«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է հանրային քաղաքականության մասնագետ Լուսինե Խառատյանը:
– Որո՞նք են քաղաքական, քաղաքացիական և կուսակցական շարժումների սահմանագիծն ու տարբերությունները: Վերջին ամիսներին ստեղծվել է մի իրավիճակ, որտեղ, կարծես, առկա է կուսակցական և քաղաքացիական պայքարի մրցակցություն: Այս երկուսից ո՞րն է առավել ճշմարիտն ու արդարացվածը` համակարգային փոփոխություններ արձանագրելու գործում:
– Քաղաքացիական շարժումները հիմնականում ծնվում են մարդկանց, քաղաքացիների այս կամ այն խմբի դժգոհության, կոնկրետ պահանջի կամ շահերի պաշտպանության շուրջ: Քանի որ այդ պահանջները հաճախ իրենց հիմքում քաղաքական փոփոխություններ կամ լուծումներ են ենթադրում, քաղաքացիական շարժումները կարող են քաղաքական շարժումների վերաճելու միտում ունենալ: Այնպես որ` սահմանագիծն այս երկուսի միջև շատ նուրբ է: Դե, իսկ երբ քաղաքական շարժումն այնքան է հասունանում, որ իր առջև դրված խնդիրների լուծումը տեսնում է միայն իշխանության միջոցով, այն արդեն վերածվում է կուսակցության, որն աշխատում է իշխանության լծակներ ձեռք բերելու ուղղությամբ ՝ այդ միջոցով իր առջև դրված քաղաքական/քաղաքացիական և այլ խնդիրները լուծելու համար: Իհարկե, սա կուսակցաշինության միակ մոդելը չէ: Հայաստանում նման մոդելով ձևավորված կուսակցության լավագույն օրինակը, թերևս, Հայոց համազգային շարժումն է, որը քաղաքացիական շարժումից վերաճեց քաղաքականի և ապա` կուսակցության: Մեր նորաստեղծ մյուս կուսակցություններից ոչ բոլորը նման պատմություն ունեն, և ոմանց դժվար է անգամ կուսակցություն անվանել: Քանի որ այդ կուսակցությունների հիմքում եղած քաղաքացիական/քաղաքական ակունքները շատ աղոտ են, դժվար է նաև պատկերացնել վերջիններիս մրցունակությունն իրական, անկեղծ քաղաքացիական պայքարում, և դժվար է նաև նման կուսակցություններից իրական համակարգային փոփոխություններ ակնկալել: Նման կուսակցությունները հաճախ իշխանությունն օգտագործում են իրենց անդամների անձնական շահերը բավարարելու նպատակով, ոչ թե քաղաքացիական կամ քաղաքական հարցեր լուծելու համար: Մյուս կողմից` համակարգային փոփոխության հասնելու կամ խնդիրները լուծելու համար անհրաժեշտ է ունենալ իրական իշխանություն կամ շարունակական ճնշում գործադրել իշխանություն ունեցողների վրա: Այնպես որ` փոփոխության հասնելու համար քաղաքացիական շարժումները կա՛մ պետք է ուժեղացնեն ճնշումը կուսակցությունների վրա, ընդ որում` թե՛ իշխանություն ունեցող և թե՛ ընդդիմադիր, կա՛մ ինքնակազմակերպվեն որպես կուսակցություն, փորձեն իշխանության գալ և այդ կերպ իրականացնել իրենց համար ցանկալի փոփոխությունները:
– Ո՞րն է, ըստ Ձեզ, օլիգարխիայի սահմանումը:
– Բառարանային սահմանման համաձայն` օլիգարխիան հունարեն բառ է, որը բառացիորեն նշանակում է քչի իշխանություն, այսինքն՝ կառավարում մարդկանց փոքր խմբի կողմից: Դասական իմաստով այն կառավարման ձև է: Այսօրվա Հայաստանում, ինչպես նաև մի շարք այլ պոստ-սովետական երկրներում, օլիգարխները սովետական կարգերի փլուզման ժամանակ և փլուզումից հետո տնտեսական հիմնական ռեսուրսներն իրենց ձեռքում կենտրոնացրած և քաղաքական իշխանության հետ սերտաճած մարդիկ են:
– Արդյոք օլիգարխիայի առկայությունը օրինաչա՞փ է պոստ-սովետական տիպի բոլոր երկրների համար:
– Թերևս մասամբ օրինաչափ է, քանի որ դեռևս սովետական տարիներին իշխանության լծակները կենտրոնացած էին փոքր թվով մարդկանց, այսպես կոչված` նոմենկլատուրայի ձեռքում, և սա, ըստ իս, որոշ ազդեցություն է ունեցել հետագա զարգացումների վրա:
– Ինչպե՞ս պետք է պայքարել օլիգարխիկ կլանի դեմ: Արդյոք արդարացվա՞ծ են կուլակաթափության կոչերը մի երկրում, որտեղ ազատ տնտեսվարման կանոններ են սահմանված:
– Ներկայումս իշխանությունն ակնհայտորեն չի պայքարում տնտեսական ու բնական ռեսուրսներն իրենց ձեռքում փաստացի կենտրոնացրած և այդ կենտրոնացումը ամեն կերպ պահել ջանացող մարդկանց դեմ: Սա, կարծես թե, ակնհայտ է: Ինչ վերաբերում է հասարակությանը, ապա, կարծում եմ, պետք է ուժեղացնել ճնշումները, և, իհարկե, քաղաքական կամք պիտի ցուցաբերեն առնվազն ընդդիմադիր կուսակցությունները: Կարծում եմ` միջոցները բոլորին են հայտնի. վերջիններիս բերել հարկային, իրավական դաշտ, ստեղծել մրցակցային պայմաններ, պատասխանատվության ենթարկել օրենքի խախտման դեպքում: Սրանք բոլորը իշխանության գործառույթներն են, որոնք, ցավոք, մեր երկրում գրեթե չեն իրականացվում, և հասարակությունը պետք է առավել ակտիվ կերպով հետամուտ լինի այս ամենի իրականացմանը:
– Նախընտրական շրջանում Սամվել Ալեքսանյանի (Լֆիկ Սամոյի) համար «պայքարող» կանայք ցույց տվեցին, որ հասարակության մեջ, այնուամենայնիվ, կա սիրով ստրկացածի և այդ դերն իր բոլոր դրսևորումներով իրականացնող կայուն շերտ` չհաշված ընտրություններին տեղի ունեցած փող` ձայնի դիմաց բարտերի տոտալ դրսևորումները: Այսպիսի շերտերի պարագայում արդյոք հասարակությունը պատրա՞ստ է ձերբազատվել օլիգարխիկ կլանից:
– Կարծում եմ` ոչ այնքան մեծ է ընտրակաշառքով քվեարկողների թիվը, որքան որոշ ուժերի՝ հասարակությունն այդպիսին ցույց տալու և այդպիսով մարդկանց արժեզրկելու միտումը: Հասարակության նման բարոյալքման պարագայում մարդկանց համար շատ բաներ միևնույն են դառնում: Մարդիկ այլևս չեն հավատում փոփոխությունների: Ոմանք, այո, գումար են վերցնում և ստացածի դիմաց կա՛մ քվեարկում են, կա՛մ ոչ: Դա արդեն իրենց խղճի գործն է: Ուրիշների համար առհասարակ ընտրություն ասածը միևնույն է, քանի որ չեն հավատում, թե այդ ընտրությամբ կարող են ազդել իրենց հանապազօրյա խնդիրների վրա, և այդ իսկ պատճառով նախընտրում են կամ չմասնակցել, կամ մասնակցել՝ որևէ շահ ունենալու պարագայում: Սովորաբար սրանք աղքատ և հուսալքված հասարակություններին բնորոշ երևույթներ են:
– Ամիսներ առաջ քաղաքում մեծ աղմուկ բարձրացրին DIY ակումբի պայթեցումն ու դրան հաջորդած բազմազանության երթը: Դատելով ընդհանուր վերաբերմունքից, հասարակական արձագանքներից` ի՞նչ մակարդակի վրա է հասարակական հանդուրժողականության վիճակը:
– Դե, եթե հասարակությունը հանդուրժում է օլիգարխներին և ամենաթողությունը, ուրեմն ամեն ինչ էլ հանդուրժում է: Իսկ ավելի լուրջ՝ իրականում հասարակությունը մեծ մասամբ անտարբեր է: Միայն փոքրաթիվ մարդիկ են հանդուրժող կամ անհանդուրժող այս կամ այն խնդրի հանդեպ: Նման փոքրաթիվ մի խումբ կազմակերպեց բազմազանության երթը, որին արձագանքեցին ոմանց կողմից հրահրվող փոքրաթիվ «ազգայնականները»:
– Մյուս կողմից` պայթյունից ու բազմազանության երթից ամիսներ անց Ծոմակն ու նրա ընկերներից ոմանք մեկնեցին երկրից: Վարկածներ են շրջանառվում, որ ակումբի պայթեցումը պարարտ հող էր նախապատրաստում, որպեսզի նրանք` որպես անհանդուրժողականության զոհ դարձած հալածյալ փոքրամասնություն, արտերկիր մեկնելու «վիզա» ձեռք բերեն: Որքանո՞վ եք այս տարբերակը իրատեսական համարում:
– Այս վարկածն առնվազն անտրամաբանական է: Նման վարկածի պարագայում պետք է ենթադրել, որ Ծոմակը համաձայնության էր եկել ազգայնական երիտասարդների հետ, որպեսզի վերջիններս պայթեցնեն ակումբը, ու ինքն այդպիսով կարողանա Հայաստանից մեկնել: Կարծում եմ` սա այն թեմաներից է, որոնք շրջանառվում են որոշ ուժերի կողմից Հայաստանից ժամանակավոր կամ երկարատև մեկնող մարդկանց որպես «ազգուրաց», «Արևմուտքի գործակալ» կամ առնվազն ոչ պատշաճ հայրենասեր ներկայացնելու և այսպիսով վերջիններիս հասարակության աչքում «փչացնելու» համար:
