«Առաջին լրատվական»-ի «Դիսկուրս» հաղորդաշարի հյուրերն են` ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների միության գործադիր տնօրեն Կարեն Վարդանյանը և տեղեկատվական անվտանգության մասնագետ Սամվել Մարտիրոսյանը:
Հ. Բ.- Պարոն Վարդանյան, Դուք տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարության նախաձեռնողներից եք: Ինչպե՞ս հղացաք նման գաղափար:
Կ. Վ.- Մենք չենք խոսում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարության մասին: Դա կլիներ աբսուրդ: Մենք խոսում ենք այն ոլորտների կառավարման մասին, որոնք նպաստում են երկրի տնտեսական զարգացմանը: Խոսում ենք երկրի մոդեռնիզացման մասին և ասում ենք՝ ինչ պետք է անել դրա համար: Դրանցից մեկը ինովացիաների ներդրումն է, քանի որ տեղեկատվական տեխնոլոգիաները այդ նորամուծությունների գերեթե 70 տոկոսն են կազմում: Ստեղծված նախարարությունը պետք է անդրադառնա նաև այդ ոլորտին: Կապ չունի, թե ինչպես կկոչվի նախարարությունը, կարևորը բովանդակությունն է: Հարցադրում ենք անում այսօրվա պետական կառույցներին, որը կարող է լուծել այդ խնդիրները: Հարցադրումները հետևյալն են. էլեկտրոնային հասարակության ստեղծում, էլեկտրոնային կառավարում, տնտեսության տարբեր ճյուղերում նորամուծությունների ներդնում, բանակի մոդեռնիզացիա և մեր անվտանգության հարցը: Այսօր բոլորս գիտենք, որ պատերազմը դարձել է ճշգրիտ, որը կարող է հենվել մասնավոր սեկտորի վրա, որտեղ գտնվում են լավագույն ինժեներները: Եթե ուզում ենք իրականացնել բանակի մոդեռնիզացիան, ապա դա չենք կարող անել առանց այդ մասնավոր սեկտորի հետ համագործակցության: Հաջորդը կիբերզորքերն են: Ինչ հարձակումների էլ ենթարկվում ենք, եթե վաղը հանկարծ պատերազմ լինի, դա չի լինի քաղաքացիական հարձակում, այլ կլինի մեր կրիտիկական ենթակառուցվածքի հանդեպ համագործակցություն: Այդ համագործակցությունը ինչպե՞ս է կատարվում, ո՞ր օրգաններն են զբաղվում, ո՞վ է կոորդինացնում: Ով կոորդինացնում է՝ պետք է պայմաններ ստեղծի, որ այդ մասնավոր սեկտորի հետ համագործակցությունը կատարվի: Եվ բազմաթիվ նմանատիպ հարցեր: Մենք այսօր ունենք հարցերի փունջ, որոնց մի մասը ցրված է տարբեր նախարարություններում, որոնց համար դրանք առաջնային խնդիր չեն: Այդ պատճառով խնդիրը չի լուծվում:
Ս. Մ.- Ես դեմ եմ նախարարություն ստեղծելուն: Ըստ իս՝ այստեղ էականը նախարարության հարցը չէ, այլ այն, թե պետությունը պատրա՞ստ է աջակցել ոլորտին, թե՞ ոչ: Եթե պետությունը ոչինչ չանի, ապա նախարարություն էլ բացենք՝ հարցը չի լուծվի: Ընդհակառակը՝ կառավարությունը կունենա հնարավորություն՝ ասելու, թե ինչ լավ է՝ զարկ տվեցինք տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմանը, իսկ իրականում ոչինչ չի արվի: Խնդիրն այն է, թե պետության կողմից ընդհանուր առմամբ ինչ ռազմավարական ծրագիր կա: 2000 թվականի դեկտեմբերի 31-ին հայտարարվեց, որ ՏՏ-ն գերակա ճյուղ է, և 5 տարի անց չնչին պարտքի դիմաց մի շարք բարձր տեխնոլոգիական գործարաններ հանձնվեցին Ռուսաստանին, և առ այսօր այնտեղ վիճակը շատ անորոշ է: Պետությունը այդ ոլորտի հանդեպ բարիդրացիական մոտեցում ուներ, բայց քայլեր չէին արվում: Այլ են մաքսային դաշտում ներկրվող թանկ գործիքների հետ կապված խնդիրները, որոնք մինչ այսօր լուծված չեն: Եթե կառավարությունը իսկապես որոշի ոլորտը զարգացնել, արդեն կարևոր չէ՝ նախարարություն կլինի, թե ոչ:
Հ.Բ.- Այսինքն ՝ կան ռեսուրսներ, որ չեն օգտագործվել, և նոր նախարարություն ստեղծելու կարիք չկա:
Ս. Մ.- Պետությունը շատ հարցերում խանգարում է ոլորտի զարգացմանը: Նախարարությունները յուրահատուկ կառույցներ են, որտեղ կա, մեղմ ասած, մրցակցություն, և մի նախարարությունը չի թողնում, որ մյուսը մտնի գործի մեջ: Ես չեմ կարծում, որ ՊՆ-ն կցանկանա, որ կիբերզորքեր ստեղծվեն, որը Հայաստանի կարևոր խնդիրներից է և կօգնի գիտության զարգացմանը: Այն թույլ չի տա, որ մեկ այլ նախարարություն խառնվի այդ խնդրին:
Հ. Բ.- Չէ՞ որ նախարարության ստեղծումը կօգնի պրակտիկ քաղաքականությանը:
Ս. Մ.- Այսօր կա վարչապետին կից գործող խորհուրդ, որտեղ բարձրացվում են հարցեր: Կառավարությունը պատրաստ է լուծել այդ հարցերը, զրոյից անցնել նախարարության ստեղծման այնքան էլ ճիշտ չէ, ռիսկերը շատ են:
Հ.Բ.- Վարչապետը անդրադարձավ այդ հարցին՝ ասելով, որ նախևառաջ պետք է օպտիմալացնել եղած նախարարությունները, և նորը բացելու կարիք չկա:
Կ. Վ.- Ես կարծում եմ՝ այսօրվա կառուցվածքը թույլ չի տա, որ դա իրականացվի: Երբ այսօր հեռահաղորդակցությունը միացված է ավտոճանապարհներին, դա աբսուրդ է: Ամբողջ աշխարհում IP և հեռահաղորդակցությունը միասին են: Իսկ առկա բաժանվածությունը չի նպաստում զարգացմանը: Մեր գործառույթները, որոնք հարկավոր են ոլորտը զարգացնելու համար, բաժանված են տարբեր նախարարությունների միջև, ու ամեն մեկը վերմակը իր վրա է քաշում: Դրա համար ասում ենք՝ եկեք միավորենք, և վերմակը կլինի մեկը՝ ինչպես էլ քաշի, իր վրա է քաշելու: Մյուս խնդիրը մեր ընդհանուր վախի զգացումն է եղած նախարարություններից: Ստեղծվում են նախարարություններ, որոնք իրենց խնդիրները չեն լուծում, և մարդկանց մոտ կարծիք է առաջանում՝ ինչի համար է պետք նախարարությունը: Եթե մեր նախարարությունների մեկ երրորդը փակվի, այդ մասին չեն էլ իմանա: Բայց կան նաև այնպիսիները, որոնց գործունեությունը խիստ անհրաժեշտ է:
Հ. Բ.- Այսինքն՝ առարկայական չէ՞ կառավարությունը կառուցվածքային առումով օպտիմալացնելը, ոչ թե նորը ստեղծելը:
Կ. Վ.- Ես ասում եմ՝ տարբեր նախարարություններում կան օղակներ, որոնք այս նոր նախարարության մեջ պետք է լինեն: Կապ չունի՝ ինչ անուն կունենա այդ նախարարությունը, կարևորը բովանդակությունն է, որը պետք է լուծի ոլորտի խնդիրները: Դուք ուզում եք՝ օպտիմիզացիա, երրորդ, չորրորդ կարգի բարեփոխում, սակայն բովանդակային առումով ոչինչ չի փոխվում: Ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե ինչու այդ նախարարությունը շատ ավելի հավանական է, որ դառնա սփյուռքի նախարարությունը, ապա ես բովանդակային մասով եմ ասում. որովհետև այս ոլորտն ունի քաղաքացիական կառուցվածք: Սփյուռքի տակ չկա մի կառուցվածք, կրթության նախարարության տակ դիպլոմներ են բաժանում, պետական բուհերում բանակից են ազատում: Գնում ես, ասում ես՝ այսինչ խնդիրը կա, նախարարություններին են հանձնարարում, որոնք չեն անում:
Հ. Բ.- Սամվել, կարծես թե փաստարկներն այնպիսին են, որ կամ պետք է առաջարկել մեկ այլ տարբերակ՝ ոլորտում այս խնդիրները լուծելու համար, կամ…
Ս. Մ.- Կառավարությունը պետք է աջակցի այս ոլորտին: Հիմնականում աջակցել նշանակում է՝ թուլացնել պետության ազդեցությունը ոլորտի վրա, որպեսզի թույլ տան աշխատել: Ես, օրինակ, շատ լուրջ ռիսկեր եմ տեսնում. նախարարությունը հենց հայտնվի, կսկսի տռզել և լիցենզավորումներ մտցնել, և կպարզվի, որ ծրագրավորող կարող է դառնալ միայն այն մարդը, ով ավարտել է էս-էս ֆակուլտետները:
Կ. Վ.- Սամվել ջան, արի անկեղծ լինենք, տրամաբանական չէ: Էսօր ոլորտի համար կա էկոնոմիկայի նախարարություն. եթե այդ նախարարությունը կարգավորող լիներ, կկարգավորեր: Ո՞ր ոլորտում եք տեսել, որ 200 ընկերություն հավաքվեն մի հարցի շուրջ:
Ս. Մ.- Իսկապես, պետությունը շատ գործ ունի այս ոլորտում: Ընդհանուր կրթական խնդիրներ կան, եթե չեմ սխալվում՝ տարեկան մոտ 500 մասնագետ մտնում է ոլորտ: Բայց մասնագետների որակի հարց կա:
Հ. Բ.- Ոլորտը կարողանո՞ւմ է որակյալ մասնագետներին ապահովել աշխատանքով: Այսինքն՝ եթե 500 որակյալ մասնագետ կա…
Կ. Վ.- Մենք ունենք տարեկան 2000 որակյալ մասնագետի պակաս, եթե լինեն, մենք իրենց աշխատանքի կընդունենք:
Ս. Մ.- Այսօր կան կայքեր, որոնք առաջարկում են աշխատանք: PHP-ի պակաս կա: Պակաս կա, որովհետև առկա է արտագաղթ, սակայն միայն դա չէ: Ոլորտը տարեկան աճում է, բնականաբար՝ աշխատատեղերն էլ են շատանում: Նախ՝ պետք է հասկանալ՝ կառավարությունն ուզո՞ւմ է այդ խնդիրները լուծել, թե՞ ոչ: Մենք նախարարություն ստեղծելով՝ ստեղծում ենք ձև՝ առանց բովանդակության: Պետք է շարժվել հակառակ ուղղությամբ: Պետք է ունենալ բովանդակություն, այսինքն՝ քաղաքացիական հասարակությունը՝ ի դեմս ՏՏ ոլորտի հիմնական և ոչ հիմնական գործող սուբյեկտների, և կառավարությունը որքանով են իրար հասկանում, ինչ ընդհանուր զարգացման ուղղություն են տեսնում և ըստ այդմ՝ ստեղծել: Որովհետև կան նախարարություններ, որոնք կարելի է փակել, և ոչ ոք չի նկատի դա, միայն բյուջեի ծախսերը կպակասեն: Բայց կան ոլորտներ, որոնք առանց կառավարելու հնարավոր չէ: Իսկապես Սոմալիի կվերածվենք, որովհետև դրանք ոլորտներ են, որ ինքնուրույն չեն կառավարվում: ՏՏ ոլորտն այսօր երևի թե այն միակ ոլորտներից է, որն ինքնակառավարվում է, սակայն կան բազմաթիվ ոլորտներ, որոնց պետք է աջակցել: Երևի թե կառավարությունից պետք է շիտակ պատասխան ստանալ՝ իրենք պատրա՞ստ են արդյոք աջակցել, նվազեցնել հարկային բեռը…
Կ. Վ.- Սամվել, իրականում, սակայն, պետությունը աջակցում է, և ասել, թե չի աջակցում, սխալ կլինի:
Հ. Բ.- Պարոն Վարդանյան, Դուք նշում եք 2000 աշխատատեղի պակասի մասին, բայց եթե չեմ սխալվում՝ «168 ժամ» թերթի հետ հարցազրույցում նշել էիք, որ տարեկան մի քանի հարյուր մասնագետ դուրս է գալիս երկրից: Եթե կա պահանջ, ինչո՞ւ են գնում:
Կ. Վ.- Տարբեր մասնագետներ են գնում, հիմնականում 10 և ավելի տարվա աշխատանքային փորձ ունեցողները, որոնք ամենամեծ աշխատուժն են: Իսկ ես խոսում եմ 2000 նոր աշխատողի մասին: Պետական մի շարք ծրագրեր են իրականացվում: Պետեկամուտների կոմիտեի հետ հոյակապ կերպով աշխատում է հանձնաժողովը: Հատկապես մաքսային ոլորտներում մենք երկար ժամանակ իրար չէինք հասկանում, հիմա արդեն որոշակի համատեղ աշխատանք կա: Այսօր աշխատում ենք էլեկտրոնային կոմերցիայի համար, չի կարելի ասել՝ պետությունը չի աջակցում: Մենք ասում ենք՝ ժողովուրդ, էս, ինչ որ կա, լավ է, բայց հասարակական փոփոխություններ չեն լինի, երկրում խելոք մարդկանց կրիտիկական զանգված չի լինի, որովհետև այդ բազան ցածր է. ինչքան ուզում ես՝ 25 տոկոս ավելացրու, երկար ժամանակ է պետք, որ կարողանաս այդ տեմպը պահել ու իրավիճակ փոխել: Մենք ասում ենք՝ ժողովուրդ, պետք է իրավիճակ փոխենք, որ 7-8 տարի հետո բարձր տեխնոլոգիական երկրում ապրենք, որովհետև դա դոմինանտ է արտադրության առումով: Մենք ուզում ենք, որ մեզ մոտ նորամուծություններն օգտագործվեն, կյանքը հեշտանա: Մենք չենք ուզում աշխատել միայն ուրիշի համար:
Հ. Բ.- ՀՀ տնտեսության որ ոլորտի մասին էլ խոսենք, ակնհայտ է դառնում մրցակցության բացակայությունը, որոշ արտոնյալ խավերի բացակայությունը և այլն: ՏՏ ոլորտում կա՞ այն մակարդակը, որը ցանկալի է մրցակցության նորմալ պրոցես ունենալու համար:
Ս. Մ.- ՏՏ ոլորտը երևի թե ամենաքիչ պղտորված ոլորտն է: Օրինակ՝ հաղորդակցության ոլորտում մենք երկար ժամանակ ունեցել ենք մենաշնորհ: Հիմա այդ մենաշնորհը չկա, բայց միևնույն է՝ այն իր հետքը թողել է: Հիմա ինտերնետի գինն իջել է, մենք շատ ուրախ ենք, որ օլիգարխիան այսօր շաքար է ներմուծում, հանկարծակի եթե փորձեն մտնել այդտեղ, ես չգիտեմ…
Կ. Վ.- Ես կարծում եմ՝ խելքները չի հասնի: Եթե մարդը միայն շաքարաքլորից է հասկանում, ինչպե՞ս եք պատկերացնում, որ կհասկանա ՏՏ-ից: Մրցակցության հիմնական խնդիրը պետական գնումներն են: Թափանցիկ դարձնելու կարիք ունենք: Դեպի դուրս ծրագրավորումը մասնագետի համար է: Մրցակցությունը ոչ թե շուկայի, այլ մասնագետի համար է: Ներքին շուկայում ընդհանրապես մրցակցություն չկա: Ոչ թե չկա, որ իրար ուտում են, այլ դատարկ է շուկան, վարող չկա: Լուծումների մեծ պահանջ կա, սակայն լուծում տվող չկա: Մենք մի փոքր փորձ կատարեցինք. Ղարաբաղի տեխնոլոգիական զարգացման ծրագիր ենք անում և անցած տարի աշնանը Ղարաբաղի էկոնոմիկայի նախարարին խնդրեցինք, որ մի օր մեր ինժեներներին ծանոթացնեն ձեռնարկություններին, որպեսզի իրենք տեսնեն՝ ինչ խնդիրներ կան: Մեկ օրվա մեջ 10 պայմանագիր բերեցին: Դաշտը խոպան է, մարդ չկա, որ վարի: Եվ նախարարության խնդիրն այն է, որ մենք երիտասարդներին կազմակերպված ձևով ուղղորդենք դեպի տեխնոլոգիական ձեռներեցություն, որպեսզի իրենք էլ գնան էդ խոպանը վարելու. այսօր 350 ընկերություն ունենք, 5 տարի հետո կունենանք 1000:
Ս. Մ.- Այստեղ գլոբալ մրցակցության խնդիր ունենք, մեր ծրագրավորողների, մասնագետների շատ լուրջ զանգված դրսում է արտադրում: Օutsoursing-ը ամենահեշտ զարգացվողն է, քո արտադրանքը տանում են, բերում քիչ եկամուտ:
