնական բանկը հայտարարում էր, որ մինչև տարեվերջ օրական 6 մլն դոլար կվաճառի շուկային և կարծես դրանով թափանցիկ էր ուզում դարձնել իր գործողությունները: Բայց մենք ունեցանք մի իրավիճակ, երբ տարբեր տնտեսագետներ կշտամբում էին Կենտրոնական բանկին այդչափ թափանցիկության համար: Երեկ մենք, փաստորեն, 4 մլն դոլարի վաճառք տեսանք շատ բարձր գնով՝ 570 դրամով, իսկ այսօր վաճառք չի կայացել, որովհետև ցանկացող չի եղել:
–Ինչպես տեսնում եք, տարբեր տեսակի գործիքները սկսում են աշխատել: Այնուամենայնիվ, կարծում եմ, որ շատ պրոֆեսիոնալ չի լինի անպայման ենթադրել, որ էջը փակվեց, խնդիրները լուծվեցին: Կարևորը ստաբիլության փուլ ենք մտնում:
–Ամենակարևորը՝ իմանանք, թե որքան խորքային են այն խնդիրները, որոնք առաջացրին այդ վիճակը, և դրանից նոր մենք կհասկանանք, թե որքանով ենք ապահովագրված նման տատանումներից:
–Խնդիրը բավականին բարդ է: Որևէ մեկը՝ առավել ևս ես, չեմ կարող վստահորեն ասել, թե որոնք էին ճշգրիտ պատճառները կամ դրանք կդադարեն ազդել, կամ դրանց ազդեցությունը էականորեն ցածր կլինի: Սակայն իմ կարծիքով՝ հարկավոր է այն հաղորդագրությունն ունենալ, որ խնդիրները բարդ են, բայց դրանց հետ աշխատելու հնարավորությունների ցանկը ևս փոքր չէ: Մենք ունենք մեր կառույցը, որը դրանով զբաղվում է սահմանադրորեն: Իհարկե, կառավարությունը միանշանակորեն օժանդակում է այդ հարցում:
