Դուբայում գրանցված ներդրումային մի ընկերություն՝ Rasia FZE-ը և վերջինիս ամերիկյան դուստր ընկերությունը 150 միլիոն դոլարի հայց են ներկայացրել Ներդրումային վեճերի կարգավորման միջազգային դատարան (ICSID)՝ ընդդեմ Հայաստանի՝ կապված տնտեսական և քաղաքական կարևորություն ունեցող ճանապարհի՝ «Հյուսիս-հարավ»-ի, Իրան-Հայաստան երկաթուղու շինարարության ընթացքում առաջացած խնդիրների ու պայմանագրային պարտավորությունները չկատարելու հետ։ «Ռասիա ՖԶԷ»-ի և Ջոզեֆ Բարկովսկու հայցը գրանցվել էր դեռևս անցած տարի օգոստոսի 3-ին: Հայցվորների ներկայացուցիչը Լոնդոնում տեղակայված Shearman & Sterling փաստաբանական ընկերությունն է, իսկ Հայաստանը դեռ պետք է փաստաբաններ վարձի միջազգային դատարանում իր շահերը ներկայացնելու համար։ Հայցի հիմքը, ըստ էության այն է, որ բազմաթիվ կապալառուներ ու պայմանավորվածություններ են ձեռք բերվել ընկերության կողմից, պայմանագրեր են ստորագրվել, բայց ՀՀ կառավարությունը միակողմանի լուծարել է Rasia FZE-ի հետ պայմանագիրը։
Հայցադիմումը վերաբերում է «Հայաստանի հարավային երկաթուղի» ծրագրին։ Ըստ դեռևս 2014-ին մշակված այս ծրագրի՝ Հայաստանի հարավային՝ 304.7 կիլոմետր երկարությամբ երկաթուղին պետք է ձգվեր Գագարինից մինչև Սյունիքի մարզի Ագարակ քաղաքը (Իրանի հետ սահման)՝ անցնելով Սյունիքի, Վայոց ձորի և Գեղարքունիքի մարզերով: Երկաթգծի մոտ 1/3-ը՝ 102.4 կիլոմետրը, պետք է լինեին թունելներ՝ թվով 60: Երկաթգիծը պետք է ունենար 27 կայարան, 84 կամուրջ՝ 19.6 կմ ընդհանուր երկարությամբ։ Նախագծի ընդհանուր նախնական արժեքը 3.5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար էր, իսկ շինարարական աշխատանքները պետք է տևեին 6 տարի: Աշխատանքները պետք է մեկնարկեին 2016 թվականին, այն շահագործման պետք է հանձնվեր 2022 թվականին: Յուրաքանչյուր 1 կիլոմետրի շինարարության համար պահանջվում էր 10.5 միլիոն դոլար: Այս բարձր արժեքը դեռևս 2014-ին Բարկովսկին պատճառաբանել էր բարդ աշխարհագրական տեղանքով և բավական երկար թունելային հատվածների առկայությամբ:
Հայաստանի հարավային երկաթուղու նախագծումը, ֆինանսավորումը, շինարարությունը և շահագործումն իրականացնելու էր «Ռասիա ՖԶԷ» ներդրումային ընկերությունը՝ համաձայն 2012թ. հուլիսի 28-ին ՀՀ տրանսպորտի և կապի նախկին նախարար Գագիկ Բեգլարյանի և Rasia FZE ներդրումային ընկերության նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրեն Ջոզեֆ Բարկովսկու միջև ստորագրված կոնցեսիոն պայմանագրի:
Այդ պայմանագրի գործունեության ժամկետը 30 տարի էր։ Շինարարության ավարտից հետո շահագործումն իրականացվելու էր բացառապես ընկերության կողմից ներգրավված միջոցների հաշվին:
Հայաստանի այն ժամանակվա վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը Բարկովսկու հետ առաջին անգամ հանդիպել էր 2011-ին: Նախագիծն առաջնային կարևորության էր ճանաչվել Հայաստանի կողմից՝ չնայած պետությունն անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներ չուներ: Բարկովսկին այդ ժամանակ տրանսպորտի նախարարության հետ կնքել էր բոլոր անհրաժեշտ պայմանագրերը, ֆինանսավորումը հայթայթվել էր, սակայն մեկ տարի անց Հայաստանը Ռուսաստանին իրավունք է տալիս 30 տարի կոնցեսիոն կառավարման ժամկետով վերցնել հայկական երկաթուղին և արդիականացնել այն։
2017-ին ՀՀ կառավարության տարածած հաղորդագրության համաձայն՝ «Ռասիա ՖԶԷ»-ի հետ կնքված պայմանագիրը չեղյալ էր ճանաչվել։
Ըստ հայցի՝ Ռուսաստանն օգնել է Հայաստանին նախագծերի իրագործման համար ֆինանսական միջոցներ ձեռք բերել Աբու Դաբիում տեղակայված սուվերեն հիմնադրամից: Բայց 2014-ին, երբ Ռուսաստանը պատրաստվում էր նախագծերում իր չափաբաժինը վաճառել սուվերեն հիմնադրամին, Հայաստանը սկսել է միակողմանի կոնցեսիաներ իրականացնել՝ խախտելով համաձայնագրերը:
Նշենք, որ «Ռասիա ՖԶԷ»-ի հետ Հայաստանի այն ժամանակվա կառավարության կնքած պայմանագիրը բոլորն էին համարում աբսուրդի ժանրից, սովորական ավանտյուրա։ Դրա մասին մամուլում բազմաթիվ հրապարակումներ կան։ Շատ է գրվել, որ երկաթուղու կառուցման ծրագիրն ու բյուջեն իրատեսական չէ։
Բացի դրանից՝ «Ռասիա ՖԶԷ»-ն այն ընկերությունը չէր, որի հետ ՀՀ կառավարությունը պետք է պայմանագիր կնքեր նման մասշտաբի ծրագրի համար։ «Ռասիա ՖԶԷ»-ն օֆշորային մի ընկերություն է, որը գրանցված է Դուբայում: Հայաստանում անգամ գրասենյակ չունի և չի ունեցել։ «Ռասիա ՖԶԷ» անունով ընկերության մասին համացանցում միայն մի տեղեկատվություն կա՝ այն, որ այդ ընկերությունը պայմանագիր ունի ՀՀ կառավարության հետ Իրան-Հայաստան երկաթուղին կառուցելու վերաբերյալ:
Այս փաստերը քաջ հայտնի էին նաև այդ ժամանակվա կառավարությանը, սակայն «Ռասիա ՖԶԷ»-ի հետ այդ պայմանագիրը կնքվեց, որպեսզի կառավարությունը տպավորություն ստեղծեր, թե գործնական քայլեր է անում Սերժ Սարգսյանի հայտարարությունը իրականություն դարձնելու ուղղությամբ: Իսկ Սերժ Սարգսյանը 2008 թվականին հայտարարել էր, թե առաջիկա տարիներին կսկսվի Իրան-Հայաստան երկաթուղու շինարարությունը:
Նշենք, որ ICSID-ում ընդդեմ Հայաստանի սա արդեն չորրորդ գործն է։ Առաջինը 2007 թվականին հանքարդյունաբերության ոլորտում ներդրումներ իրականացնող «Գլոբալ Գոլդ Մայնինգ» ՍՊԸ-ի հայցն էր, որի մյուս կողմում բնապահպանության նախկին նախարար, ԱԺ նախկին պատգամավոր Վարդան Այվազյանն էր։ Դեռևս այդ ժամանակ միջազգային դատարանը վճիռ էր կայացրել 37 միլիոն դոլար բռնագանձել Վարդան Այվազյանից՝ հօգուտ «Գլոբալ Գոլդ Մայնինգ» ՍՊԸ-ի, քանի որ, ըստ դատարանի վճռում եղած նյութերի, 2006թ. «Գլոբալ Գոլդ Մայնինգ» ընկերության դուստր ընկերություններից մեկը, որը հայաստանյան Հանքավանի հանքավայրի լիցենզառուն էր, ենթարկվել է կոռումպացված և ոչ պատշաճ պահանջների Հայաստանի բնապահպանության նախկին նախարար Վարդան Այվազյանի կողմից։
Արդյունքում ընկերությունը կորցրել էր հանքավայրի նկատմամբ հսկողությունը:
Ընդդեմ Հայաստանի երկրորդ գործը կրկին 2007 թվականին է ներկայացվել ամերիկյան TS-Investment Corp ընկերության կողմից, որը դեռ 2002-ին 750 միլիոն դրամով (1,3 դոլար) ձեռք էր բերել նախկին Երևանի ավտոդողերի գործարանի, «Ավտոդողագործ-1» ընկերության բաժնետոմսերի 75 տոկոսը: Բաժնետոմսերի փոխանցման վերաբերյալ պայմանագիրը 2002-ին ստորագրվել էր Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչների և ֆիրմայի ղեկավարության կողմից: Ըստ պայմանագրի՝ TS-Investment Corp-ը պարտավորվել էր մոտակա 2-3 տարիների ընթացքում ձեռնարկության զարգացման նպատակով ներդնել 8-10 միլիոն դոլար:
Սակայն մի քանի տարի անց վեճը հասել էր միջազգային դատարան։
Ընդդեմ Հայաստանի երրորդ գործը սփյուռքահայ գործարար, «Արին կապիտալ» ընկերության հիմնադիր Էդմոնդ Խուդյանի գործն է, որով գործարարը Հայաստանից պահանջում է 15 միլիոն դոլար, քանի որ Հայաստանում գործունեություն ծավալելու ընթացքում գործարար Վլադիսլավ Մանգասարյանը իրեն թալանել է, հասցրել սնանկության, և այդ գործում Մանգասարյանին աջակցել են պետական այրերը, մասնավորապես Հայաստանի նախկին նախագահ Սերժ Սարգսյանի եղբայրը՝ Լևոն Սարգսյանը, որը ներկայումս հետախուզման մեջ է։ Նրանք համատեղ կատարել են ավելի քան 8.500.000 մլն դոլարի թալան: Այս գործը ներկայումս քննության փուլում է։
Միջազգային արբիտրաժային դատարան դիմելու ցանկության մասին հայտնել է նաև Երևանի աղբահանությամբ զբաղվող «Սանիթեք» ընկերությունը։ Վերջերս էլ կառավարության հետ հարցուպատասխանի ժամանակ փոխվարչապետ Տիգրան Ավինյանը հայտնեց «Հյուսիս-հարավ» մայրուղու գլխավոր կապալառու՝ իսպանական «Կորսան Կորվիամ» ընկերության հետ պայմանագրի խզման մասին։ Ավինյանը նշեց, որ «Կորսան Կորվիամ» ընկերությունը գնում է սնանկացման գործընթացով, կառավարությունը միակողմանի պայմանագրի խզման պրոցես է սկսել և, ամենայն հավանականությամբ, լինելու է արբիտրաժային գործընթաց:
