«Առաջին լրատվական»-ի «Սիրանկյուն» հաղորդաշարի հյուրն է շվեդաբնակ ռեժիսոր Սյուզան Խարդալյանը:
-Սյուզան, այս տարի «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնին ներկայացվեց Ձեր` «Տատիկիս դաջվածքները», ինչո՞ւ նորից Ցեղասպանության մասին, երբ կարծես ամեն ինչ ասված է: Ո՞րն էր նպատակը:
– Ցեղասպանության մասին ամեն ինչ ասված չէ: Ցեղասպանության մասին մենք շատ քիչ բան ենք ասել` կապսուլայի նման մնացել ենք 1915-ի ժամանակահատվածի մեջ և անդադար կրկնում ենք նույն բաները: Ինձ համար Ցեղասպանությունն ունի այնպիսի ծալքեր, որոնք դեռ չենք բացահայտել, այդ պատճառով Ցեղասպանությունն իբրև թեմա միշտ իմ խաղացանկում է, ես անդադար վերադառնում եմ այդ նյութին, ասելիքները շատ են, մանավանդ` Ցեղասպանության հետ կապված կանանց ճակատագրին մենք ընդհանրապես չենք անդրադարձել:
– Գիտենք, որ հիմնականում ամուսնացել են թուրքերի հետ, հարճ դարձել, ոմանք էլ՝ բռնաբարվել: Գուցե անդրադարձաք թեմային, որովհետև Ձեր արյան միջո՞վ էր անցնում, Ձեր տատիկի հե՞տ էր կապված:
– Կարծում եմ՝ երկուսն էլ: Նախ ասեմ, որ Ցեղասպանությունն իմ ինքնության մի մասն է, իմ ինքնությունը կերտված է այդ ողբերգության վրա` ինչպես բոլոր հայերի ճակատագրերը: Երկար ժամանակ փորձում էի փախչել Ցեղասպանության բեռը կրելուց, փորձել եմ միջազգային հանրության առջև բացվել այլ թեմաներով՝ խուսափելով դրանից, բայց իրականում Ցեղասպանությունը մեր արյան մեջ է, մեր ինքնության մասն է, և եթե նույնիսկ ցանկանանք ձերբազատվել, չենք կարող: Ինձ համար Ցեղասպանության թեմային պարբերաբար վերադառնալը շատ բնական է, և եթե ֆինանսական աջակցություն ունենայի, հաճախ կանդրադառնայի այդ թեմային: Ես հաշտվել եմ այն մտքի հետ, որ Ցեղասպանությունն իմ ինքնության առանցքն է կազմում:
– Սյուզան, ի՞նչ եք կարծում` ե՞րբ մենք կազատվենք Ցեղասպանության բարդույթից, ե՞րբ կարող ենք հարցը համարել վերջնականապես փակված:
– Ես համաձայն չեմ, որ Ցեղասպանությունը պետք է որպես բարդույթ դիտարկենք: Շատ է խոսվում, որ բոլորս կոմպլեքսավորված ենք: Ոչ, Ցեղասպանությունն ինձ համար արդեն դարձել է ստեղծագործելու կապիտալ` դրական իմաստով, և դա բոլորիս համար այդպես պետք է լինի: Մենք չպետք է կռվի մեջ լինենք այդ իրողության հետ. դա մի բան է, որ չենք կարող վերացնել մեր կյանքից, ամեն օր, ուզենք, թե չուզենք, այդ իրականության հետ պետք է ապրենք: Բայց միաժամանակ, կարծում եմ` ժամանակն է այն վերածել կապիտալի և դրանով ներշնչվելով՝ ստեղծագործել:
– Այսինքն՝ Ցեղասպանությունը Ձեզ համար ստեղծագործելու խթա՞ն է:
– Այո, այդպես է, այդ մեկնակետը նկատի ունենալով՝ ես փորձում եմ իմ աշխատանքում այդ անարդարությունները հաղթահարել, իմ բոլոր նյութերը վերաբերում են անարդարությանը: Երբ խոսում եմ Հնդկաստանում գյուղացիների իրավունքների կամ Թաիլանդի ժողովուրդների իրավունքների ոտնահարման մասին, մեկնակետը ինձ համար նույնն է: Պարզապես այս ամենը կամք է պահանջում` հաղթահարելու, քո նեղ աշխարհայացքից դուրս գալու համար: Սա ժամանակի հարց է. դրսում ապրողների համար այս խնդիրը չկա, միայն Հայաստանում է, որ հիմա նոր ենք իրավունք ունեցել խոսելու այս բոլորի մասին, և, իհարկե, մեծ ճիգ է պահանջվում՝ անդադար փաստել արխիվները, վկայություններ բերել, որ Ցեղասպանությունը տեղի է ունեցել:
– Ի՞նչ տեղի կունենա ճանաչման պահին:
– Ճանաչման պահին Թուրքիայի հետ մեր հարաբերություններում լրիվ նոր էջ կբացվի, մեր առջև կբացվեն այն բոլոր հնարավորությունները, որ մինչ այդ փակ էին: Ես շատ եմ հավատում ֆինանսական փոխհատուցմանը, աշխարհագրական իմաստով` հողերի վերադարձին. եթե ոչ այսօր, ապա հարյուր տարի հետո այս բանը չի կարող վերանալ: Եվ եթե ճանաչում տեղի ունենա, կլինի բում: Եթե համեմատենք հրեական Հոլոքոստի հետ, նրանց բոլոր անհատների ճակատագրերը հրապարակելը և բոլորի իրավունքների կորուստները վերահաստատելը գերմանական կապիտալի միջոցով են տեղի ունենում: Նրանք միլիարդներով հատուցում են ստանում մինչև այսօր, հատուցում ոչ թե նրանց, ովքեր վերացան, այլ ովքեր պետք է գային և պետք է ստեղծագործեին, նրանց կորսված հնարավորությունների համար է վճարվում: Հարցը շարունակվում է հայության համար բաց մնալ, որովհետև հայության համար այդ հարցը թուրքահայկական մերձեցմամբ հնարավոր չէ լուծել:
– Սյուզան, շատ սփյուռքահայեր և արևմտահայեր չեն դիտարկում Արևելյան Հայաստանը որպես հայրենիք, քանի որ կապված են Արևմտյան Հայաստանի հետ: Դուք որքանո՞վ եք կապված Արևելյան Հայաստանի հետ:
– Ես շատ կապված եմ, իմ ամբողջ կյանքը սփյուռքի տարբեր աշխարհամասերի մեջ անցնում է անապահովության զգացումով, և դա ինձ չի ձգում: Ես չեմ խոսում այն մասին, որ այստեղ պետությունը բռնարարքներ է անում, ինչն անհանդուրժելի է: Բայց այստեղ ինձ ոչ ոք իրավունք չունի դուրս նետելու, ես այս զգացումը ուրիշ ոչ մի տեղ չեմ զգում: Մենք պետք է յուրաքանչյուր սփյուռքահայի կարողանանք փոխանցել այն զգացումը, որ այստեղ դու ապահով ես: Օրինակ՝ Սիրիայի հանգիստ կյանքը, հայկական գաղութի լավ ֆինանսական կյանքը, բայց այսօր ո՞ւր ենք… կորսվելու վրա է: Սա մենք պետք է կարողանանք բացատրել սփյուռքահայերին, բայց, դժբախտաբար, մեր հայրենիքը այդ աշխատանքը լուրջ չի կատարում: Նրանց այստեղ տեղափոխելու լուրջ խնդիր ունենք, և ես, դժբախտաբար, ցավ եմ ապրում, քանի որ չեմ տեսնում այդ նախաձեռնողականությունը. այնպիսի տպավորություն է, որ ով ուզում է գա` թող գա, թող տեղավորվի, բայց հոգատարություն չկա: Գաղտնիք չէ, որ երբ սփյուռքահայը գալիս է այստեղ, երազային հայրենիք վերադառնալու խանդավառությունը մարում է, հուսախաբության պահին պետք է հաջորդի ռեալ հայրենիքի հետ կապվելու պրոցեսը. այդ պրոցեսը, ցավոք, տեղի չի ունենում: «Արի տուն» պրոյեկտներով չէ, որ հարցը կլուծվի, ձևական են այդ բոլորը, շոուի է վերածվել` գալ, դհոլ-զուռնա պարել, բայց դա չէ հայրենիքի հետ կապվելը:
– Հնարավո՞ր է, որ Արևմտյան Հայաստանի՝ մեծ հայրենիքի զգացումը չի թողնում այս տարածքում ապրել, ստեղծագործել, Արևմտյան Հայաստանի երազով ապրելով՝ չեն կարողանում այս փոքր երկիրը շենացնել:
– Ցանկացած երկիր` ներառյալ Հայաստանը, եթե հրապուրիչ չէ մարդու համար, դադարում է հետաքրքրական լինել: Հայաստանը պետք է հրապուրիչ դառնա բոլորիս համար, իսկ հրապուրիչ լինել չի նշանակում` միայն կերուխումով զբաղեցնել, հրապուրիչ է, երբ մարդիկ իրենք իրենց ռեալիզացնելու հնարավորություն են տեսնում: Իմ օրինակով ասեմ՝ ես շատ կուզեմ այսօր իսկ հաստատվել այստեղ, բայց ի՞նչ հնարավորություններ կան ստեղծագործելու, այստեղի ստեղծագործողները հնարավորություն չունեն առաջ տանելու իրենց աշխատանքը:
– Սյուզան, Շառլ Ազնավուրը վերջերս իր հարցազրույցներից մեկում նշել է, որ այսօր Հայաստանի իշխանությունները իրականացնում են ցեղասպանություն, քանի որ օրեցօր մեծանում է արտագաղթը: Համաձա՞յն եք:
– «Ցեղասպանություն» բառը այդպես թեթև չէի ուզի օգտագործել, ցեղասպանությունը հստակ պրոցես է, և պետք է կարողանալ այդ հստակությունը պահել: Ազերիներն էլ ասում են, որ Խոջալուում տեղի ունեցածն է ցեղասպանություն, բայց ես այդպես չեմ կարծում: Եթե հաշվենք` վերջին10-15 տարիներին մեկուկես միլիոն մարդ դուրս եկավ Հայաստանից, միայն թվերը զուգահեռելով` կարող եմ ասել, որ թուրքերի ճիգերով մեկուկես միլիոն մարդ հեռացավ այս աշխարհագրական տարածքից: Դե, հիմա մենք նույն բանն ենք անում, ինձ համար մեծ ոճիր է, երբ 15 տարվա մեջ 1,5 միլիոն մարդ հեռացավ Հայաստանից: Ինչպե՞ս եղավ, որ այս վիճակին մենք հասանք:
– Ո՞ր դեպքում Հայաստանը կարող է հրապուրիչ դառնալ, և ըստ Ձեզ՝ ինչպե՞ս կարելի է հասնել հրապուրիչ Հայաստանի:
– Հայաստանն ինձ համար հրապուրիչ կլինի, երբ ամեն մարդ իր կարծիքները, տեսակետներն ազատ արտահայտելու հնարավորություն ունենա: Սա ամենակարևորն է. որպեսզի երբ մարդը այստեղ գա, չվախենա արտահայտվելուց, մարդը պետք է կարողանա ազատ միջավայրում աշխատել: Ինձ համար Հայաստանը ցեղախմբային օրենքներով է գործում, ուր կա մեծ ընտանիք՝ շուրջը բարեկամները, որոնք պետք է լավ դիրք ունենան մնացածի հաշվին: Ցավում եմ, քանի որ ես չէի ուզի Հայաստանը Բաշար Ասադի Սիրիան լիներ:
