Ազատ տեղաշարժի հարցում Հայաստան-ԵՄ համագործակցության անհրաժեշտության, մասնավորապես` այցագրային ռեժիմի մեղմացման խնդրի մասին, բազմիցս է նշվել: Այդ խնդիրը հիշատակվել է դեռևս 2006թ. Եվրոպական հարևանության քաղաքականության գործողությունների պլանում: Ասոցիացիայի պայմանագրի վերաբերյալ բանակցությունները սկսվեցին 2010թ. հուլիսին: ԵՄ նախարարների խորհուրդը նաև առաջարկել է սկսել բանակցությունները ապօրինի ներգաղթողների վերադարձի (ռեադմիսիայի) մասին: Մինչ օրս, Հայաստանը նման պայմանագրեր կնքել է ԵՄ անդամ մոտ 10 երկրների հետ, սակայն այցագրային ռեժիմի մեղմացման համար անհրաժեշտ է նաև ԵՄ-ի հետ նմանատիպ միասնական պայմանագիր կնքել: ԵՄ-ի պահանջով պետք է նաև ներդրվեն բիոմետրիկ, կեղծիքից առավել պաշտպանված անձնագրեր, ինչպես նաև լուծվեն սահմանների և տվյալների անվտանգության հետ կապված մի շարք հարցեր:
Նշենք, որ նախկինում նախատեսված է եղել բիոմետրիկ անձնագրերի թողարկումը սկսել 2011թ. գարնանը: Սակայն Հայաստանի կառավարությունն ուշացրեց անձնագրերի տպագրության համար մրցույթի հայտարարումը: 2010թ. դեկտեմբերի 17-ին Անձնագրերի և վիզաների վարչության պետ Ն.Մուրադխանյանը մամուլի ասուլիսում հայտարարեց, որ բիոմետրիկ անձնագրեր կտրվեն սկսած 2011թ. սեպտեմբերից: Բացի այդ, նշվել է, որ դրանից հետո էլ հնարավոր կլինի ստանալ ներկայումս օգտագործվող նմուշի անձնագրեր` ըստ քաղաքացու ընտրության: Նման մոտեցումը հավանաբար պայմանավորված է բիոմետրիկ անձնագրերի բարձր արժեքով: Սակայն բացառապես բիոմետրիկ անձնագրերի օգտագործմանն անցնելու ուշացմամբ կուշանա նաև այցագրային ռեժիմի պարզեցումը: Բացի այդ, հին նմուշի անձնագրերի հետագա թողարկման նպատակահարմարությունը հավանաբար դիտարկվում է նաև այն տեսանկյունից, որ Հայաստանի քաղաքացիների զգալի մասը ճանապարհորդում է միայն դեպի Ռուսաստան: Բայց պետք է նկատի ունենալ, որ Ռուսաստանն ինքն էլ է բանակցում ԵՄ-ի հետ` այցագրային ռեժիմի պարզեցման նպատակով, և ԵՄ-ի կողմից ներկայացվող պահանջներից մեկը կրկին բացառապես բիոմետրիկ անձնագրերի կիրառմանն անցնելն է: Հետևաբար, կարող ենք կանգնել փաստի առաջ, եթե Ռուսաստանն ինքը կորոշի օտարերկրացիներից պահանջել բիոմետրիկ անձնագրեր. ընդ որում, ի տարբերություն ԵՄ-ի, Ռուսաստանը կարող է վաղորոք չզգուշացնել դրա մասին:
Սահմանների և տվյալների անվտանգության հետ կապված կարելի է նշել, որ Հայաստանը լրացուցիչ խնդիրներ կունենա, քանի որ ոչ միայն Իրանի և Թուրքիայի հետ սահմաններն են վերահսկվում ռուսական սահմանապահ զորքերի կողմից, այլև ռուս սահմանապահները վերահսկում են հայ գործընկերների աշխատանքը Երևանի Զվարթնոց օդանավակայանում: Հատկապես նուրբ է տվյալների և անձնական կյանքի գաղտնիքի պահպանության խնդիրը, քանի որ ամենայն հավանականությամբ, Հայաստանի իշխանությունները Ռուսաստանին են փոխանցում ՀՀ մուտքի արտոնագրի համար դիմող օտարերկրացիների անձնական տվյալները: Բավական է հիշել, որ ռուս-վրացական պատերազմի ընթացքում Երևան ժամանած լեհ լրագրողներին մուտքի արտոնագրեր չեն տրամադրվել, և նրանք ստիպված եղան վերադառնալ Վարշավա: Երկրի սահմանների նկատմամբ բացառիկ վերահսկողություն հաստատել և տվյալների պատշաճ պահպանություն ապահովել չկամեցող կառավարությունը հազիվ թե հաջողության հասնի այցագրային ռեժիմի պարզեցման հարցում` խելամիտ ժամկետի ընթացքում:
Եթե իրավիճակը համեմատենք Վրաստանի հետ, կարելի է արձանագրել, որ 2010թ. ամռանը Վրաստանում սկսեցին բիոմետրիկ անձնագրեր թողարկել, այցագրային ռեժիմի պարզեցման վերաբերյալ ԵՄ-Վրաստան պայմանագիրը ստորագրվել է 2010թ. հունիսի 17-ին, իսկ նոյեմբերի 22-ին ստորագրվեց նաև ռեադմիսիայի վերաբերյալ պայմանագիրը: Վերջինիս կապակցությամբ ԵՄ-ի ընդլայնման հարցերով կոմիսար Շ.Ֆյուլեն հայտարարեց, որ ռեադմիսիայի պայմանագրի վավերացումը թույլ կտա Վրաստանի քաղաքացիներին պարզեցված եղանակով այցագրեր ստանալ, մասնավորապես վճարելով 35 եվրո` ներկայիս 60 փոխարեն: Բացի այդ, վերջերս ԵՄ-ի և Վրաստանի միջև կնքվել է ընդհանուր օդային տարածքի վերաբերյալ պայմանագիր, որը թույլ կտա եվրոպական ավիաընկերությունների զեղչերով չվերթներ կազմակերպել դեպի Վրաստան: Ընդհանուր առմամբ, կարելի է արձանագրել, որ Վրաստանի կառավարությունն իրական քայլեր է ձեռնարկում ԵՄ-ի ու առհասարակ Արևմուտքի հետ մերձեցման նպատակով, այլ ոչ թե ինքնանպատակ բախում ՆԱՏՕ-ի ու ԵՄ-ի դռները` ինչպես Հայաստանում շատերին թվում է:
Կան նաև այլ խնդիրներ` բացի այցագրային ռեժիմի պարզեցումից, որոնց լուծման նկատմամբ Հայաստանի իշխանությունները հետևողական չեն, իսկ դրա պատճառով տուժում են երկրի քաղաքացիները: Այսպես, Հայաստանի քաղաքացիները դեռևս հաճախակի ստիպված են լինում այցագրերի համար դիմել Թբիլիսիում կամ Մոսկվայում գտնվող հյուպատոսություններ, ինչի պատճառով մեծ ծախսերի անհրաժեշտության առջև են կանգնում: Մինչդեռ ԵՄ-ի այցագրերի վերաբերյալ օրենսգրքում, որն ուժի մեջ է մտել 2010թ. ապրիլի 5-ին, նշված է, որ անդամ պետությունները, որոնք չունեն հյուպատոսություն որևէ երկրում, պետք է Շենգենյան համաձայնագրի անդամներից որևէ մեկին լիազորեն այցագրեր տրամադրել իրենց փոխարեն: Հայաստանի կառավարությունն անընդունակ է գտնվում արդյունավետ բանակցություններ վարել անգամ այս զուտ տեխնիկական խնդրի լուծման նպատակով: Նշենք, որ ԵՄ-ի հետ մերձեցմանը կնպաստեր նաև Հայաստանի կողմից միակողմանի կարգով որոշ բարեփոխումների իրականացումը. այսպես, կարելի է ԵՄ-ի քաղաքացիներին թույլ տալ Հայաստան այցելել առանց մուտքի այցագրի: Այս և որոշ այլ բարեփոխումներ իրականացնելու համար միջոցներ չեն պահանջվում. բավական է դրսևորել տարրական քաղաքական կամք:
