«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ԱԺ նախկին պատգամավոր, տնտեսագետ Վարդան Բոստանջյանը:
– Պարոն Բոստանջյան, Ռուբեն Հայրապետյանի օրինակը որքանո՞վ կարող է դաս լինել մյուս օլիգարխների համար:
– Ուզում եք, թե չեք ուզում, դաս կլինի, թեկուզ փոքր: Բայց դասը նոր է սկսվում` իմ կարծիքով, կամ դեռ պետք է նոր սկսվի: Սա դատապարտելի է, սարսափելի: Ընդհանրապես, անկախ այս դեպքից, ես մտածում եմ, որ ոչ ցանկալի իրավիճակների համար մեղավորությունը պետք է փնտրել մեր մեջ: Տվյալ պարագայում նույնպես մենք մեր մեջ պետք է փնտրենք մեղավորությունը: Եկեք չսահմանափակվենք մեկ անունով, երկու անունով, մենք ենք մեղավոր:
– Օլիգարխիան Հայաստանում արմատներ է գցել: Ի՞նչ է ցույց տալիս միջազգային փորձը` այս ժամանակահատվածը երկա՞ր է տևելու:
– Ամենատարբեր երկրներում պատմական ամենատարբեր ժամանակներում դա տևել է մեկ դարից ավելի` տարբեր դրսևորումներով: Սեփականության ձևավորում է գնում: Առանց այս նախաբանի հետագայում գրեթե բացառված է հարաբերությունների ճիշտ կանոնակարգումը և համապատասխան ցանկալի դաշտ մտնելը: Բոլոր դեպքերում հանկարծ չկարծեք, թե եվրոպական երկրներում կամ ԱՄՆ-ում նման իրավիճակներ չեն եղել: Նրանց մոտ էլ են եղել օլիգարխիկ, մոնոպոլ նման իրավիճակներ: Աստիճանաբար կանոնակարգվածությունն ըստ էության բերում է նրան, որ սրանք հայտնվում են օրենքի դաշտում: Դա կլինի հակամենաշնորհային քաղաքականության, ազատ մրցակցության պաշտպանության արդյունք և այլն, և այլն: Ժամանակ է պետք: Հասկանում եմ, որ մեր տնտեսական դոփումն այս պահին, ըստ էության, մեծապես գալիս է մրցակցության խաթարվածությունից: Ճիշտն այն է, երբ մարդիկ հավասար շահույթներ են հետապնդում: Պարզապես մեկի շահույթը կարող է մեծ լինել` պայմանավորված իր շրջանառության մեծությունից, ոչ թե գերշահույթներով կամ ուրիշի հաշվին շահույթներից:
– Վերջին ժամանակահատվածում Հայաստանում դոլարի արժևորում է նկատվում: Սպասվում էր, որ այս իրավիճակում պետք է շահող դուրս գային մեր տնտեսվարողները` պետք է էապես ավելանային արտահանման ծավալները: Բայց տարին արդեն կիսվել է, իսկ արտահանման ծավալներն ավելացել են ընդամենը 15 տոկոսով: Ի՞նչ բացատրություն կտաք սրան:
– Սա ժամանակ պահանջող երևույթ է: Կարճ ժամանակահատվածների համար կտրուկ և ցնցող արդյունքներ հնարավոր չէ ստանալ: Ես ողջունում եմ այն մոտեցումը, որ աստիճանաբար կամ ոչ աստիճանաբար հայկական արժույթը արտարժույթի հետ մտնում է ճիշտ հարաբերակցության մեջ: Նման վիճակը չի կարող մեր գործունեության համար վատ լինել: Միայն ճիշտ հարաբերակցության պայմաններում կարող է ճիշտը հաղթանակել:
– Իսկ կա՞ հաշվարկ, թե, օրինակ, որքան ժամանակ է պետք, որ դոլարի թանկացման պարագայում էապես աճեն արտահանման ծավալները:
– Հնարավոր չէ այդ հաշվարկը կատարել, որովհետև դա մեկ գործոնից կախված չէ: Դա բազմաթիվ գործոնների հետ է կապված: Պետք է հասկանալ, որ սա կախված է նաև արտահանման, ներմուծման ծավալներից, այդ դաշտերում գոյություն ունեցող իրավական հարաբերությունների կարգավորումից և շատ այլ հարցերից: Անձամբ ես այս ժամանակահատվածի համար այդքանով էի ակնկալում ավելացում: Դեռ ավելի վաղ ասում էի այդ մասին, ճիշտը դա է:
– Ըստ ձեզ` ՀՀ-ն արտաքին պարտքի սպասարկման առումով խնդիրներ ունի՞:
– Դեռևս չունի և չէի ուզենա, որ ունենար: Եվ այսօր էլ միտումները ցույց չեն տալիս, թե մենք պետք է խնդիր ունենանք: Բոլոր առումներով գրեթե 4 մլրդ դոլարի հասնող արտաքին պարտքի ծավալը սարսափելի մեծ չէ: Մենք տեսնում ենք, որ մինչև անգամ հարուստ երկրներում այդ առումով շատ ավելի տխուր վիճակ է: Ես չեմ կարծում, որ մենք արտաքին պարտքի կառավարման առումով կստեղծենք պրոբլեմներ: Ես մեր հասարակությանը կոչ կանեի դրանից չվախենալ:
– Պարոն Բոստանջյան, հատկապես վերջին տարիներին սրվեց արտագաղթի հարցը: Ի՞նչ գնահատական կտայիք այս երևույթին:
– Վատ է, արտագաղթը շատ վատ երևույթ է:
– Հաշվարկներ ունե՞նք, թե, օրինակ, մեկ մարդու արտագաղթի դեպքում ինչ վնասներ է կրում պետությունը: Օրինակ` ՀՀԿ անդամ Վարդան Այվազյանը դրա մեջ նաև լավ կողմ է տեսնում` նշելով, որ արտահանում ենք մարդիկ, որոնք փող են ուղարկում մեր երկիր:
– Նման հաշվարկ ընդհանրապես չի լինում: Պատկերացնենք, որ արտագաղթեցին բոլորը, ուրեմն տրանսֆերտ ուղարկող ու ստացող էլ չի լինի: Ցանկացած մարդ պետք է ունենա հնարավորություն աշխատելու այն աշխարհագրական տեղում, այն երկրում, որտեղ ինքը ծնվել, ապրել է: Պետք է մարդ հնարավորություն ունենա իր աշխատանքի արդյունքում ձևավորել եկամուտ, այդ եկամուտի արդյունքում կարողանա հնարավորինս ոչ վատ, կարելի է ասել` արժանավայել ապրել: Եթե այդ բանն այսօր չկա, ուրեմն ինչ-որ բան ինչ-որ տեղ սխալ է: Բայց ես ուզում եմ, որ մենք ողբերգություն չսարքենք: Մենք ապրում էինք կենտրոնացված կառավարման համակարգում, այսինքն` խորհրդային երկրում: Դրանից հետո մենք կամովին դուրս ենք եկել ավելի լիբերալ, ազատական հարաբերությունների: Այդ պարագայում, բնականաբար, պետք է որոշակի դժվարություններ կրեինք: Քսան տարիներն, ըստ էության, երկար ժամանակահատված չէ: Մենք այս ամբողջ ժամանակահատվածում կրում ենք այդ դժվարությունները: Բայց ես չեմ ուզում մտածել, որ դրանք կարող են հավերժական լինել: Բնականաբար, դրանք հաղթարհարելի են: Թեկուզ դժվարությամբ, բայց մենք դրանք կհաղթահարենք: Եվ կոչ կանեի, որ կարողանայինք դրսևորվել ավելի արդյունավետ: Կոչս վերաբերում է ինչպես քաղաքացուն, այնպես էլ պետությանը:
– Դուք կողմ եք կառավարության նոր ծրագրին, կմանրամասնեք` ինչո՞ւ:
– Ես կողմ եմ նրան, որ ծրագրում թվարկված բոլոր այդ մակարդակներից, ցուցանիշներից ներքև էլ հնարավոր չէր ցուցանիշ սահմանել: Ի՞նչ եք ուզում, ես կողմ չլինե՞մ: Փաստորեն այդ բերված ցուցանիշները` և աղքատության հաղթահարման, և նվազագույն աշխատավարձի ավելացման, և աշխատատեղերի ստեղծման, և կենսաթոշակների բարձրացման առումով գոնե համապատասխանում են մեր նվազագույն ցանկություններին և նպատակներին: Պետք է դա անենք, մենք այլընտրանք չունենք:
– Բայց նույն կառավարությունը նախորդ 5 տարիներին տապալեց նման մի ծրագիր: Ի՞նչ երաշխիքներ կան, որ նույնը չի կրկնվի:
– Ես հասկանում եմ, որ մենք ունեցել ենք նաև ոչ հարմար ժամանակներ մեր երկրի համար, և ամբողջ աշխարհն է եղել այդ վիճակում: Այդ պարագայում հնարավոր է, որ ես, դուք, կառավարությունը հանկարծ չկարողանայինք անել այն, ինչ ուզում էինք անել: Դա դարձնել ընդհանրապես օղապարան ու դրանով պայմանավորել բոլոր բացասական երևույթները, ճիշտ չէ: Ես չեմ սիրում նման բաներ:
– Ձեր կարծիքով, կառավարությանը կհաջողվի՞ այս տարի բարեհաջող իրականացնել 101 մլրդ դրամով ավելի հարկեր հավաքագրելու ծրագիրը: Մինչ օրս ծրագրի մոտ 15 տոկոսն է իրագործվել:
– Երբ որ մենք քննարկում էինք մեր 2012 թվականի բյուջեն, ընդհանրապես չեմ էլ կասկածել դրանում: 101 մլրդ դրամն ի՞նչ գումար է, որ չհավաքենք: Պետք է հավաքվի: Ամեն ինչ կախված է մեզանից: Եթե մենք վատ աշխատենք, պարզ չի՞, որ 101 մլրդ-ը չենք հավաքի: Բայց այդ պոնտեցիալ հնարավորությունները, ես ձեզ հավատացնում եմ, որ ունենք:
– Բայց դա իրագործելու համար նախ պետք է ակտիվ պայքար մղվի ստվերի դեմ, ամբողջությամբ հարկման դաշտ բերվի հատկապես խոշոր բիզնեսը: Կարծում եք` այդ գործընթացները նկատելի՞ են:
– Այո, դա մեր աքսիոմատիկ խոսքն է: Ցանկացած գործունեություն կարող է լինել արդյունավետ միայն այն ժամանակ, երբ որ մրցակցությունը պաշտպանված է, և գործում է հակամենաշնորհային կարգավորում: Դրանց բացակայության պարագայում հնարավոր չէ որևէ գործ արդյունավետորեն առաջ տանել:
– Դուք հիմա դա նկատո՞ւմ եք Հայաստանում:
– Իհարկե, նկատում եմ:
– Ձեր կարծիքով` Հայաստանը զարգացման համար ավելի շուտ դեպի Եվրոպա՞, թե՞ դեպի Ռուսաստան պետք է ուղղություն վերցնի:
– Ժողովրդավարության ամրապնդման, մարդու իրավունքների պաշտպանության առումով ավելի շուտ դեպի Արևմուտք պետք է ուղղվենք, իսկ տնտեսական զարգացման համար` դեպի Հյուսիս: Միաժամանակ ճիշտ չէ կտրուկ ասել` դեպի Եվրոպա, թե դեպի Ռուսաստան ուղղությունն է ճիշտ: Առաջին հերթին պետք է մենք ծավալենք գործունեություն, տեսնենք, թե տվյալ ժամանակահատվածում որ ուղղությունն է մեզ համար նպատակահարմար, օգտվենք այդ ուղղությունից: Դա կլինի Հյուսիսը, թե Արևմուտքը` պետք է նայել ժամանակահատվածին:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի համագործակցությունը ԵվրԱզԷս-ի հետ: Ի՞նչ է տալիս այս համագործակցությունը մեր երկրին:
– Լավ եմ գնահատում, ողջունում եմ այդ գործընկերությունը: Սա կարևորագույն ինստիտուտ է այնքանով, որ գեղեցիկ աշխատանք է տանում` քաղաքակրթելու անցումային փուլում գտնվող երկրները, ժողովրդավարական արժեքներն արմատավորելու դրանցում: Բոլորս էլ հասկանում ենք, որ մենք կարող էինք այս առումով ունենալ խոցելիություն, իսկ հիմա նման գործընկերության շրջանակներում մենք ավելի արագորեն կարող ենք հասնել ավելի ցիվիլ մակարդակների:
