Վանաձորի բնակչուհի` հայտնի բանաստեղծ Սամվել Զուլոյանի (Զուլո) կինը` Անահիտ Վիրաբյանը, ով նախկինում ուսուցչուհի է աշխատել և, իր ասելով, աշխատանքից հեռացվել է հոգեգալստական լինելու պատճառով, պատմում է, որ ամուսնու հետ խնդիրներն էլ են կրոնական հողի վրա ծագել: «Ասելով` ազգի դավաճան ես, ընտանիքում ճեղքը սկսվեց: Ինքն էլ կապվեց մի աղջկա հետ, էդտեղ էլ մահացավ»,- Զուլոյի հետ իր հարաբերությունների մասին է պատմում Անահիտը` շեշտելով, որ ամուսնու կյանքում հայտնված աղջիկը Առաքելական եկեղեցու հետևորդ էր:
Ի դեպ, երեխային կորցնելուց հետո «տրավմայի» մեջ հայտնված կինը սկսել է հաճախել հոգեգալստականների հավաքներին: Հետո` 1998-2003թթ., երբ դեռ, ըստ նրա, դավանանքի պարտադրանք չկար, լինելով «հիբրիտ» տեսակ, հաճախել է միաժամանակ և՛ Առաքելական, և՛ Ավետարանական եկեղեցիներ:
Երկու եկեղեցիների հաճախորդը, համեմատելով այդ երկու եկեղեցիները, նշում է. «Երկուսն էլ հիվանդության մեջ են»: Նրա խոսքով` «հայ եկեղեցին այսօրվա վիճակով մեռած է: Ավետարանական եկեղեցու ամենավերջին պառավն ավելի շատ Աստվածաշունչ գիտի, քան Առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոս-արքեպիսկոպոսները»:
Նրա կարծիքով` խաչակնքելը, եկեղեցու շուրջը պտտվելը հոգևոր մանիպուլյացիա է, կախարդություն: Առաքելական եկեղեցում գեղեցիկ ծես կա, երաժշտություն, բայց դրա միջոցով ընդամենը մեդիտացիա են անում: «Մի շատ գեղեցիկ երգ են երգում Քրիստոսի մասին ու վերջ: Քրիստոս բոլորովին չկա. ոչ «ինչը» կա, ոչ «ինչպեսը»»,- Առաքելական եկեղեցու մասին է խոսում Անահիտը:
Դավանանքով ինքն ավելի շատ Ավետարանական եկեղեցուն է հարում, օրինակ` ոչ ոք չի կարող նրան ստիպել դիմել Աստվածածնի բարեխոսությանը, որովհետև բարեխոսը Քրիստոսն է: Այս և այլ հարցերում հոգեգալստականներն, ըստ նրա, ավելի մոտ են Քրիստոսին, բայց նրանք էլ են իրենց վերապահում անթույլատրելի բաներ: «Նրանք «ինչպես»-ի վրա են շեշտը դնում` ինչպես ապրել, ինչպես անել. «ինչպեսը» նրանց մոտ շատ-շատ է: Հոգեգալստականության մեջ ինձ դուր չի եկել հենց դա` միջամտում են անձի կյանքին: Իրավունք չունեն անձին հրամաններ տալու` այս բանը արա, այսպես արա, այսպես վարվիր: Ու ապացուցում են` Սուրբ գրքում գրված է այսպես, գրված է այնպես: Կախվածություն են առաջացնում` եկեղեցուց դուրս էլ են ասում, թե ոնց անենք, ինչ անենք»,- ասում է Անահիտը:
Նրա ասելով` իրենց եկեղեցում առաջնորդի` Ռաֆայելի նկատմամբ պաշտամունք կա: Վերջինս ստիպում է, որ իրեն ավելի շատ պատվեն, քան թույլատրելի է մահկանացուին: «Փակ համայնք է, լվացված մարդիկ են, իրական կյանքից կտրված: Հովիվը ասի` գնացեք ձեզ սարից գցեք, բոլորը իրենց կգցեն»,- իր համայնքի մասին ասում է հոգեգալստականը:
Նրա խոսքով` Ավետարանական եկեղեցին միջամտում է նաև քաղաքական գործընթացներին: «Եղել են դեպքեր, որ նույնիսկ ընտրությունների ժամանակ է հրահանգ տրվել. եկեղեցին գտնում է, որ էս մարդուն պիտի ընտրեք, որովհետև նա եկեղեցու համար փայտ է տվել և այլն: Կարողանում են քաղաքականության մեջ խցկվել, որի իրավունքը չունեն: Երբ Մարտի 1-ի դեպքերը եղան, հայտարարեցին, որ զոհեր են եղել, պետք է աղոթենք. Միտումն այն էր, որ ներքին կարգով դժգոհություն առաջանա իշխանության նկատմամբ»,- պատմում է Անահիտը և ավելացնում, որ հոգեգալստականների քաղաքական կողմնորոշումը միշտ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմն է եղել:
Հոգեգալստականներին դուր չի գալիս պետության առանձնահատուկ վերաբերմունքն Առաքելական եկեղեցու նկատմամբ, որով «ջոկողություն է դրվում» իրենց միջև: Այս առումով հոգեգալստականներն իրենց «մերժված» են զգում:
«Առաջին լրատվական»-ը զրուցեց նաև Վանաձորի Ավետարանական եկեղեցու ղեկավար Ռաֆայել Գրիգորյանի հետ, ով ներկայացավ որպես «գերապատվելի», «դոկտոր» և խնդրեց իրեն դիմել «պատվելի» ձևով:
– Ե՞րբ եք ստանձնել ավետարանական եկեղեցու առաջնորդությունը Վանաձորում: Ձեր ղեկավարած համայնքը կրե՞լ է քանակական փոփոխություն` արձանագրվե՞լ է աճ, կամ նկատվո՞ւմ է նվազման միտում, և եթե այո, ապա հատկապես ո՞ր շրջանում:
– Վանաձոր քաղաքում 80-82 թվականից եմ, իսկ եկեղեցին 62 թվականից է: Հայաստանում շուրջ 100 հազար բողոքականներ կան, Վանաձորում գուցե թիվը ավելի համեստ լինի` 2-2,5, հազար, որովհետև քաղաքը փոքր է: Վանաձորում աճ գրանցվեց հատկապես երկրաշարժից հետո: Թերևս երկրաշարժը նպաստեց, որ մարդիկ ավելի շատ զգան Աստծո կարիքը: Հետո աստիճանաբար նվազեց: Եթե մի ժամանակ կարող էր հազարից ավելի լինել, այժմ մեր անդամների թիվը մոտ է 500-ին: Ինչը ողջ հայությանն է տանում, թերևս նույն գործոններն են ազդում արտագաղթի վրա:
– Ի՞նչ առավելություններ ունի Առաքելական եկեղեցին, եթե համեմատենք ձեր եկեղեցու հետ:
– Էնտեղ երաժշտությունը շատ բարձր մակարդակի է, ես դա չեմ կարող ուրանալ: Եթե մի տեղ հնչում է Եկմալյան, Կոմիտաս… Մեզ մոտ կա երաժշտություն, բայց քիչ է` մի քիչ ժողովրդականին մոտ, որոշ չափով մոտ էստրադայինին: Պրոֆեսիոնալիզմի հարց կա, մենք չենք կարող այդպիսի կադրեր ունենալ:
– Պետության, իշխանությունների վերաբերմունքն Առաքելական եկեղեցու նկատմամբ ակնհայտ դրական է, իսկ ձեր հանդեպ չե՞ք զգացել խտրական վերաբերմունք:
– Դա ոչ այլ ինչ է, քան օրենքով դրսևորվող վերաբերմունք: Կրոնական կազմակերպությունների մասին նախագիծ են առաջարկել, երեք տարի է` պայքարը շարունակվում է, որպեսզի ընդունեն: Փորձում են սահմանել` հոգեորսությունն ինչ է, ինչն է արգելված կրոնական կազմակերպությանը: Արգելվում է իր անդամների նկատմամբ վարքի վերահսկողությունը: Այդ դեպքում ստացվում է, որ նշանակություն չունի քարոզիչը, բա էլ ինչի՞ ենք հավաքվում: Դուրս է գալիս` պետք է փակել էս կազմակերպությունները: Շատ էդպիսի բաներ կան. բարեգործությունը մայր եկեղեցու մենաշնորհն է: Իսկ եթե մեր քարոզչությունն է ուղեկցվում բարեգործությամբ, համարվում է քրեորեն հետապնդելի:
– Տվյալ դեպքում կարելի՞ է ասել, որ պետական մակարդակով իրականացվում է Առաքելական եկեղեցու հովանավորչություն:
– Մենք չենք խանդում իրենց ջերմ հարաբերությանը: Խնդիրը էստեղ ուրիշ բան է. իբր ուզում են առավելություններ տալ մայր եկեղեցուն, բայց տաս-չտաս` էդ մենաշնորհը իրենն է, ինքը ամբողջ կյանքում այդ առաքելությունը իրականացրել է: Ահավոր խտրականություն է: Նախագծի մեջ կետ կա, ըստ որի` արտերկրից արգելվում է կազմակերպություններին նյութական աջակցություն ստանալ: Բայց չէ՞ որ մայր եկեղեցին ամբողջ կյանքում դրա վրա է նստած: Առաքելականին չի արգելվում:
– Համայնքի անդամը հովվին հնազանդվելու պարտավորություն չունի՞:
– Սուրբ գրքի մեջ էսպես է գրված` ձեր մեջ եղած հովիվներին կրկնակի պատվի արժանացրեք. «պատվելի» բառը էստեղից է եկել: Բնականաբար, պետք է հարգեն: Հնազանդությունը տվյալ դեպքում ճիշտ է, բայց մի ուրիշ զգուշացում էլ է անում պատվելիներին ու հովիվներին: Ասում է`վիճակների վրա չտիրեք: Մարդկանց չպիտի իշխի մարդը, այլ նրանց օրինակ ծառայի: Հովիվը կարող է ուղղորդել մարդկանց, բայց ոչ երբեք իշխել նրանց անձնական կյանքին: Պետք է իրենց քարոզի վարքը փոխել, եթե վատ ճանապարհով են գնում: Մեր համայնքի անդամների որոշ մասը` 25-30 տոկոսը տնակային ավանից են, մի 10 տոկոսը` բավական վատ կյանքով ապրած, թմրադեղեր օգտագործած, եսիմ ինչեր օգտագործած, բարոյապես ոչ նորմալ մարդիկ:
–Արտերկրից` Սփյուռքից նվիրատվություններ ստանո՞ւմ եք:
– Եկեղեցուն չեն տրամադրում նվիրատվություններ: Սփյուռքը` նայած, եթե ավետարանական որևէ հովիվ եկավ, կարող է մի նվեր տալ: Էս շենքը ամբողջությամբ իրենց վրա նստեց 360 հազար դոլար: Երկու եղբայրներ են կառուցել` ավետարանական: Բայց ներկայումս ամբողջությամբ ինքնաֆինանսավորվում ենք: Ամեն կիրակի մենք հանգանակություն ենք անում պաշտամունքի ընթացքում: Իհարկե, դա կամավոր է, բայց մարդիկ, որոնք սիրում են Աստծուն, նաև վճարում են: Եթե մի 500 հոգի ներկա են լինում, մարդը եթե 200 դրամ գցի, ինչ կստացվի: Բայց մարդ կա 1000 դրամ է գցում, մարդ կա` 2000 է գցում, և էսպես 4 կիրակի հաշվեք, 4 կիրակիի գումարից հանվում են բոլոր ծախսերը` նաև աշխատողների: 3 աշխատող ունենք` հաշվապահ, հովիվ, գործավար, մնացածը հասարակական կարգով են: (Ավելի ուշ հաշվապահից ճշտելով` փոխանցեց, որ հանգանակությունից ամսական ստացվում է միջինը 300 հազար դրամ):
– Չկա՞ն նյութական օգնություններ համայնքի կարիքավոր անդամներին` սննդի տեսքով, հագուստի, ուսման վարձավճարների:
– Ինչո՞ւ պիտի չանենք էդ բանը: Եթե մեկը հյուր է գալիս, եթե դրսից է, արտասահմանյան հյուր է, տանում ենք Լենինգրադյան թաղամաս (տնակային ավան` հեղ.), ասում ենք` դուք առեք տոպրակները և բաժանեք, փայտ բաժանք, սնունդ բաժանեք: Շատ-շատերին ենք օգնում, մասսայական, ձմռան շեմին են գալիս, գիտեն, որ ձմեռը շատ է մահացությունը: Չէ, ուսման վարձերի համար էդքան հնարավորություններ չունենք: Տոպրակներ շատ ենք բաժանում: Եկան ասեցին, որ մի ընտանիք կա` 7 երեխա ունի տնակում ապրող, 7-րդին կրիսը կերել է, մահացել է բարուրի մեջ, էն մյուս երեխային էլ ծակել է վիզը, արթնացել է, էպիլեպսիկ հիվանդ է դարձել, և իրենք շատ աղքատ են: Նամակներ եմ գրել բոլորին, խնդրել եմ օգնեն, եկել են 4 սենյականոց բնակարան են առել: Իրենք անդամ չէին, անհավատ էին:
– Դրանից հետո դարձի եկա՞ն:
-Հա: Գիտե՞ք ինչու եկան: Ասեց` մենք մեծահարուստներին էլ ենք դիմել, փակ են եղել, իրենք դղյակներ ունեին, դիմում էինք, մերժում էին, բայց դուք, չունևոր լինելով հանդերձ, դուք 3 սենյականոց բնակարանում եք ապրում` էդ կինն ասեց, միջնորդեցիք, եկան սարքեցին, ուրեմն` ձեր մեջ Աստված կա:
-Հասարակական-քաղաքական գործընթացներին ի՞նչ ձևով է մասնակցում ձեր համայնքը:
-Մենք ապաքաղաքական ենք: Չենք գնում ապստամբությունների:
– Բայց քննարկում եք, չէ՞, նմանատիպ երևույթները համայնքի ներսում, անդամների միջև:
-Չէ: Պաշտամունքը սուրբ է: Մեր պաշտամունքներին, բացի Սուրբ գիրքը, ուրիշ բան անելը սրբապղծություն է:
– Իսկ պաշտամունքներից դուրս` համայնքի անդամներո՞վ:
– Չէ՛։ Որ հատուկ հավաքվենք, հարց քննարկենք՝ ո՛չ, չունենք նման բան: Մտերիմներով` ոնց որ մարդիկ, կարող ենք անձամբ նստենք քննարկենք:
– Նկատի ունեմ, որ որպես համայնք` դուք մեկ ընտանիք եք, և ինչպես յուրաքանչյուր ընտանիքի ներսում, ձեր մեջ էլ պետք է միասնական դիրքորոշում ձևավորվի ցանկացած երևույթի, առվել ևս՝ հասարակական կարևորություն ներկայացնող խնդիրների, ինչպես` բնապահպանական, սեռական փոքրամասնությունների և այլնի հետ կապված:
-Այո, էնտեղ ծառերի հատում կար, մենք էլ ակցիային Երևանում մասնակցեցինք:
– Կամ մարտիմեկյան դեպքերը, որ կարևորագույն պատմական իրադարձություններ են մեր ազգի համար:
-Անշուշտ: մենք հո տեսակետից զուրկ չենք: Անշուշտ, մեր ազգի ցանկացած ողբերգություն մեզ վրա շատ ծանր է ազդում, շատ ծանր: Իհարկե, էդ բնագավառներում խո չես կարող դու հայացք չունենալ, վերաբերմունք չունենալ:
– Ձեր դավանանքի ազատությունը Լևոն Տեր-Պետրոսյանի անվան հետ է կապվում: Եթե նախկինում ձեր պաշտամունքները գաղտնի էին՝ ներքնահարկերում, նկուղներում էիք հավաքվում, ապա նրա օրոք ձեզ լիակատար ազատություններ շնորհվեցին, և ձեր իրավունքները դրվեցին ամուր հիմքերի վրա:
– Երբ որ եղավ անկախությունը, էդ անցումային շրջանում բոլոր գործառույթներին մեզ հրավիրում էին, բոլոր գործառույթներին մենք մասնակից էինք լինում: Մայր եկեղեցու հետ էլ էին շատ լավ սկզբնական շրջանում հարաբերությունները: Ես հիշում եմ, որ ներկայիս կաթողիկոսը մասնակցեց մեծ ավետարանական ժողովի: Սկզբնական շրջանում շատ լավ էր: Փոփոխությունը բացասական տեղի ունեցավ հենց նույն նախագահի օրոք` իր վերջին տարին: Սկսվեցին որոշակի բաներ, նույնիսկ հարձակումներ՝ եկեղեցիների վրա, հովիվների: Հովիվներին տանում էին քաղմաս, սպառնում էին, որ կուղարկեն Ղարաբաղ` հենց ֆրոնտ, գծի վրա: Անսպասելի հարձակում էր, անգամ հիշում եմ, որ հովվի բակը նռնակ էին գցել Գյումրիում:
– Բայց եթե մի նախագահ ձեզ ազատություն էր տվել, որը դուք 4 տարի շարունակ վայելեցիք նրա կառավարման ընթացքում, ինչո՞ւ պիտի նույն նախագահը հակառակ գործողությունների դիմեր ձեր նկատմամբ, ո՞րն է տրամաբանությունը: Միգուցե՝ իշխանափոխություն պիտի լիներ, և հող էր նախապատրաստվում նաև ձե՞ր միջոցով:
– Մի քիչ անհասկանալի էր: Ասում էին, որ տեղի է ունեցել երջանկահիշատակ Վազգեն Սարգսյանի նախաձեռնությամբ, բայց չիմացանք` ինչ եղավ; Ասեցին, որ ինչ-որ իրեն դրդողներ են եղել: Անկեղծորեն ասած` ես էդ հարցի պատասխանը չունեմ, ինձ համար էլ հանելուկ մնաց, որովհետև Լևոնի օրոք ես տանը` ինձ քաղխորհրդի պատգամավոր ընտրեցին: Գրեթե ընտրարշավ չեմ արել էդ ժամանակ: Միայն նրա համար, որ կումունիստների ժամանակ ես հալածված եմ եղել, ասեցին` կդնես թեկնածությունդ: Դրեցի թե չէ, միանգամից ինձ ընտրեցին: Նորմալ էր եղել ամեն ինչ, և ես չհասկացա` ինչ կատարվեց: Հետո կարծեմ նախագահի մակարդակով ներողություն խնդրեցին: Նախագահը չպարզաբանեց, չեմ հիշում նման բան, ուղղակի ասեցին՝ կներեք, թյուրիմացություն է եղել:
– Եթե նախագահի կողմից չէր դա արվում, ինչո՞ւ այդ դեպքում Լևոն Տեր-Պետրոսյանը չէր վերահսկում իրավիճակը:
– Ինքը խելացի, զարգացած մարդ լինելով` կադրային քաղաքականության մեջ, կարծում եմ, սխալներ էր թույլ տալիս, իր ընտրած կադրերը լավը չէին:
