Հայաստանի ձախողված եվրաինտեգրացիայի գործընթացի վերաբերյալ գնահատականներում հաճախ է շրջանառվում Եվրոպա-Ռուսաստան գլոբալ հարաբերության կոնտեքստը` Հայաստանի քայլերը ներկայացնելով այս կոնտեքստում և բնականաբար սրանով իսկ կամ ուղղակիորեն, կամ անուղակի կերպով փորձելով արդարացնել Հայաստանը՝ ներկայացնելով այն որպես Եվրոպայի ու Ռուսաստանի փոխհարաբերության զոհ:
Սա կամ իրավիճակի գիտակցված, քարոզչա-քաղաքական նպատակներով նենգափոխման արդյունք է, կամ էլ իրավիճակի ոչ այնքան խորքային դիտարկման հետևանք: Կասկածից վեր է, որ Հայաստան-Եվրոպա և Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերությունները, ընդհանուր առմամբ, տեղավորվում են Արևմուտք-Ռուսաստան կամ այդ` Եվրոպա-Ռուսաստան հարաբերության մեջ: Սա անվիճելի է: Սակայն այս ամենով հանդերձ` խնդիրը շատ պարզ է. Հայաստանը այս կոնտեքստում կա՛մ հարմարվում է որպես սուբյեկտ, իսկ դրա համար նախևառաջ պետք է հասկանալ այդ հարաբերությունների բնույթն ու ըստ այդմ փորձել առավելագույնս ճշգրիտ ու հեռանկարային համադրել սեփական շահը, կա՛մ էլ Հայաստանը դառնում է օբյեկտ, հարմարվում օբյեկտի կարգավիճակին և ըստ էության ամեն ինչում հղում անում գլոբալ կոնտեքստին և դրա վրա ըստ էության ազդեցություն չունենալու հանգամանքին:
Այդ ճանապարհն, իհարկե, գլոբալ քաղաքական մեկուսացման, քաղաքական սուբյեկտության փոխարեն խամաճիկացման տանող գործընթաց է, և արդեն, մեծ հաշվով, կարևոր չէ, թե հատկապես ում խամաճիկն է դառնալու պետությունն այդ դեպքում: Կոնկրետ Հայաստանի պարագայում պետությունը դառնում է Ռուսաստանի խամաճիկ, քանի որ գտնվում է Ռուսաստանի ազդեցության գոտում և այստեղ ուժեղ են ռուսական ազդեցության թելերը: Երևի կասկածից վեր է, որ որևէ մեկը չի կարող արտահայտվել պետության խամաճիկացման օգտին, որևէ մեկը չի կարող ասել, թե նորմալ է, երբ պետությունը դառնում է խամաճիկ որևէ ուժեղ տերության ձեռքին: Այդ դեպքում սակայն ինչպե՞ս է որևէ մեկն ասում, որ Հայաստանը դառնում է Եվրոպա-Ռուսաստան կամ Արևմուտք-Ռուսաստան հարաբերության զոհը: Չէ՞ որ խոսել այդ մասին, խնդիրներն ու Հայաստանի կապիտուլյացիան առավել ևս ուղղակի, թե անուղղակի արդարացնել դրանով, նշանակում է հենց հայտարարել, որ Հայաստանը խամաճիկ է, և այն խաղացնողը կամ խաղացնողները պարզապես անխնա են գտնվել այդ խամաճիկի հանդեպ:
Այլ բան չեն նշանակում հայտարարությունները, թե Հայաստանը Արևմուտքի և Ռուսաստանի հարաբերությունների զոհն է: Պետությունները հենց նրանով են պետություն, որ կարողանան ուժեղների միջև հարաբերություններում ապահովեն սեփական շահն ու պաշտպանվածությունը և այդ հարաբերությունների զոհ դառնալու փոխարեն դառնան, փորձեն ընդամենը առկա իրավիճակում պաշտպանել սեփական շահերը: Ավելին` նույնիսկ պետություն չունեցող հասարակությունները բավարար արժանապատվություն և կամք ունենալու պարագայում կարողանում են, առանց պետականության գործիքների և ինստիտուտների, հետապնդել իրենց շահերն ու պաշտպանվել` չդառնալով խամաճիկ կամ խաղալիք: Եվ այս դեպքում առավել ևս ամոթ և խայտառակություն է, երբ խաղալիք կամ խամաճիկ են դառնում պետականություն ունեցող հասարակությունները: Ըստ որում` այդ ամենից բացի էլ, դեռ փորձում են իրենց այդ վիճակը վերածել արդարացման միջոցների:
Արևմուտքի և Ռուսաստանի հարաբերությունն իսկապես բավարար սուր մրցակցության փուլում է, երևի թե ամենասուրը սառը պատերազմից ի վեր: Միևնույն ժամանակ, այդ հարաբերությունը բավականին բարդ է և խառը, քանի որ Արևմուտքն այսօր շատ հարցերում ունի տարբեր դեմքեր: Ընդհանուր ռազմավարության մեջ, իհարկե, գերիշխում է միասնական մոտեցումը, շահերի ընդհանրությունը, սակայն հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ շատ շերտեր են շոշափում, և Արևմուտքում սուբյեկտները հետապնդում են նաև իրենց առանձին պետական շահերը: Եվ քանի որ խնդիրը շատ ընդգրկուն է, ասենք` մի փոքր շահի տարբերությունն անգամ տալիս է դիապազոնի մեծ տատանում և լրջանում:
Ահա այս իրավիճակում, առնվազն անմեղսունակություն է հղում կատարել այս հարաբերությունների խրթին լինելուն և դրանով արդարացնել այն սխալները, որ կատարվել են պարզապես սեփական կամքի բացակայության, սեփական արժանապատվության և սեփական պատկերացումների ու գաղափարների բացակայության հետևանքով: Այսինքն` Հայաստանը չի եղել անելանելի վիճակում, փակուղային վիճակում, Հայաստանը ունեցել է անելու քայլեր, Հայաստանը ունեցել է գործողությունների դաշտ, և հետևաբար` առնվազն այս պայմաններում պարզապես կա՛մ քաղաքական անմեղսունակություն, կա՛մ թուլակամություն և կա՛մ էլ անամոթություն է խնդիրները Արևմուտքի և Ռուսաստանի հարաբերությունների վրա բարդելը: Այդ դեպքում որևէ այլ բան չի մնում, քան պարզապես լուծարել Հայաստանի Հանրապետությունը, որովհետև Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև երբևէ չի լինելու երկարաժամկետ խորքային համաձայնություն, հետևաբար` Հայաստանի համար երբևէ չի լինելու, այսպես ասած, կայունություն:
Իրավիճակն առավել անհեթեթ է դառնում, երբ ասվում է, որ Արևմուտքը Հայաստանի հանդեպ որևէ պահանջ ներկայացնելուց առաջ պետք է իր հարաբերությունները ճշտի Ռուսաստանի հետ: Այսինքն` այստեղ ևս նույն ենթատեքստն է՝ մեզանից ոչինչ մի ուզեք, հարցրեք, ակնկալեք, քանի դեռ Ռուսաստանից չեք ստացել հավանությունը կամ քանի դեռ Ռուսաստանից չեք ստացել մեր հետ հարաբերությունների դոզայի ավելացման թույլտվությունը:
Սա այն դեպքում, երբ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական թիվ մեկ հրամայականը հենց ինքնուրույնության կամային հատկանիշների դրսևորումը պետք է լիներ, ինչը ենթադրում էր ներքին և արտաքին քաղաքականությունների զուգահեռ մոդեռնիզացիա, նաև հասարակության պատկերացումների մոդեռնիզացիա այս հարցերում, որպեսզի զուգահեռաբար նաև տեղի ունենար այս հարցի համար կարևոր հասարակական պատվերի վերաիմաստավորում կամ ընդհանրապես նոր պատվերի ձևավորում:
Ի վերջո, գերտերությունների հարաբերությունների զոհ լինելու հանգամանքը նաև իշխանական ուղղակի կամ անուղղակի պատվեր է, քանի որ այդպիսով ակամայից արդարացվում է Հայաստանի իշխանության անկենսունակությունը քաղաքական ներքին ու արտաքին մոդեռնիզացիայի հարցում, նաև քաղաքական դաշտի անկենսունակությունը, քանի որ այս պարագայում ստացվում է, որ քանի դեռ գերտերությունները կռվում են, ինչ կարող է անել Հայաստանի որևէ իշխանություն կամ ընդդիմություն: Այսինքն` այսպիսով փոշիացվում է կոնկրետ սուբյեկտների շատ կոնկրետ պատասխանատվությունը:
