Թերթի խմբագիրը գրում է. «Վերջերս ինձ մոտ տպավորություն է ստեղծվում, որ պատմությունը նույնպես, այսպես ասած, կեղծ քաղաքական կատեգորիա է: Այդպես մտածել ինձ ստիպում է այն փաստը, որ իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունեցել ընդամենը 17-18 տարի առաջ, և որոնց անմիջական ականատեսն եմ ես եղել, այսօր ներկայացվում են գլխիվայր շուռ տված: Օրինակ, ասվում է, որ ՀՀ աոաջին նախագահ, զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Լևոն Տեր-Պետրոսյանը չէր ուզում, դեմ էր Ղարաբաղի և նրան շրջապատող տարածքների ազատագրմանը, և դա տեղի ունեցավ ի հեճուկս նրա ջանքերի: Եվ քանի որ վերջին 13 տարում «Լևոնի չուզողները» քարոզելու լայն հնարավորություններ ունեն, այդ ապատեղեկատվությունը շատ ավելի հաճախ է հնչում, քան ճիշտ ինֆորմացիան: Դե, հիմա պատկերացրեք, որ նման ակնհայտ անհեթեթությունը մտնի պատմության դասագրքերի մեջ, և 100 տարի հետո դպրոցականներն ու ուսանողները դա ընդունեն հալած յուղի պես: Նման բան հնարավոր է, չէ՞: Իսկ ի՞նչ երաշխիք կա, որ այն պատմական անցքերը, որոնք տեղի են ունեցել 1 դար կամ 10 առաջ, և որոնք մեզ համար անհերքելի ճշմարտություն են, նույնատիպ ստեր չեն:
Բնականաբար, պատմության նկատմամբ մեր սովորական, ոչ մասնագետ մարդկանց հետաքրքրությունը ակադեմիական չէ՝ այն բխում է այսօրվա արդիական պահանջներից: Ինձ, օրինակ, շատ է հետաքրքրում, թե ինչու է տապալվել 20-րդ դարում հայերի՝ անկախ պետություն ստեղծելու աոաջին փորձը: Հետաքրքիր է, որովհետև պետություն ունենալը զգալիորեն ընդլայնում է տվյալ ազգի հնարավորությունները, և այն, ինչ մենք ստեղծել ենք 1918 թվականից սկսած (բացասական երևոյթները ներառած), որակապես տարբերվում է նրանից, ինչ կար դրանից աոաջ: Եվ ահա Աոաջին հանրապետության վերաբերյալ մենք ունենք երկու ծայրահեղացված տեսակետ: Կոմունիստական քարոզչությունը շեշտը դնում էր դաշնակցականների ծաղրանկարային պատկերների վրա՝ «գողացան հանրապետության փողերը և հայդե՝ Փարիզ», իսկ հիմա ստացվում է, որ այդ երկուսուկես տարիների ընթացքում բացի հերոսական ճակատամարտերից՝ ոչինչ չի եղել: Վերոհիշյալ երկու մեկնաբանաթյունները, բնականաբար, որոշ չափով արտացոլում են իրականությունը, բայց դա անում են միակողմանի, տենդենցիոզ, նախապաշարված, մտասևեռված:
Թեև անցյալի, ինչպես նաև ներկայի նկատմամբ հավասարակշռված մոտեցումը դատափետվում է քաղաքական և քաղաքականացված շրջանակներում, բայց ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես է հնարավոր այլ կերպ մոտենալ ճշմարտությանը: Ասել ճշմարտության այն մասը, որը ձեռնտու է քո թիմին, և հաշվի չառնել մնացած փաստերը՝ ահա այն բանաձևը, որոնք կիրառում են թե պատմաբանները և թե այսօրվա կյանքի մեկնաբանները: Եվ ստացվում է, որ մենք չենք իմանում, թե ինչու է «կազմաքանդվել» Առաջին հանրապետությունը: Ափսոս, շատ ուսանելի կլիներ՝ Երրորդ հանրապետության տեսանկյունից:
