Համամասնական ընտրակարգը արյունաքամ լինող Հայաստան պետության վերջն է (տեսագրություն)

«Առաջին լրատվական»-ի Դիսկուրս հաղորդաշարի հյուրերն են «Ժառանագություն» կուսակցության քարտուղար Ստեփան Սաֆարյանը և ՀՀԿ պատգամավոր Արտակ Զաքարյանը:

Հ.Բ.- Պարոն Սաֆարյան, ո՞րն էր ՀՅԴ-ի և «Ժառանգություն» կուսակցության հայտարարության նպատակը, և ընդհանրապես ի՞նչ է տալու համամասնական ընտրակարգը ԱԺ առաջիկա ընտրության որակական փոփոխության համար:

Ս.Ս.-«Ժառանգության» համար հիմնական դասը, որ նա քաղեց ընտրություններից ընտրակարգերի իմաստով, 2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններն էին, երբ «Ժառանգություն»-ը մասնակցում էր բացառապես համամասնական ընտրակարգով, ինչպես նաև ականտես եղավ մեծամասնական ընտրակարգի ազդեցությանը ընդհանուր ընտրական գործընթացի վրա, և պետք է ասեմ, որ «Ժառանգության» համար նոր չէր խնդիրը: 2007 թվականի տարեվերջին, երբ ընտրական օրենսգրքի փոփոխություններ էին կատարվում 2008 թվականի նախագահական ընտրությունների նախաշեմին,  առաջարկության հեղինակները այն ժամանակվա կոալիցիայի կուսակցություններն էին` ՀՀԿ, ԲՀԿ, ՀՅԴ, այն ժամանակ ՕԵԿ-ը դեռ կոալիցիայի մեջ չէր: Մենք  այդ ժամանակ ներկայացրինք այս խնդիրը`  բացառապես հասնել 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգի: Հետագայում այդ առաջարկը բազմաթիվ անգամ կրկնվեց 2008 թվականին, երբ դրվեց շրջանառության մեջ ընտրական օրենսգրքի տարբերակ, 2009 թվականին` մեկ այլ տարբերակ, 2010-2011 թվականին արդեն սկսվեց ՀՅԴ և «Ժառանգություն» կուսակցությունների կողմից արդեն նոր ընտրական օրենսգրքի հետ կապված աշխատանքները. «Ժառանագությունը» պատրաստեց ևս մեկ այլընտրանքային տարբերակ: Այս առաջարկությունը  այնտեղ ամրագրված էր: Ընդհանուր առմամբ` այն դարձավ խորհրդարանական ընդդիմության գաղափարը:

Հ.Բ.-Ինչո՞վ է այն փոխելու ընտրական մեխանիզմի որակը:

Ս.Ս.-Խնդիրն այն է, որ մեծամասնական   ընտրակարգով առաջին հերթին մեր երկրում այնպիսի քաղաքական և այլ իրողություններ են ստեղծվել, որ այդ տարբերակում հաղթելու շանս ստանում են ապաքաղաքական դեմքեր, կրիմինալ դեմքեր, որոնք եթե վայելում են իշխանության բարեհաճությունը, այսինքն` որևէ մեկը չի խոչընդոտում նրանց ընտրվելուն, ապա այս համակարգը պարզապես դառնում է ընտրական գործընթացը  կրիմինալիզացնող, կեղծիքների քանակությունը ավելացնող և տարբեր այլ բացասական երևույթների ազդեցության հիմնական բաց պատուհանը: Եթե մենք շահագրգռված ենք վերջին 20 տարվա ընթացքում, ինչպես հայտարարվում է իշխանությունների կողմից, աննախադեպ արդար  ընտրություններ անցկացնել, ապա լավագույն ճանապարհներից մեկը, անշուշտ, համամասնական ընտրակարգին անցնելն է: Այսօր ԱԺ 131 պատգամավորներից 41-ը մեծամասնական ընտրակարգով են ընտրված: Այդ 41 պատգամավորներից երևի թե 2-3-ն են զբաղված  պատգամավորական գործունեությամբ: Մյուսները բիզնեսմեններ են տարբեր տրամաչափի, և պատկերացրեք` շատ հաճախ դժգոհում ենք Ազգային ժողովից, թե ինչու այն որպես քաղաքական մարմին չի կայանում: Ի սկզբանե խորհրդարանի մեկ երրորդը փաստացի ձևավորման պահից իսկ դառնում է ապաքաղաքական, որովհետև խորհրդարան եկողների այդ մեկ երրորդը պարզապես թաղային հեղինակություններ կամ գործարար մարդիկ են, որոնց քաղաքական խնդիրները չեն հետաքրքրում և, հետևաբար, երկրի հիմնական խնդիրներին վերաբերող դիսկուրսներին նրանք չեն մասնակցում: Նրանցից շատերին ես մինչև այսօր չեմ տեսել խոսափողի մոտ: Միգուցե իրենց գյուղերի խնդիրները լուծում են, բայց ես գտնում եմ, որ նրանց առաքելությունը Ազգային ժողովում դա չէ: Ազգային ժողովի պատգամավորը  «ասֆալտ գցելու» համար չէ, տանիքներ սարքելու համար չէ: Այսօր Ազգային ժողովի պատգամավորները զբաղվում են դրանով պարզապես այն պատճառով, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինները չեն աշխատում, նրանք որևէ կշիռ չունեն պետական կառավարման համակարգում և չեն կարողանում այդ խնդիրները դնել, որովհետև կառավարությունը մերժում է, հետևաբար այդ խնդիրների լուծման հարթությունը բարձրանում է մեկ մակարդակ վերև` դրանով իսկ զավթելով օրենսդիր ֆունկցիայի իրականացումը:

Հ.Բ.- Պարո՛ն Զաքարյան, ԱԺ պետաիրավական հանձնաժողովի նախագահ Դավիթ Հարությունյանը ասել է, որ շատ քիչ հավանական է համարում, որ մեծամասնությունը կքննարկի համամասնական ընտրակարգի 100 տոկոս անցնելու հարցը: Ի՞նչն է պատճառը, որ մեծամասնությունը չի փորձում նույնիսկ քննարկել այս հարցը և առավել ևս հայտարարում է ընտրության որակը բարձրացնելու կամքի և մտադրության մասին:

Ա.Զ.-Մեր գործընկերները առաջին անգամը չէ, որ բարձրացնում են այս հարցը, և հասկանալի է, որ ընտրություններից առաջ սա ևս մեկ անգամ շարժում սկսելու և ընտրական պրոցեսին զուգընթաց նոր խնդիրներ բարձրացնելու մարտավարություն էր, և առաջին ու հիմնական պատճառներից մեկը, որ քննարկումներ չեն եղել այն է, որ նպատակահարմար չէ նույնիսկ այդ մասին խոսել: Մենք գիտենք,որ Ազգային ժողովը մեծամասնական ընտրակարգով ընտրված մարմին է, հետագայում` Հայաստանի նորանկախ պետության համակարգի կայացմանը զուգահեռ, կուսակցությունների կայացվածության հետ նաև խնդիր գնաց, որ որոշակի համամասնությամբ անցնենք խառը ընտրական համակարգին, այսինքն` երկուսի համատեղությամբ` մեծամասնական և համամասնական, ինչը հնարավորություն կտա պահպանելով համայնքների և ընտրատարածքների բնակիչների ամենատարբեր սոցիալական խմբերի պահանջների ներկայացվածությունը` զուգահեռ այդ ամենը համախմբել, համակարգել քաղաքական փոփոխություն կրող հոսանքների ներկայացվածությունով: Հետագայում` Ազգային ժողովի երրորդ գումարման պարագայում, նաև համամասնությունը ավելացավ, մեծ դեր տրվեց կուսակցական գործընթացներին` ելնելով երկրի սոցիալ-տնտեսական առանձնահատկություններից, գոյություն ունեցող խնդիրներից, պահպանվեց նաև մեծամասնական ընտրակարգը, և սա ամբողջովին արդարացվեց: Յուրաքանչյուր երկիր ինքն է որոշում, թե իր զարգացման հեռանկարը որն է. գոյություն ունեն ամբողջությամբ մեծամասնական, համամասնական և խառը համակարգով առաջնորդվող պետություններ: Մեր պարագայում խառը ընտրակարգը արդարացված է նրանով, որ մեզանում կոալիցիոն գործունեությունը շատ ավելի խորքային է: Երկրորդ` հնարավորություն է տրվում  կուսակցությունների կայացմանը զուգահեռ միաժամանակ նաև պատգամավորական որոշ խմբերի չկաշկանդել կուսակցական հրամայականներով կամ ներկուսակացկան որոշումներով: Հնարավորություն են տալիս, որպեսզի կուսակցական անձինք քաղաքական գործունեության նկատմամբ որոշակի վերաբերմունք ունենալով նաև կարողանան իրենց քաղաքական հայացքները բերել ներկայացուցչական մարմին:

 Հ.Բ.-Չէ՞ որ քաղաքական  գործընթացը կուսակցական գործընթաց պետք է լինի, այսինքն` կուսակցությունները պետք է կազմեն քաղաքական համակարգ:

Ա.Զ.- Կուսակցությունների խնդիրը, իհարկե, քաղաքական գործունեություն է, բայց Ազգային ժողովը, օրենսդիր մարմին լինելով հանդերձ, պետք է առաջին հերթին ներկայացուցչական ֆունկցիա իրականացնի, և ոչ բոլոր պարագաներում է, որ կուսակցական համակարգը կարողանում է հասարակության 100 տոկոսանոց ներկայացուցչական գործառույթն իրականացնել, որովհետև կուսակցական համակարգը ամբողջությամբ հավասարակշռումների և հակակշռումների մեխանիզմի վրա գործող համակարգ է և ընդդիմություն-իշխանություն հարաբերությունների մեջ ավելի շատ քաղաքականացված խնդիրներ է իրականացնում և այս պարագայում` հասարակության տարբեր շերտերի խնդիրներ: Ինչպես պարոն Սաֆարյանը նշեց, ես չեմ կարծում, որ պատգամավորի գործառույթը պետք է լինի: Պատգամավորի գործառույթը դրանք ներկայացնելն և դրանք համապատասխան պատկան մարմիններին պարտադրելն է: Ես պարոն Սաֆարյանի հետ համաձայն չեմ այն առումով, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինը կայացած համակարգ է և իր գործառույթն իրականացնում է իր բյուջեի միջոցով:

 Հ.Բ–Դուք համարո՞ւմ եք, որ կուսակցությունները վստահություն չունեն հասարակության մոտ և դրա համար պետք չէ անցնել համամասնական համակարգի:

Ա.Զ.- Ամբողջությամբ համամասնական համակարգին անցնելով մենք կտրոհենք մեր կուսակցական համակարգը: Սա սոցիոլոգիայի օրենքն է: Ամբողջությամբ մեծամասնական համակարգի անցնելու դեպքում  երկկուսակցական համակարգ է ձևավորվում, խառը կուսակցական համակարգի դեպքում բազմակուսակցությունը զարգանում և ձևավորվում է, արդյունքում գոյանում են կարող, երկարաժամկետ գործող քաղաքական ուժեր: Կուսակցական համակարգը կարծրանում է` իր վրա վերցնելով իր ամբողջական ֆունկցիան, իսկ ամբողջությամբ համամասնականի դեպքում տրոհում է գնում հասարակությունների մեջ: 20-30 տարի հետո միգուցե ամբողջությամբ կայացած կլինի կուսակցական համակարգը, մեր կուսակցությունները, մեր հասարակությունը հստակ կգիտակցի, «Ժառանգության» ընտրողները հստակ կգիտակցեն` ինչ են ակնկալում: Քաղաքացին ունի պահանջատեր, քաղաքական կուսակցությունը քաղաքական պատասխանատվության կրողն է, բայց քաղաքացին ունի նաև իր կողմից լիազորված: Մենք, ընտրելով կուսակցությանը, ընտրում ենք նաև մեծամասնական պատագամավորին, այսինքն` մենք այդ խնդիրները որոշակիորեն կապում ենք և ունենք երկու հնարավորություն` և՛ կուսակցության միջոցով ներկայացված լինելու, և՛ մեծամասնական պատգամավորի միջոցով ներկայանալու խնդիրները: Սա շատ լավ հնարավորություն է տալիս և՛ շարժման խմբեր ձևավորել, և՛ հասարակական խմբեր ձևավորել: Մենք առաջին պետությունը չենք, որ աշխարհին ապացուցենք, որ սա է  լավագույնը: Ամբողջական մեծամասնական ընտրակարգը ունի և՛ դրական, և՛ բացասական կողմեր, խառը և համամասնականը ևս ունեն:

Ս.Ս.-Մեծամասնական ընտրակարգը ամբողջությամբ աղավաղում է, այլասերում է ընտրական գործընթացները: Եթե որևէ մեծամասնական ընտրատարածքում առաջադրվենք ես կամ դուք, որպես կրթված մարդիկ, պարտվելու ենք անտառաճանաչ, պատգամավորական գործունեությամբ չզբաղվող որևէ մեկին, որովհետև համակարգը այդպիսին է, նա գնալու է և ասֆալտ է անելու: 

Ա.Զ-Ես վստահ չեմ որ կուսակցական ցուցակներում 100 տոկոս կուսակցական գործունեությամբ խոշոր քաղաքական գործիչներ կան: Կուսակցական ցուցակներն էլ քաղաքական գործունեություն ձևավորելու կամ քաղաքական գործիչների պատրաստման որոշակի հնարավորություն են տալիս, այսինքն` առանց դրա էլ մեր պետությունը գտնվում է կուսակցական և քաղաքական համակարգերի կայացման գործընթացում:

Ս.Ս.- Օլիգարխիան երբեք թույլ չի տա, որպեսզի քաղաքական իշխանությունը անցնի քաղաքական կուսակցությունների, քաղաքական մարմինների ձեռքը, քանի որ դուք այդ տրամաբանությամբ եք աշխատում:

Ա.Զ.-Ձեր ասած պարագայում դրա ազդեցությունը քաղաքական գործընթացի վրա ավելի կմեծանա:

 Հ.Բ.-Մյուս կողմից ի՞նչն է խանգարելու նույն օլիգարխին ներգրավվել կուսակցական ցուցակում, որովհետև մենք գիտենք, որ կա այդպիսի պրակտիկա, այսինքն`  օլիգարխը շատ հանգիստ մտնում է կուսակցական ցուցակ և օլիգարխը աշխատում է կուսակցության այդ ցուցակով աշխատելու համար, ինչպես որ իրեն անհատապես անցկացնելու վրա կաշխատեր:

Ս.Ս.-Թող քաղաքական կուսակցությունը պատասխանատվություն վերցնի և ասի` այո՛, այս  տեսակի համար ես պատասխանատու եմ: Քաղաքական գործիչներից մեկին հարցրի`  այս ինչ մարդը ձեր կուսակցության անդա՞մ է, ասեց` երբ պետք է` այո, երբ պետք է` ոչ, որովհետև նա մեծամասնականով է ընտրված, երբ պետք է լինում, նա ընտրակեղծիքներ է կատարում, բայց կուսակցությունը ասում է, որ իրենք դրա հետ գործ չունեն, նա առանձին սուբյեկտ է, նա անկախ պատագամավոր է: Անկախ պատգամավորները բոլորը քվեարկում են օրենքների ժամանակ ճիշտ պատգամավորի նման: Որտե՞ղ է նրանց անկախությունը, քվեարկությունը մի կողմ եմ թողնում, դա այլ խնդիր է, արդեն 41 հոգի ապաքաղաքական է, և այդ մարմինը չի կարող այդ քանակի դեպքում քաղաքական դիսկուրսիաներ լինել, քաղաքական քննարկումներ լինեն, և մենք ինքներս հայտնվում ենք փոքրամասնության վիճակում, սա նշանակում է, որ պետք է այդ համակարգը փոխվի: Պարոն Զաքարյանը ճիշտ է, «Ժառանգության» համար այդ գաղափարը նոր չի, բացի այդ, նախկին խորհրդարանում էլ այս հարցը բարձրացվել է: 2007 թվականից այս խնդիրը բարձրացնում ենք:

Ա.Զ.-Մենք չենք ասում, որ սկզբունքորեն դեմ ենք, մենք ասում ենք ոչ, գոյություն ունի երեք ընտրակարգ, երեքն էլ իրավունք ունեն իրենց թերի և առավել կողմերը ցուցադրելու: Մենք այն երկիրը չենք, որ առայժմ կարողանանք 100 տոկոս ասել, որ կուսակցական համակարգերը կարող են անցնել, որովհետև քաղաքական գաղափարախոսությունները որոշ պարագայում հարաբերական են: Փոքր կուսակցություններին այսօր ավելի ձեռնտու է խառը ընտրական համակարգը, որովհետև խառը ընտրական համակարգում եթե դուք ունենաք 41 ընտրատարածք, ձեր կուսակցության օգտին ավելի շատ մարդ կքվեարկի: Ամբողջությամբ համամասնականը տրոհելու է կուսակցական համակարգը և հնարավորություն է տալիս միայն խոշորներին մասնակցել: Խնդիրն այն է, որ մենք այսօր ունենք ոչ թե բիկամերալ պառլամենտ, այլ մեկ պալատանի պառլամենտ, որտեղ պետք է երկու գործառույթ իրականացվի, եթե երկպալատանի պառլամենտ է ունենում երկիրը, ապա քաղաքագիտության ոսկե կանոնը ասում է, որ դրանցից մեկը պետք է ընտրվի ներկայացուցչականության սկզբունքով, այսինքն` մեծամասնական սկզբունքով: 

 Հ.Բ.- Պարո՛ն Զաքարյան, դուք համաձա՞յն եք այն մտքի հետ, որ օլիգարխը, որն ընտրվում է մեծամասնական ընտրակարգով հայտնվում է խորհրդարանում:

Ա.Զ.-Մենք ունենք գործարար հատված հասարակության մեջ, որոնց սեփականություն ունեցող մարդիկ նաև պատգամավորներ են:

Ս.Ս.-Երեկ բոլոր գործարար պատգամավորները Սերժ Սարգսյանի մոտ ներկա էին որպես գործարար: Այսինքն`  նրանք սեփականատեր չեն` գործարար են, ինչը արգելվում է սահմանադրությամբ:

Հ.Բ.-Պարո՛ն Զաքարյան, դուք համաձա՞յն եք, որ կա այդ երևույթը, որ մեծամասնական ընտրակարգով մեզանում մեծ մասամբ ընտրվում են մարդիկ, ովքեր գործարար են, ասֆալտ են փռում և գումար բաժանելով, զուտ խրախուսական միջոցով ընտրվում են:

Ա.Զ.-Դա հասարակության խնդիրն է: 

 Հ.Բ.-Համասնական ընտրակարգի 100 տոկոս անցնելով իշխանությունը չի՞ լուծի արդյոք ընտրությունների քաղաքականացման խնդիր, երբ քաղաքական համակարգը կանցնի ընտրության: 

Ա.Զ.-Գուցե 20 տարի հետո դա դառնա սովորական մի բան: Շտապելով երբեք լավ բանի չես հասնի: Յուրաքանչյուր գործընթաց, հատկապես քաղաքական, պետք է իր բնականոն  հունով գնա: Ի վերջո, հասարակությունն էլ պետք է այդ ամենին պատրաստ լինի:

Հ.Բ.- Այսինքն` կրկին  թողնում ենք հասարակության վրա, քանի որ հասարակությունը պատրաստ չէ՞:

Ս.Ս-Հասարակությանը դա չի հետաքրքրում: Հասարակությանը հետաքրքրում է, որ Ազգային ժողովը լուծի իր խնդիրը: 

Ա.Զ.-Մեր պատգամավորների գլխավոր դերը այն է, որ մենք փորձենք մեր քաղաքականությունը կառուցել ներքաղաքական խնդիրների վրա, հասարակական շահերի և հետաքրքրությունների վրա:

Ս.Ս.- Հասարակության շահերից գալիս են նրանք, ովքեր չպետք է գան Ազգային ժողով, պետք է գնան կառավարություն, տեղական ինքնակառավարման մարմին:

Հ.Բ.-Պարոն Սաֆարյան ընդդիմությունը, բարձրացնելով համամասնական ընտրակարգի խնդիրը, արդյոք ինչ-որ առումով չի՞ վկայում, չի՞ խոստովանում, որ քաղաքական պայքարի առումով իսկապես տարին տանուլ է տվել օլիգարխիային կամ խոշոր գործարարին և անհուսորեն է տանուլ տվել:

Ս.Ս.-Եթե անգամ դրա մեջ տեսնեք նման խոստովանություն, ապա դա չի նշանակում, որ ձեռքներս ծալած պետք է նստենք: Մենք 2007 թվականից բարձրացնում ենք այդ խնդիրը, հետագայում ՀՅԴ-ն դարձավ ընդդիմություն: 2008 թվականին ձևավորվեց աշխատանքային խումբ, որը համակարգում էր Դավիթ Հարությունյանը: 2008 թվականին բոլոր խմբակցությունների ներկայացուցիչների խումբը քաղաքական համաձայնություն ձեռք բերեց 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգի անցնելու:

Հ.Բ.-Հիմա ի՞նչ եք պատրաստ անելու, ի՞նչ միջոցներ եք տեսնում, որպեսզի իշխանությանը բերեք գոնե քննարկման:

Ս.Ս.-Եվրոպայի խորհրդարանական վեհաժողովի վերջին բանաձևը, որը Դավիթ Հարությունյանը, ուզի կամ չուզի, կամ ասի, որ զրոյական ընտրական օրենսգրքի փոփոխության հեռանկարը ԵԽԽՎ-ն արդեն իսկ կոչ է արել, որպեսզի Վենետիկի հանձնաժողովի այս վերջին եզրակացության մեջ ներկա բոլոր մտահոգությունները լուծվեն: Այնտեղ առաջարկությունների զգալի մասը վերաբերում է պետություն-կուսակցություն տարանջատմանը: Հետևաբար, պատրաստվում ենք ընտրական օրենսգրքի փոփոխության համար տարբերակ նախաձեռնել:

Հ.Բ.-Միտինգնե՞ր եք անելու, հայտարարություններո՞վ եք բավարարվելու կամ բոյկոտելո՞ւ եք ընտրությունը, եթե չանցնեն 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգի: Ի՞նչ եք պատրաստվում անել:

Ս.Ս.-«Ժառանգություն»-ը իր պայքարի մեջ չի բացառել որևէ տարբերակ` մասնակցել, չմասնակցել, փողոցում մասնակցել, փողոցից դուրս մասնակցել: Այս պահին ուրախացնող է, որ քաղաքական դաշտում ի հայտ է եկել աննախադեպ համերաշխություն այս գաղափարի շուրջ և ոչ միայն ՀԱԿ-ն ու «Ազատ Դեմոկրատներ»-ը, այլ նաև ՀՌԱԿ-ն է ողջունել, ԲՀԿ-ն ուղակի նշել է, որ դա իր նախընտրական ծրագրում վերջնանպատակ է: Եթե պատրաստ չեն երկրում այս պահին փոփոխություններ անել, որոնք արդեն 20 տարի հետո ուշացված են, ապա պետք է որոշենք` իշխանության մեջ ով է մնում, ով է հեռանում, որովհետև չի կարելի այս արյունաքամ երկրին, որի քաղաքական  համակարգը դառնում է դասական կրիմինալ, կոռումպացված սիստեմ, չի կարելի թողնել, որ այս համակարգը 20 տարի ապրի: 20 տարի այս համակարգի գոյությունը նշանակում է պետության վերջ: Այս փոփոխությունը պետք է արվի այսօր և ՀՀԿ-ն, որ ստանձնում է առաջիկա ընտրությունների կազմակերպման բարձր պատասխանատվությունը` հայտարարելով, որ ընտրությունները պետք է լինեն ազատ և արդար, առանց թամաշաների, առանց կաշառքների, առանց քաղաքական բարեգործությունների, ապա այս խողովակը փակում է բոլոր այդ ճանապարհները, և պահն է ընդունելու այդ որոշումը:

Հաղորդաշարն իրականացվում է «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան»-ի ֆինանսական աջակցությամբ: