Հայաստանում թեև զգալի է արտահերթ ընտրությունների շունչը, այդուհանդերձ, քաղաքական օրակարգային հարց այն դեռ չի դարձել, քանի որ, բացի Հայ ազգային կոնգրեսից, որևէ այլ քաղաքական ուժ իր կողմից, որպես պահանջ, այդ հարցը չի ձևակերպել: Թե՛ ընդդիմադիր «Ժառանգությունը», թե՛ այդպիսին ինքնահռչակված Դաշնակցությունը խոսում են իշխանափոխության անհրաժեշտության մասին, բայց նրանից որևէ մեկը արտահերթ ընտրության պահանջ չի ձևակերպել ու հստակ ներկայացրել՝ որպես օրակարգային կետ:
Ավելին, Դաշնակցությունը նույնիսկ կարծես թե մերժում է այդ պահանջը՝ ասելով, որ եթե չկա ընտրակեղծիքների դեմ պայքարի հստակ մեխանիզմ, որևէ նշանակություն չունի՝ արտահե՞րթ, թե՞ հերթական ընտրությունն է կեղծվում: Խնդիրն, իհարկե, Դաշնակցության այդ դիրքորոշումը քննարկելը չէ, գոնե՝ հիմա, այլ ընդամենն արձանագրել, որ այդ հարցում ՀՅԴ մոտեցումը ավելի մոտ է իշխանությանը, քան ընդդիմությանը: Չէ՞ որ մեկ էլ իշխանությունն է, որ մերժում է արտահերթ ընտրության գաղափարը կամ առաջարկը:
Երեկ մատուցած հոդվածի շրջանակում փորձել եմ ներկայացնել, որ խորհրդարանի արտահերթ ընտրությունը կարծես թե օպտիմալ հանգուցալուծում կարող է լինել ներկայիս սոցիալ-հոգեբանական և տնտեսա-քաղաքական ծանր, ճգնաժամային իրավիճակից: Եվ կարծես թե այդ լուծումը ներառում է քաղաքական բոլոր սուբյեկտների շահը. Մեկը՝ գուցե շատ, մյուսը՝ քիչ, բայց դա գոնե մի տեսանելի կամ շոշափելի հարթակ է, որտեղ կարող է տեղի ունենալ հասարակության և պետության, ու նաև այդ սուբյեկտների համար քիչ թե շատ որոշակի իրավիճակ ստեղծող մի երկխոսություն, թեկուզ՝ կարճաժամկետ կտրվածքով:
Ավելին, այդ երկխոսությունը կարող է նույնիսկ միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարներ բացել թե՛ այդ երկխոսության մասնակից սուբյեկտների քաղաքական շահի, թե՛, որ առավել կարևոր է, պետության և հասարակության շահի տեսանկյունից: Առավել ևս, որ իրադարձությունների տրամաբանությունը կարծես ինքնին հուշում է, որ այդ հանգուցալուծումը դառնում է ավելի ու ավելի մեծ հրամայական, որին չենթարկվելը կարող է ավելի ծանրացնել համընդհանուր ճգնաժամային մթնոլորտի ճնշումը իշխանության ուսերին:
Բայց այստեղ, թերևս, ժամանակն է անդրադառնալ մեկ այլ կարևոր հարցի. արդյոք քաղաքական սուբյեկտները պատրա՞ստ են արտահերթ ընտրության: Խոսքը թե՛ ռեսուրսային, թե՛ կազմակերպական, թե՛ օրակարգային բովանդակության մասին է: Հարկ է նշել, որ երբ խոսում ենք արտահերթ ընտրության մասին, պետք է նկատի ունենանք, որ այդ ընտրությանն իշխանությունը, ի վերջո, ցուցաբերում է արդարություն և օրինականություն ապահովելու կամք:
Բանն այն է, որ քննարկումները, վերլուծությունները և կանխատեսումները պետք է անել այդ ելակետով, որովհետև եթե այդ կամքը չի դրսևորվում, և ընտրությունը պետք է անցնի «ավանդույթի» ուժով, ապա այն ոչ թե հանգուցալուծում կլինի, այլ էլ ավելի կխորացնի քաղաքական և սոցիալական ճգնաժամը: Հետևաբար, եթե արտահերթ ընտրությունն իշխանությունը կդիտարկի որպես ընդամենը իրավիճակի լիցքաթափման, սակայն ոչ վերափոխման միջոց, ապա դա թերևս անիմաստ է արժանացնել քննարկման, քանի որ դա կլինի պետության, պետականության անշրջելի անկման գործում իշխանության կատարած մեծագույն «ներդրումը»:
Ահա թե ինչու հարցը պետք է դիտարկել այն ելակետով, որ իշխանության մեջ կարող է ի վերջո հաղթել կամ առաջանալ գիտակցումը, որ ճգնաժամի հաղթահարում կարող է լինել միայն հասարակության հետ իրական երկխոսության պարագայում, ինչը ենթադրում է արտահերթ իրական ընտրության անցկացում: Իհարկե, կլինեն բավական հիմնավոր և օբյեկտիվ հակափաստարկներ այն մասին, որ իշխանությունը երբեք չի գնա արտահերթ իրական, չկեղծվող ընտրության, չի կտրի այն ծառը, որի վրա նստած է: Այդ պնդումներն իսկապես օբյեկտիվ են և իրավացի, սակայն խնդիրն այն է, որ հակառակ պարագայում Հայաստանում կարծես թե ավելի ու ավելի իրատեսական է դառնում, որ եթե իշխանությունը չկտրի ճյուղը, որի վրա նստած է և չապահովի նորմալ «նստարան» բոլորի համար, ապա ժողովուրդը կկտրի, ընդ որում՝ ոչ միայն այն ճյուղը, որի վրա նստած է իշխանությունը, այլև իշխանության ծառն ընդհանրապես:
Եվ արտահերթ ընտրության մասին խոսելիս նկատի եմ առնում, որ այդ տրամաբանությունը գուցե ինչ-որ պահի կարող է հասնել նաև իշխանությանը, թեկուզ՝ ինքնապահպանման բնազդի տեսքով: Այլապես, որևէ կասկած չկա, որ ինքն իրենով Հայաստանի իշխանությունը չունի մտքի և արժեհամակարգի այն որակը, որը կապահովեր բարեփոխումների «ինքնավար» ռեժիմի առկայություն:
Այդպիսով, արդյոք պատրա՞ստ են քաղաքական ուժերն արտահերթ ընտրության: Այդ առումով քիչ թե շատ հստակ պատասխան կարելի է տալ միայն Հայ ազգային կոնգրեսի մասով: Կոնգրեսի կազմակերպական մակարդակը բավական բարձր է: Կոնգրեսում առկա է նաև հստակ ձևավորված և վաղուց արդեն հասարակությանը ներկայացված օրակարգ, ընդ որում՝ ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև տնտեսական և սոցիալական մասով` «100 քայլ» ծրագիր, «Կենսաթոշակային բարեփոխումների» ծրագիր, մշակման փուլում գտնվող համանման այլ ծրագրեր:
Ռեսուրսային առումով նույնպես Կոնգրեսը թերևս ամենապատրաստն է, քանի որ այստեղ փաստացի դեր կատարելու է ոչ թե ֆինանսական, նյութական ռեսուրսը, այլ մարդկային ռեսուրսը, նվիրյալների, կամավորների ռեսուրսը: Իսկ այդ իմաստով Կոնգրեսը կարծես թե խնդիրներ չունի կամ շատ քիչ խնդիրներ ունի: Մյուս ուժերի պարագայում դժվար է այդ ամենի մասին խոսելը, քանի որ նրանք իրենց գործունեությունը հիմնականում ծավալել են իշխանության մեջ առկա ինստիտուցիոնալ ռեժիմում:
Այսինքն` «Ժառանգությունն», օրինակ, այս ընթացքում բազմամարդ քիչ ակցիաներ է կազմակերպել, որ հնարավոր լինի դատել այդ կուսակցության կազմակերպական կարողությունների և ռեսուրսային հարաբերակցության մասին: «Ժառանգությունը» հիմնականում աշխատել է իր խորհրդարանական լիազորությունների շրջանակում: Դաշնակցության պարագայում կարծես թե նկատելի է կազմակերպականության որոշակի մակարդակ: Հայ-թուրքական գործընթացների դեմ կուսակցության ակցիաները հուշում էին, որ ինքնակազմակերպվելու մեխանիզմներն այդ կուսակցության մեջ կայացած են և աշխատում են:
Այլ հարց է, թե արդյոք դրանք որքանո՞վ արդյունավետ կաշխատեն, եթե Դաշնակցությունը բախվի նյութական ռեսուրսային խնդիրներին, ինչպես նաև այն վարչական-ուժային պատին, որը ամեն անգամ քաշվում է, օրինակ, Հայ Ազգային Կոնգրեսի դեմ, երբ Կոնգրեսը կազմակերպում է որևէ ակցիա: Դաշնակցության կազմակերպական կարողությունների իրական սահմանն ու աստիճանը կերևա այդ ժամանակ, եթե Դաշնակցության դեմ իշխանությունը երբևէ դնի այդ պատն ու Դաշնակցությանը զրկի նյութական քվոտաներից:
Ինչ վերաբերում է իշխանությանը, ապա այստեղ կարծես թե իրավիճակը այդքան էլ հստակ չէ: Բանն այն է, որ իշխանութան դեպքում պատրաստ լինելը առաջին հերթին նշանակում է լիովին կառավարել վարչական և քրեաօլիգարխիկ ամբողջ բուրգը, քանի որ իշխանության գործողությունների առանցքը հենց այդ հիերարխիան է կազմում: Այդ առումով կան ակնհայտ բարդություններ: Թեև ներիշխանական հրադադարի փաստաթուղթ է ստորագրվել, այդուհանդերձ, չկա որևէ երաշխիք, որ ընտրական գործընթացների դեպքում այդ փաստաթուղթը կարող է շատ արագ վերածվել բացառապես ձևի:
Իշխանության, իսկ ավելի կոնկրետ՝ Սերժ Սարգսյանի համար ընտրությունը այդ դեպքում կարող է դառնալ ներիշխանական հեղաշրջման միջոց: Այստեղ է, որ իրավիճակն իշխանության համար դառնում է պատային: Արտահերթ ընտրությունն ավելի ու ավելի անհրաժեշտ է դառնում՝ որպես ճգնաժամային բեռից ազատվելու ամենաօպտիմալ քայլ, բայց ներկայիս իշխանության պարագայում այն նաև վտանգավոր է դառնում Սերժ Սարգսյանի համար: Նաև այդ առումով է, որ արտահերթ ընտրության հարցում ընդդիմության հետ իրական երկխոսությունն իշխանության համար դառնում է ոչ թե բարի կամքի կամ ինքնագիտակցության զարթոնքի, այլ պարզապես ինքնապահպանման բնազդի թելադրանքով կատարելիք մարտավարական անհրաժեշտություն:
