Սիրանկյուն հաղորդաշարի հյուրն է մշակութաբան, պատմաբան, մշակույթի վաստակավոր գործիչ Արգամ Այվազյանը:
– Պարոն Այվազյան, տարին բացառիկ է ՀՀ պատմության մեջ` հաշվի առնելով, որ այս տարի լրանում է գրատպության 500-ամյակը, և ՅՈւՆԵՍԿՕ-ն Երևանը գրքի մայրաքաղաք է հռչակել: Որպես մշակութաբան` ի՞նչ կարող եք ասել, որքանո՞վ ենք արժանի այս կոչմանը, միջոցառումներին ծանո՞թ եք, կարո՞ղ ենք արժանվույն պատրաստվել:
– Այո՛, Հայաստանը, նաև Երևանը արժանի է լինելու գրքի միջազգային մայրաքաղաք, որովհետև հայ ժողովուրդը, լինելով աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից մեկը, միշտ գրապաշտ, գրասեր պատմություն ունի, և այդ տեսակետից, անշուշտ, արժանի է, որ 2012 թվականին ե՛ւ հոբելյանը նշվի, ե՛ւ գրքի մայրաքաղաքի տոնը: Ես նաև հասկանում եմ հարցի ենթատեքստը: Ցավոք, պետք է նշեմ, որ խորհրդային իշխանության տապալումից կամ անցումից հետո Հայաստանի անկախության տարիներին 20 տարվա ընթացքում մեր պետությունը առ այսօր չի կարողացել տեր լինել գրքարվեստի կամ գրադարանային գործի, գրախանութի, գրքի, տպագրության և տարածման գործի ժառանգությանը: Դա բացասական է մեր պետության կառուցվածքի մեջ: Ամենևին պատիվ չի բերի հին մշակույթ ունեցող, մանավանդ գրի հետ գործ ունեցող մի ժողովրդի, որ վերջին 18-20 տարվա ընթացքում Հայաստանում փակվեցին գրախանութների գրեթե 90 տոկոսից ավելին. միայն Երևան քաղաքում գոյություն ուներ 60-ից ավելի գրախանութ: Այսօր ընդամենը գոյություն ունի 1 տասնակ կամ մի փոքր ավելի, որոնք տեղավորված են շատ փոքր տարածքներում: Գիրքը այտեղ չի ցուցադրվում, պարզապես գրականությունը խեղդվում է, կորչում, և դա պատիվ չի բերում այդպիսի մշակույթ, գիր ունեցող մի պետության, որի ժառանգորդը երրորդ հանրապետությունն է: Այստեղ մեր անելիքը պետականորեն բացառիկ շատ է, բայց, ցավոք, դեռևս այն թափը և այդ ուղղությամբ կատարվող աշխատանքները քիչ են: Հանրապետության գրադարանների մեծ մասը շատ խարխուլ վիճակում են, գրքային ֆոնդերը աղետալի վիճակում են, փակվել են գյուղական գրադարանները, կենտրոնացված են մարզային գրադարանները, և պարզ է, որ գյուղերից չեն կարող գալ մարզային գրադարան:
– Ինչո՞ւ չկարողացան ճիշտ կազմակերպել այս գործընթացը:
– Դա պետական կառույցների, իշխանական աթոռները գրաված անձնավորությունների բացթողումն է, թերությունը, որը մինչև հիմա էլ շարունակվում է: Մեր գրադարանները, բացառությամբ ՀՀ Ազգային գրադարանի և Գրապալատի, չեն ստանում պարտադիր օրինակներ: Նախկինում պարտադիր 40-45 օրինակ էր, պարտադիր էր նաև, որ այդ գրքերը գյուղական գրադարաններ գնան, մարզային գրադարաններ գնան: Փաստորեն, այս 20 տարվա ընթացքում մեր ժողովրդի գերակշիռ մասը տեղյակ չէ Հայաստանում հրատարակվող գիր և գրականությունից, նույնը կարելի է ասել լրատվամիջոցների մասին, թերթերն այսօր տպագրվում են 3000-3500 տպաքանակի սահմաններում և հիմնականում սպառվում են Երևան քաղաքում, մարզերում գրեթե թերթ կարդացող չկա: Այս ամենը պատիվ չի բերում մեր հանրապետությանը, հայ ժողովրդին:
– Դուք Երևանը կոչում եք շերեփուկ պետություն, որովհետև ամեն ինչ կենտրոնացած է Երևանում:
– Ես իմ աշխատություններից մեկ-երկուսում, հրապարակախոսական հոդվածներում անվանել եմ Երևանը շերեփուկ պետություն, որովհետև երբ մարզերը, գյուղերը գոյություն չունեն, ամեն ինչ կենտրոնացել է միայն Երևանում. ամեն քայլափոխին, ամեն փողոցում մի բուհ կարելի է տեսնել, տնաբույս բուհեր: Այսքան բուհեր` Հայաստանում, և այս բուհերը ավարտած մասնագետները հնարավորություն չունեն ոչ միայն իրենց մասնագիտությամբ աշխատելու, առհասարակ նույնիսկ բարձրագույն կրթությամբ աշխատանք գտնելը դժվար է: Սա ևս չկարգավորված խնդիր է, և ես հույս ունեմ, որ դա ժամանակի մաղով կանցնի: Ոչ բոլորին է պետք, որ բարձրագույն կրթություն ստանան: Ով առևտուր է անում, նրան նույնիսկ միջնակարգ կրթությունն էլ բավարար է, և պետք չէ, որ նրանք ներդնեն իրենց անձնական միջոցները: Այսօր Հայաստանի պետական և մասնավոր բուհերը ավարտած շատ երիտասարդ մասնագետների ուղեղների արտահոսք կա: Իմ հրապարակախոսական աշխատանքներից մեկում ես հրապարակել և նշել եմ հետևյալը, որ Հայաստանը այսօր դարձել է մտքի հարկատու երկիր, մենք դարձել ենք մտքի հարկատու ժողովուրդ: Մեր միտքը ստեղծում ենք, պատրաստում Հայաստանում, սակայն նրա արդյունքը մենք տալիս ենք այլ պետություններին: Դա ևս գերխնդիր է, և դրան պետական այրերը, համապատասխան մարմինները պետք է ուշադրություն դարձնեն:
– Պարոն Այվազյան, մեկ տարվա ընթացքում մեր բոլոր գիտնականները, հատկապես երիտասարդ գիտնականները բարձրաձայնում են, պահանջում են գիտության ֆինանսավորման ավելացում, սակայն սայլը տեղից չշարժվեց: Պայքարը կար, սակայն պետական մակարդակով հստակություն չկար: Ինչպե՞ս եք առհասարակ սա բացատրում:
– Ես նորից գալիս եմ այն եզրակացության, որ այսօր պաշտոնամոլությունը Հայաստանում գերխնդիր է դարձել, պատգամավոր դառնալը, պաշտոններ գրավելը դարձել է մրցավազքի նման մի բան, որովհետև նրանք այդ պաշտոններից օգտվելու կարիքն են զգում, պատասխանատվություն երբեք չեն զգում: Ես չեմ տեսել վերջին 10-15 տարիների ընթացքում ձախողված նախարարները, պետական պաշտոնյաները պատասխանատվության ենթարկվեն, իսկ դա սովորություն է դառնում. անպատիժ են մնում: Մատաղ սերունդը սա տեսնում է, և, բնականաբար, աչքը տեսածից է սովորում: Խորհրդային իշխանության տարիներին կային շատ բացասական կողմեր, բայց կար նաև ընդունված կարգ ու կանոն: Եթե որևիցե մասնագետի առաջխաղացում պետք է լիներ, նա ներքին օղակները պետք է անցներ, այսինքն՝ փորձ ձեռք բերեր, պետական կառուցվածքին ծանոթանար: Ցավոք սրտի, այս ամենը մենք չենք տեսնում:
– Կրկին անդրադառնանք գրքին և ընդհանրապես ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի կողմից Երևանը գրքի միջազգային մայրաքաղաք հռչակելու որոշմանը: Իսկապես հոբելյանական տարի է, և առիթ ունենք նորից վերարժևորելու այս ամենը: Արդյոք որևէ մոտեցում տեսնո՞ւմ եք, Մշակույթի նախարարության հետ ինչ-որ պայմանագրեր կա՞ն: Ձեր մասով ի՞նչ նախաձեռնություններ կան և արդյոք պահը չէ՞ր մի քանի գրախանութներ բացեին, և դա լիներ դրական քայլ:
– Ես պետական ծրագրերին ծանոթ չեմ: Ըստ երևույթին կան այդպիսի ծրագրեր: Ամիսներ առաջ լսել եմ, որ Մշակույթի նախարարությունը, Երևանի քաղաքապետարանը նախատեսել են, որ Երևանում պետք է բացվեն կրպակային գրախանութներ: Չգիտեմ, որ ամսվանից դա կարող է գործել, բայց դա դրական քայլ է: Բազմաթիվ հյուրեր են լինելու, և մասնակցելով գրքի միջոցառումներին, որի պաշտոնական բացումը պետք է լինի ապրիլ ամսին, պետք է տեսնեն իրոք դարերից եկող գրի սեր ունեցող ժայռապատկերային գիր, սեպագիր, մեսրոպյան գրերով վիմագիր, ձեռագիր գիրք, պետք է տեսնեն, որ տպագիր գիր ունեցող ժողովուրդը տեր է իր ունեցածին, որ հասարակարգերի փոփոխման ժամանակ չի կորել այս մշակույթը:
– Եթե օտարերկրացին գա Հայաստան, ի՞նչ ենք ներկայացնելու նրան: Ի՞նչ ունենք ներկայացնելու նրան, բացի հին ձեռագրերից:
– Բավականին շատ բան ունենք: Հայ ժողովուրդը եզակի գրատպություն ունեցող ժողովուրդներից է: 1512 թվականին Հակոբ Մեղապարտը տպագրեց առաջին «Ուրբաթագիրքը»: Ողջ Խորհրդային Միության նախկին ժողովուրդների մեջ Հայաստանը 500-ամյա տպագրության պատմություն ունեցող միակ ժողովուրդն է: Հնատիպ գրքի թվաքանակով Հայաստանը զիջում է միայն Ռուսաստանին: Մնացած ժողովուրդները այսպիսի գրքի տպաքանակներ չունեն: Որքան ես հիշում եմ, 1512-ից մինչև 1700-ականներն ընկած ժամանակաշրջանում մենք ունեինք 178 անուն տպագրված գրքեր: Այդպիսի քանակ ոչ ոք չուներ: Պետք է նշեմ, որ հայ հնատիպ և նորագույն գիրքը 1700-ական թվականներին աշխարհի 10 երկրներում է տպագրվել: Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Թուրքիայում և այլ երկրներում: Տարբեր երկրների 105 տպարաններում տպագրվել են հայ հնատիպ և նորագույն գրքերը: Սա մեծ ժառանգություն է:
– Վերջին 20 տարվա ընթացքում ի՞նչ ժառանգություն ունենք: Անկախության ընթացքում ի՞նչ ենք տպագրել, արդյոք կարո՞ղ ենք մրցել որևէ երկրի հետ, մեր գրողները բարձրաձայնում են թարգմանական գրականության խնդիրը: Այսօր եթե իտալացին, նորվեգացին գա, ի՞նչ ենք ցույց տալու նրանց, իրենց լեզվով որևէ տպագրություն գրեթե չկա:
– Այո՛, թարգմանչական արվեստը ևս ցավալի խնդիրներից մեկն է: Խորհրդային իշխանության տարիներին մեր գրողների բազմաթիվ ստեղծագործություններ օտար լեզուներով էին թարգմանվում, մերոնք էին թարգմանում օտար լեզուներից: Հին դարերից գրքի մասին կան հետաքրքիր տեղեկություններ, օրինակ` Ռամզես երկրորդի ստեղծած գրադարանի գրքերի հավաքածուի մուտքի վերևում քանդակված էր «Հոգու գրադարան»: Ընդհանուր առմամբ վայրէջք ապրեց նաև թարգմանչական գրականությունը, բայց վերջին տարիներին մենք տեսնում ենք թարգմանական գրականություն, հայերենից` օտար լեզու, օտար լեզվից` հայերեն: Պատիվ չի բերում 500-ամյա տպագրական փորձ ունեցող երկրին կամ ժողովրդին, որ այսօր Հայաստանի Հանրապետությունում լույս են տեսնում բազմաթիվ գրքեր, որտեղ նույնիսկ չի նշվում գրքի տպագրված օրինակների քանակը, չի նշվում տպարանը: Ես սա ասում եմ, որովհետև մենք հնագույն գրքի մատենագրությունը, որ կարդում ենք, որը կազմել են մասնագետները, մենք չգիտենք մեր հնագույն գրքերից` Ավետարանից, Աղոթագրքից քանի՞ օրինակ է տպագրվել և այսօր քանի օրինակ է մեզ հայտնի: Սա բացասական երևույթ է: Խորհրդային տարիներին այդպիսի բան չկար: Բազմաթիվ բացթողումներ կան, մեր գրքերը լույս են տեսնում առանց սրբագրման, վրիպակներով և այլն: Այս ազատությունը, որ տրվեց, պետք է վերացնել: Ամեն ազատություն չէ, որ պետք է գործունեության մեջ դնես: Ազատությունը, գործելակերպը պետք է լինեն շրջանակներում, որ կարողանանք նման բաներ չհրատարակել: Այսօր Հայաստանի Հանրապետությունում անվանական առումով ավելի շատ, նույնիսկ կրկնակի, եռակի չափով գրականություն, թերթ ու ամսագիր է տպագրվում, քան Խորհրդային Միության տարիներին: Օրինակ` մեկ տարվա ընթացքում եթե Հայաստանում տպագրվում էր 200 անուն գիրք, այսօր Հայաստանում տպագրվում է 600 անուն գիրք, սակայն շատ փոքր տպաքանակներով, որոնք նույնիսկ գրադարաններ չեն մտնում: Հայաստանում տպագրված արտադրանքի զգալի մասը, որոնք հեղինակային հրատարակություններ են և այլն, մեկ-երկու գրադարաններից բացի, մնացած գրադարաններում գրեթե չկան:
– Պարոն Այվազյան, այնուամենայնիվ` լա՞վ չէ, որ 600 հեղինակ լույս է ընծայում իր գիրքը, որքան էլ կան տպաքանակի խնդիրներ: Արդյոք սա դրական միտում չէ՞:
– Սա մի կողմից դրական միտում է, բայց բացասական է այն, որ դրականի հետ միասին տպագրվում է բազմանուն խոտան գրականություն` և՛ գեղարվեստական գրականության տեսակետից, և՛ գիտական գրականության, որովհետև չեն համապատասխանում ոչ մի գիտական կամ գեղարվեստական չափանիշի: Վերացել են հրատարակության խմբագիր ասածը, սրբագրիչները, այս բոլոր աչքերը` գրականություն հստակեցնելու, բարձր մակարդակով ներկայացնելու համար. նրանց գործը գրողի, բանաստեղծի, գիտնականի խոսքը հստակ ներկայացնելն է:
– Ամենակարևորը` ազատությունը չի գրաքննվում:
– Գրաքննությանը կողմ չեմ, բայց պետք է լինի ներքին գրաքննություն: Մարդ իմանա` ի՞նչ է գրում: Այսօր նույնիսկ Հայաստանում հետևողականություն չկա, կարելի է Հայաստանի Հանրապետության, մեր ժողովրդի դեմ հրատարակել գրականություն: Ես այսպիսի գրախոսականներ եմ հրապարակել: Օրինակ՝ «Հայադարանը» երկու ծավալուն հատոր է, մեր բոլոր պետական այրերի, նախարարությունների ողջույնի խոսքերով, բայց այն, ինչ վերաբերում է մեր պատմությանը, մեր մշակույթի խնդիրներին, զարմանում ես, որ դպրոցական մակարդակով է: Սակայն շքեղ հրատարակություն է` հանրապետության նախագահից սկսած մինչև հանրապետության բոլոր մարզպետների, քաղաքապետերի ողջույնի խոսքերով: Օրինակ՝ «Հայադարանի» երկրորդ հատորը, որտեղ մշակութային խնդիրներ կան, առաջինը հեռախոսագիրք է, կառավարության, նախարարության հասցեներ: Արտաշատ մայրաքաղաքի մասին խոսում են և նշում են, որ այսօրվա Արտաշատ մայրաքաղաքը Արտաշատ մարզկենտրոնն է, որը ընդամենը 1828 թվականին է հիմնադրվել: Այսպիսի անասելի բաներ կան, որ զարմանում ես:
– Ինչպե՞ս եք վերաբերվում, որ հեղինակը գիրքը գրում է կեղծանունով, և մենք այդպես էլ չենք իմանում իրական հեղինակին: Նկատի ունեմ` երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի մասին մի քանի հատոր գիրք գրվեց: Խմբագրականը գրել էր Ավիկ Իսահակյանը, բայց Մարկ Ամատունուն որևէ մեկը չի ճանաչում, և ըստ էության` սա կեղծանուն է:
– Ո՛չ, Մարկ Ամատունին կեղծանուն չէ: Ես անձամբ եմ ճանաչում, բարեբախտաբար գիտեմ: Կարող են գրական ստեղծագործությունները լույս տեսնել կեղծանուններով, բայց պետք է լինեն խոսքի գիտակցված մոտեցման եղանակով, այլապես դրանք չեն ծառայի գրականությանը, դրանք աղբի նման մի բան են դառնում, և պատիվ չի բերում, հատկապես գրավոր խոսքը: Բանավոր խոսքի մեջ մենք կարող ենք ինչ-որ սխալներ թույլ տալ, բայց երբ խոսքը գրավորի է վերածվում, դա պետք է լինի առավելագույնս անթերի: Առավելագույնս ինչո՞ւ, որովհետև դա կարդում է և՛ գիտնականը, և՛ դպրոցականը, և՛ ուսանողը: Այստեղից տեսողական հիշողություն է իր մեջ մնում նախադասությունը կազմելու, բառը գրելու և այլն: Պետք է շատ զգույշ լինել գրավոր խոսքի նկատմամբ:
– Ամատունու գիրքը պոռոտախոսության էր նման:
– Այո՛, հատորները ես թերթել եմ, բայց չեմ կարդացել, մակարդակը այդպիսին չպետք է լինի: Որքան հիշում եմ` Լևոն Տեր-Պետրոսյանի վերաբերյալ ևս գիրք է գրվել, եթե չեմ սխալվում` Արթուր Բաղդասարյանը նրա նախագահության շրջանում հրատարակեց մի փոքրիկ գիրք:
– Սխա՞լ է այս ընթացքում նման գրքեր հրատարակելը:
– Ռոբերտ Քոչարյանը մեր հանրապետության նախագահն է եղել, դրական աշխատանքներ ունի, ունի նաև բացասական բաներ, բայց պետք է ժամանակը որոշի: Ժամանակի այս պրիզմայով անցնի` հետո: Կարող են վաղը մյուս օրը Սերժ Սարգսյանի մասին ևս գրել: Պետք չէ արջի ծառայություններ մատուցել գիտությանը, քաղաքականությանը, գրականությանը: Ժամանակը կգա` բոլոր դրական և բացասական աշխատանքները կգնահատվեն: Եթե ես անձամբ լինեի մեր նախագահների փոխարեն, երբեք թույլ չէի տա այդպիսի գրքեր հրատարակվեին: Սա մտածողության խնդիր է, որ մարդիկ պետք է ունենան: Քաղաքական, պետական գործիչը պետք է շատ ծանրակշիռ լինի: Նրա թույլ տված մի փոքր սխալը ավելին է ժողովրդի, պետության համար, քան սովորական մահկանացուներիս թույլ տված սխալները, որոնք կարող են նեղ շրջանակի վրա ազդել: Պետական գործիչը իրավունք չունի: Զարմանում եմ. մեր մամուլում, մեր հեռուստաընկերություններում պետական գործիչները ինչ ուզում` ասում խոսում են: Պետք է լինի պատասխանատվություն, պահանջ լինի, սակայն դրանք գոյություն չունեն: Սա շատ ցավալի բան է, բայց բոլորը բարձրագույն կրթությամբ անձինք են, իրենք պետք է հասկանան: Դա մարդու կերպարն է. մարդն է ստեղծում իր կերպարը:
