ԱՊՀ երկրների պատմության միասնական դասագիրք ստեղծելու գաղափարը պատմաբաններին իրատեսական ու խոհեմ չի թվում: Պատմաբան Վահրամ Տեր-Մաթևոսյանն «Առաջին լրատվական»-ի հետ զրույցում նշեց, որ կարևոր է իմանալ՝ ինչ նպատակով են այդ դասագրքերը կազմվելու: Ըստ նրա՝ եթե դրանք դառնալու են պարտադիր, ապա բավական անլուրջ տպավորություն են թողնելու:
«Ես հակված չեմ հավատալու, որ դա դառնալու է պարտադիր, իսկ եթե լինելու է էքսպերիմենտալ ինչ-որ բան, ինչու՝ ոչ, նման փորձ կա կուտակված, կարելի է նման բան մտածել, բայց որտե՞ղ է այն օգտագործվելու. եթե բուհերում, ապա դա ծիծաղելի է: Ես ընդհանրապես դեմ եմ, որ բուհերում դասագրքեր լինեն, դրա ժամանակն անցել է, կարող են ձեռնարկներ լինել, բայց ոչ` դասագիրք: Եթե այն դպրոցական դասագիրք է, իհարկե, միանշանակ ես դեմ եմ դրան: Նախ հայտնի չէ` ով է անելու դա, ինչ մեթոդով, ինչ սկզբունքներով, եթե հանկարծ պարտադիր դառնա, բավական խնդրահարույց տարրեր կպարունակի»,- ասաց նա:
Տեր-Մաթևոսյանը հիշեց՝ 2009-2010 թթ. Վրաստանից, Ադրբեջանից և Հայաստանից մեկական պատմաբան մեկտեղվեցին և կազմեցին Հարավային Կովկասի միացյալ պատմությունը, որ այդպես էլ մնաց մի քանի տպաքանակով՝ հեղինակների և նախագիծը ֆինանսավորողների գրադարակներում, այնպես որ՝ շատ զգայուն թեմաներ կան: Վերլուծաբանը նշեց, որ չի պատկերացնում, թե հայ և ադրբեջանցի պատմաբանները ինչպես պետք է շարադրեն համապատասխան պատմությունը, ենթադրենք՝ Հարավային Կովկասի պատմությունը հետխորհրդային ժամանակաշրջանում, բավական զգայուն այլ թեմաներ էլ կան:
Ըստ Տեր-Մաթևոսյանի՝ գիտության մեջ կարելի է համադրել ազգային և քաղաքական թեմաներ, աշխարհաքաղաքական հակասություններ, բայց արդյո՞ք ճիշտ մեթոդաբանություն է կիրառվելու, ունակ գիտնականներ են ներգրավվելու, այսինքն՝ այս նախաձեռնությունը շատ ավելի հարցեր է առաջացնում, քան հարցերի պատասխաններ է տալիս, բայց այն, որ աշխարհում կա նման փորձ, որն էլ շատ դեպքերում օգնել է կոնֆլիկտի հաղթահարման գործում, դա փաստ է:
«Այդուհանդերձ, կրկին ասում եմ՝ նախորդ դեպքերն անհաջողությամբ են պսակվել, ուստի հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք այս մեկն էլ չի արժանանա նախորդների ճակատագրին: Գիտեք, պատմագրության մեջ կա նման բան՝ համընդհանուր պատմություն գրելը, որը հերթական՝ միասնական գիտության հիմքերի ձևավորման աղբյուրներից մեկն է: Ես չգիտեմ՝ դրա տակ ինչ է թաքնված, որովհետև նախկինում եղել են նման դասագրքեր, ես խորհրդային դպրոցում սովորել եմ ԽՍՀՄ պատմություն, եթե սա լինելու է երկրորդ ՄՄ կամ ԵՄ պատմություն՝ ռուսական պատմագիտական դպրոցին մոտեցնող մատուցմամբ, ապա այլ են խնդիրները, իսկ եթե դա լինելու է արևմտյան առաջադեմ մեթոդաբանությամբ մշակված պատմության դասագրքեր, դա իր հնարավորություններն ու մսրտահրավերներն է պարունակում, այսինքն՝ ժամանակն անցել է, որ պատմական իրողությունների վերաբերյալ նմանատիպ մոտեցումներով ( այն էլ՝ 21-րդ՝ ինֆորմացիոն դարում), պարտադրվող մեկնաբանություններ լինեն»,- ասաց նա՝ հավելելով, որ մերօրյա աշակերտին կամ ուսանողին չես զարմացնի ոչ մի բանով, մեկտեղված քրեստոմատիա հիշեցնող աշխատությամբ: Դա, ըստ Տեր-Մաթևոսյանի, կարող է ընդամենն ուղղորդող լինել՝ ինչ-որ բանի մասին այլընտրանքային պատկերացում կազմելու համար, բայց խոսել, որ դա կարող է լինել, ասենք, դասացուցակի, դասաժամի պարտադիր մաս, ուղղակի ծիծաղելի է, հատկապես բուհական համակարգում ներառվելու դեպքում: Կարևոր է նաև, թե ով է Հայաստանից ներգրավված լինելու այդ ամեն ինչի մեջ:
Վերլուծաբանը վստահ է՝ պարտադրման փորձ միշտ եղել է, պատմական դեպքերի մեկնաբանությունը խիստ սուբյեկտիվ խնդիր է, այնպես որ, իհարկե, պարտադրանք կլինի, կանվանենք՝ պարտադրանք կամ հրամցնել, կամայական մեկնաբանություն՝ կախված է նրանից, թե եթե Հայաստանը մտնի այդ խմբի մեջ, ինչ մեթոդաբանությամբ է աշխատելու, արդյո՞ք իրենք մանդատ են ունենալու նմանատիպ գրքեր գրելու և այլն: «Դեռ շատ հարցականներ կան, և այստեղ առաջին գործը պետք է լինի խոսել սկզբունքների մասին, կարծում եմ՝ դա առաջին գործն է, որ պետք է արվի այս պահին, եթե որոշում է կայացվում մասնակցել գործընթացին»,- ասաց նա:
Հայաստանի ազգային արխիվի տնօրեն Ամատունի Վիրաբյանին այս մտահղացումն անիրագործելի է թվում: «Ո՞նց կարող է միասնական դասագիրք լինել 15 պետության համար, ո՞նց կարող են Ուզբեկստանը և Թուրքմենիան, Ռուսաստանը, Հայաստանը և Վրաստանը նույն մտածելակերպը, նույն դասագիրքն ունենալ, չգիտեմ, ես դեմ եմ: Ընդհանրապես միասնական դասագիրք չի էլ կարող ստեղծվել, բացառվում է, չեն կարող նման բան անել, հակասություններ կլինեն, իսկ ամենամեծ հակասությունը կլինի Ուկրաինայի և Ռուսասանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի, Ղազախստանի ու Ռուսաստանի միջև»,- ասաց նա:
Վիրաբյանը համոզված է՝ ռուսական կողմի այս մտահղացումը կյանքի չի կոչվի, ռուսները հատկապես Վրաստանի հետ ընդհանուր լեզու չեն գտնի: Արխիվի տնօրենի խոսքով՝ Ռուսաստանը դեռ մինչև վերջ չի որոշել միասնական դասագրքի հարցն իր իսկ պետության ներսում, այն մեծ բանավեճերի առարկա է հանդիսանում, ուրեմն ինչպե՞ս կարող է դա լինել այդքան երկրների համար:
