«Առաջին լրատվական»-ի Real Politik հաղորդաշարի հյուրն է ԱԺ պետաիրավական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Դավիթ Հարությունյանը:
– Պարոն Հարությունյան, մենք թևակոխել ենք նախընտրական թեժ շրջան: Ոչ միայն ընդդիմադիր, այլև իշխանության մեջ գտնվող քաղաքական ուժերը բավական հետաքրքիր զարգացման փուլ են անցնում: Գնահատեք մեկնարկային վիճակը, որում մենք գտնվում ենք` այն պարտավորությունների ֆոնին, որոնք Հայաստանը այս ընտրությունների առիթով ստանձնել է եվրոպական կառույցների առջև: Կարծում եք, որ այս պայմաններում մենք գնում ենք ա՞յն հունով, ճանապարհով, որը մեզ իսկապես թույլ կտա այդ §քննությունը¦ արժանապատվորեն հանձնել:
– Մեկնարկային վիճակը շատ հետաքրքիր է, որովհետև կարծում եմ` ավելի լավ տարբերակ դժվար է պատկերացնել: Մենք ունենք իրական պայքար, ունենք կուսակցություններ, որոնք բավականին հզոր են, ունեն շատ մեծ մարդկային և նյութական ռեսուրսներ, ունեն իրենց ուրույն գիծը, և այդ տեսանկյունից մեկնարկը շատ հետաքրքիր է: Դա ինձ հիմք է տալիս մտածելու, որ մեզ սպասվելու է շատ ավելի թեժ ժամանակաշրջան: Ինչ վերաբերում է եվրոպական կառույցների առջև ստանձնած մեր պարտավորություններին` առաջին խնդիրը ընտրական օրենսդրությունը կարգի բերելն էր, որը, կարծում եմ, մեզ հաջողվեց պատշաճ կերպով անել: Երկրորդը դրա պատշաճ իրականացումն է: Ինչպիսի՞ն կլինի դրա արդյունքը` ժամանակը ցույց կտա, բայց ես լիահույս եմ: Ես չեմ սիրում ասել §քննություն¦ եվրոպական կառույցների առջև, սա իրականում §քննություն¦ է սեփական ժողովրդի առջև:
– Իրականում խնդիրը օրենքի մեջ չէ, այլ քաղաքական կամքի: Դուք երկարամյա փորձ ունեք պետական կառավարման մեջ, կա՞ երկրում իսկապես բեկում մտցնելու, առաջին անգամ տրամադրությունները փոխելու և մարդկանց մեջ վստահություն առաջացնելու այդ քաղաքական կամքը:
– Եթե որևէ մեկը օբյեկտիվորեն գնահատի Ընտրական օրենսգիրքը, ապա կտեսնի, որ օրենսգրքում էական փոփոխություններ կան: Չեմ կարծում, որ առանց քաղաքական կամք ունենալու որևէ քաղաքական ուժ գնար նման փոփոխությունների, իսկ փոփոխությունները իսկապես շատ լուրջ են: Ես համամիտ եմ` Ընտրական օրենսգիրքը դեռևս խնդրի լուծում չէ, սակայն այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է լրացուցիչ խթան, Ընտրական օրենսգիրքը հենց այդ խթանն է:
– Ընտրական օրենսգրքի որոշ դրույթների կապակցությամբ ընդդիմությունը ունի շատ լուրջ վերապահումներ և դժգոհություններ: Ձեր կուսակցության ներսում ևս լուրջ դժգոհություն կա, որովհետև շատերը, որոնք նախկինում կարող էին համարձակ կեղծիքների դիմել (այս կամ այն կերպ նախորդ օրենսգիրքը թույլ էր տալիս), այս օրենսգրքով բավական սահմանափակվել են այդպիսի հնարավորությունները: Եթե չեմ սխալվում` շատերը կշտամբել են ձեզ, թե՝ ինչպե՞ս են կարողանալու այդ դեպքում իրենց ձայները ապահովել և հաստատել: Կա՞ն այդպիսի տրամադրություններ:
– Ես չգիտեմ՝ իմ թիկունքում ինչ է խոսվում, սակայն այն, ինչ քննարկվել է ինձ հետ, այլ երանգ ուներ: Բանն այն է, որ այն, ինչ նախատեսել ենք օրենքում, իհարկե, կարող են օգտագործել ի չարը: Այսինքն` եթե որևէ մեկը պատրաստվում է վտանգել կամ կասկածի տակ դնել ընտրությունները, թեև դրանք կանցնեն բացարձակ օբյեկտիվ, նա կարող է չարաշահել այդ մեխանիզմները: Օրինակ` Ռուսաստանում վերջերս հայտնի դարձավ, որ նախքան ընտրությունների օրը նկարահանված էին բեմականացված ներկայացումներ խախտումների մասին, և դրանք հայտնվել են youtube.com-ում, սակայն ինչպես բացահայտվեց ոչ իրական պայմաններում, դա զուտ բեմականացում էր, և նպատակը մեկն էր` ստվեր գցել ընտրությունների որակի վրա: Ես չեմ խոսում Ռուսաստանի ընտրությունների որակի մասին, սակայն որոշակի մեխանիզմներ կարող են չարաշահման հիմք դառնալ, եթե մեկը փորձում է դրանք օգտագործել ի չարը: Կշտամբանքը հիմնականում դրան էր վերաբերում, թե արդյոք մենք չե՞նք վտանգում հանրային կարծիքը, չե՞նք փորձում ինչ-որ լրացուցիչ վտանգ ստեղծել, որպեսզի մարդկանց մոտ կասկած մտնի` մտցնելով շատ ողջամիտ պատշաճ վերահսկողական մեխանիզմներ:
– Վերջին տարիներին Ձեր հիմնական գործունեությունը Եվրախորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի կառույցներից ներս էր, և մարտի 1-ը նաև այն հիմնական փաստաթուղթն էր, մարտի 1-ի շուրջ Եվրախորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի մի քանի բանաձևերը, որոնց Դեմ դուք անընդհատ փաստարկներ եք ներկայացնում, որպեսզի հնարավորինս մեղմ վարվի այդ կառույցը Հայաստանի հետ: Կարծում եք՝ այս օրենսդրությամբ, այս փոփոխություններով, այդ քաղաքական կամքի առկայությամբ հնարավոր կլինի՞ իսկապես խուսափել նոր մարտի 1-երից, և իշխանությունը իսկապես կտարանջատվի՞ նախորդ իշխանության մնացորդներից, մտածողությունից, որը իսկապես հանգեցրեց 2008-ի մարտի 1-ին:
– Խոսքը զուտ օբյեկտիվ, արդար ընտրությունների մասին չէ, այլ այն մասին, թե ինչպիսի տպավորություն է թողնում ընտրությունը ժողովրդի վրա: Այն ոչ միայն պետք է լինի արդար և այդպիսի հանրային կարծիք ձևավորած, որ ընտրություններն են այն մեխանիզմը, որոնցով փոխվում է իշխանությունը, և հայտնի է այն խոսքը, որ եթե իշխանությունները խաղաղ միջոցով հնարավոր չէ փոխել, դրանք ի վերջո փոխվում են բռնի միջոցներով: Մենք դա շատ լավ գիտակցում ենք, և այն ուղին, որ մենք հիմա բռնել ենք, կարծում եմ, դրա մասին է վկայում: Մենք համարում ենք, որ ընտրությունները երկրում իսկապես պետք է դառնան օրինակելի: Սրանք պետք է լինեն այն ընտրությունները, որոնց ժողովուրդը վստահի: Ոչ թե հերթական ընտրությունները, այլ այսուհետ բոլոր ընտրությունները պետք է այդպիսին լինեն: Մենք պետք է ընտրական մշակույթ ձևավորենք նորովի, որը, ցավոք սրտի, 95 թվականից սկսած՝ մեզանում խաթարված է:
– Ըստ էության կարո՞ղ ենք ասել, որ Դուք այն ճանապարհն եք հարթում, որը բացառելու է նոր մարտի 1-ի հնարավորությունը: Այսինքն` այդ տրամադրությունները հասարակության մեջ գոնե այնքան չեն պրկվելու, որ դրանք փողոցում արտահայտություն ստանան:
– Ավելին` քաղաքական բախումների թատերաբեմը պետք է լինի Ազգային ժողովը, այլ ոչ թե փողոցը:
– Պարոն Հարությունյան, Դուք նշեցիք, որ բավական հետաքրքիր քաղաքական ու թեժ պայքար է սպասվում՝ կապված քաղաքական կուսակցությունների բազմազանության, նրանց նյութական հնարավորությունների հետ: Հասկանալի է, որ այս ընտրությունների գլխավոր ինտրիգը իշխանության ներսում է, և հետաքրքիր է, որ իշխանական երկու հիմնական ուժերը` ԲՀԿ-ն ու ՀՀԿ-ն, միմյանց միջև լուրջ պայքար են սկսել, որը նաև տարածվում է հանրության վրա, և հասարակությունը հենց այդպես էլ դիրքավորվում է: Այդ պայքարն, ի վերջո, կգաղափարականացվի՞, թե՞ այնուամենայնիվ անձերի շուրջ է լինելու կամ բոլորովին այլ տրամաբանության մեջ: Ի վերջո, ԲՀԿ-ն գոնե կհամոզի ընտրողին, թե ինչու չի ուզում ՀՀԿ-ն լինի մեծամասնություն և ինչու է ինքը ուզում լինել:
– Կարծում եմ` մեկ հարցում ճիշտ եք: Քաղաքական մշակույթի ձևավորման փուլում շատ հաճախ լինում են կուսակցություններ, որոնք խարսխված են կուսակցության ղեկավարի, կուսակցության լիդերի շուրջ: Դա բնական երևույթ է, սակայն այդ երևույթը երկար չի կարող գոյություն ունենալ: Հակառակ դեպքում այդ կուսակցությունը դատապարտված է քաղաքականությունից դուրս մղվելու: Ես կարծում եմ, որ գաղափարախոսությունները ոչ միայն ձևավորվում են, այլև զարգանում: Դա անխուսափելի ճանապարհ է: Այս անգամ դուք կտեսնեք գաղափարախոսական պայքար:
– Ի՞նչ կասեք այս ընտրություններին արտաքին խաղացողների, ուժերի շահերի, հետաքրքրությունների մասին: Չե՞ք կարծում, որ ԱՄՆ-ի, եվրոպական կառույցների ակնդետ ուշադրությունը այս ընտրությունների նկատմամբ սկսում է կաշկանդել իշխանությանը, ինչ-որ չափով նաև մտորելու տեղիք տալ, որ այդ շահերը իսկապես կարող են խանգարել երկրի ներսում սեփական հայեցողությամբ որոշումներ կայացնելուն, ազատորեն որոշելուն և այլն: Ինչպե՞ս եք գնահատում արտաքին ուժի ազդեցությունը Հայաստանում և մասնավորապես այս ընտրություններում:
– Իհարկե, արտաքին քաղաքական ուժերը ցանկացած ընտրություն ցանկանում են օգտագործել ի շահ իրենց: Մեր խնդիրն է, այնուամենայնիվ, վարել մեր խաղը: Այն, որ արտաքին ուժերը երբևէ ներքին քաղաքականության մեջ էական ազդեցություն չեն ունենում, բացի այս կամ այն ուժին ինչ-որ ձևով՝ թեկուզ կողմնակի միջոցներով, աջակցելուց՝ դա փաստ է: Այն, որ նրանք օգտագործում են ցանկացած առիթ հօգուտ իրենց՝ դա էլ է փաստ: Կլինեն ընտրությունները լավ՝ նրանք մի ձևով կարող են ներկայացնել, կլինեն վատ` մեկ այլ ձևով կներկայացնեն: Կարևորը իրենց շահերը ներկայացնելն է, բայց այնուամենայնիվ ես բացարձակապես վստահ եմ՝ նրանց իրական ազդեցությունը ներքին քաղաքականությանը այդքան էլ մեծ չէ, և նրանք երբևէ չեն կարող փոխել հայ էլեկտորատի ներքին քաղաքական նախասիրությունները:
– Չե՞ք կարծում, որ ԲՀԿ-ին Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության անդամ չընդգրկելը դեմարշ էր կուսակցությանը և այն ընտրողներին, ովքեր պատրաստվում են իրենց ձայնը տալ այդ կուսակցությանը:Այդպիսով՝ հստակ հասկացնելով, որ այդ կուսակցությունը չի կարող եվրոպական զարգացման վեկտոր լինել:
– Աշխատելով Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովում և շփվելով բազմաթիվ եվրոպական կառույցների հետ՝ ցավոք, պետք է ասեմ, որ մենք հակված ենք շատ իդեալական դիտելու նրանց, իսկ իրենք ունեն իրենց շատ հստակ շահերը, և իրենց քայլերում ևս կարելի է տեսնել որոշակի տրամաբանություն, թե ինչպես են իրենք փորձում հասնել իրենց շահերի կատարմանը: Չեմ կարծում, որ հայ ընտրողը այդ աստիճան միամիտ է, որ ընդամենը Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության կողմից ԲՀԿ-ին չընդգրկելու պատճառով երես թեքի այդ կուսակցությունից:
– Այդ դեպքում ձեր կուսակցությունը փաստորեն Հայաստանին առաջարկում է և առաջնորդում Եվրաինտեգրման ճանապարհով, գոնե Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման տարիներին այսքան խորը ինտեգրացիոն պրոցեսներ չկային, և միայն վերջին տարիներին մեր հայացքները դեպի եվրոպական կառույցներ, Եվրամիություն ավելի հաստատուն և ավելի խորն են, այն աստիճան, որ օրինակ՝ Հայաստանում Ֆրանսիայի արտակարգ և լիազոր դեսպանը բաց տեքստով Հայաստանում խոսում է այն մասին, որ Հայաստանը հաստատուն քայլերով ընթանում է դեպի Եվրամիություն, դեպի անդամակցություն Եվրոպական միությանը: Կարծում եք, որ ՀՀԿ-ն սկսել է Հայաստանը Եվրամիությանը ինտեգրելու, Եվրամիության անդամ տեսնելու քաղաքական գի՞ծը:
– Ես կարծում եմ՝ վաղ է խոսել անդամ տեսնելու մասին, հատկապես չեմ պատկերացնում, որ մենք այսօր պետք է նման ուղի բռնենք, և դեռ պարզ չեն ընդլայնման վերաբերյալ Եվրոպական միության ցանկությունները: Ավելին, դեռ պարզ չէ, թե ինչպես է զարգանալու Եվրամիությունը ինքնին: Այնուամենայնիվ, եվրոպական ինտեգրացիան ամենևին կապ չունի անդամակցության հետ: Այն, որ եվրոպական արժեքները և եվրոպական մոտեցումները մեզ համար ընկալելի են, և մենք կարող ենք շարժվել եվրոպական զարգացումներին համահունչ, կարծում եմ՝ շատ ճիշտ ուղի ենք բռնել:Եվրոպային էլ է դա ձեռնտու, որովհետև նա կուզենար իր սահմաններում, եթե անգամ իր սահմանները չեն անցնում Հայաստանի վրայով, և մենք չենք անդամակցում Եվրոպական միությանը, բայց նա կուզենար ունենալ երկրներ, որոնք սինքրոնիզացնում են թե իրենց օրենսդրությունը, թե տարբեր հարցերում իրենց մոտեցումները: Կարծում եմ՝ այստեղ մենք երկուստեք ունենք շահելու տեղ, և պետք է Հայաստանը օգտվի դրանից: Այդ տեսանկյունից ՀՀԿ-ն շատ քաջ գիտակցում է Հայաստանի շահը, և կարծում եմ՝ մենք դա կօգտագործենք լիովին:
– Իսկ չե՞ք վախենում ռուսներից:
– Ես դարձյալ չեմ համարում, որ ռուսները այս հարցում ագրեսիվորեն կառչած են որոշակի դիրքորոշման: Ռուսները ունեն իրենց շահերը, և մենք դա կարող ենք անել` չդիպչելով ռուսների շահերին: Այսինքն՝ եվրոպական կառույցների հետ համահունչ աշխատելը, եթե խոսքը չի վերաբերում ռազմական ալյանսներին, կարելի է անել այնպես, որպեսզի ռուսներին որևէ ձևով չնեղացնենք, որովհետև իսկապես Ռուսաստանը մեր ստրատեգիկ գործընկերն է, և կարծում եմ՝ երկար տարիներ դեռ այդպես շարունակվելու է:
– Եվրախորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովում նոր նախագահ է ընտրվել: Գնահատեք ընդհանրապես մեր հնարավորություններն ու դիրքերը: Չավուշօղլուից հետո ինչպիսի՞ն են այդ կառույցի հետ մեր պատվիրակության հարաբերությունները, և ընդհանրապես՝ այդ կառույցում Հայաստանի համար ինչպիսի՞ հեռանկար եք տեսնում:
– Դա շատ յուրահատուկ կառույց է, և ներկայացնել հեռանկարները՝ շատ դժվար է: Հայաստանի պատվիրակությունը բավականին երևացող պատվիրակություններից է: Այնտեղ կան պատվիրակության ակտիվության ռեյտինգներ, և այդ ռեյտինգները ձևավորվում են հանձնաժողովի նիստերին մեր մասնակցությամբ: Պատրաստվում են զեկույցներ, որոնք ներկայացվում են լիագումար նիստին: Ես մասնավորապես Սերբիայի համազեկուցողն եմ, Հերմինե Նաղդալյանը ունի մի լուրջ զեկույց, որը նախապատրաստում է Եվրաբանկի հետ կապված, Զարուհի Փոստանջյանը ունի զեկույց: Եթե համադրեք, կտեսնեք, որ մեր պատվիրակությունը շատ հաճախ զբաղեցնում է առաջին եռյակը: Մեր պատվիրակությունը անգամ Չավուշօղլուի օրոք եղել է շատ ակտիվ: Կարծում եմ՝ խնդիրը Չավուշօղլուն չէ, խնդիրն այն է, որ փորձում ենք ցույց տալ, թե մենք ուրույն երկիր ենք, ունենք քաղաքական լայն գամմա, և ուրախ եմ, որ մեր պատվիրակությունում չկա նույնպիսի միաձայնություն, ինչպիսին կա Ադրբեջանի և նույնիսկ Վրաստանի պատվիրակություններում: Ընդդիմությանը և իշխանությանը չեք տարբերի իրենց ելույթներով: Հայկական պատվիրակությունից դուք հստակ կտարբերակեք՝ ով է ընդդիմություն, ով՝ իշխանություն:Մեր պատվիրակությունը հետաքրքիր պատվիրակություն է:
– Նոր ընտրություններից հետո քաղաքական պալիտրան, որ այսօր արդեն նշմարվում է, ինչպիսի՞ կլինի, քաղաքական ի՞նչ ուժեր ներկա կլինեն: Հայաստանում պառլամենտարիզմը կվերադառնա՞, ինչպես 90-ականների սկզբին էր, և հնարավոր կլինի՞ իսկապես այդ գաղափարների պայքարը տեղափոխել խորհրդարան և գաղափարական հենքի վրա քննարկումներ անել:
– Մենք չունենք այլ ուղի: Այսինքն՝ ի տարբերություն հարևաններից մեկի, որն էապես զարգացավ վերջին տարիներին, բայց նաև ունի շատ լուրջ ֆինանսական աջակցություն, նաև՝ իր հակառուսական դիրքորոշման շնորհիվ, մենք չունենք այլ եղանակ, քան զարգանալու քաղաքակիրթ եղանակով և շատ արագ: Մեր միակ ռեսուրսը արագությունն է. եթե մենք կարողանանք արագ զարգանալ, մեզ չի վախեցնելու ոչ Ադրբեջանի նավթը, ոչ ֆինանսական օժանդակությունը, որ ստանում է հարևան Վրաստանը: Ես չեմ բացառում, որ հետագայում մենք քննարկելու ենք Սահմանադրության փոփոխությունների հարց, որովհետև մեր Սահմանադրությունը ևս խթանիչ է, հետո դառնում է ավելի հետադարձ եևզսպող ուժ: Մենք բավականին խնդիրներ ունենք լուծելու, որպեսզի մեր երկիրը սկսի շատ ինտենսիվ և արագ զարգանալ, և առաջինը քաղաքականությունն է:Այս ընտրություններից հետո Հայաստանը կունենա խորհրդարան, որը տարածաշրջանում նմանը չի ունենա:
