Հայաստանում կրթությունը պետք է զարգանա խրախուսելով գերազանցության կենտրոնի ստեղծումը (տեսագրություն)

«Առաջին լրատվական»-ի «Դիսկուրս» հաղորդաշարի հյուրերն են «Թումո» ստեղծարար տեխնոլոգիական կենտրոնի տնօրեն Մարի Լու Փափազյանը և «Այբ» կրթական հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Դավիթ Սահակյանը: Հաղորդումը վարում է ծրագրի հեղինակ Հակոբ Բադալյանը:

Հ. Բ.– Պարոն Սահակյան, Դուք, որպես հանրակրթական ոլորտում մեծ փորձ ունեցող մարդ, ի՞նչ եք կարծում` Հայաստանի կրթական համակարգը կարո՞ղ է արդյոք մրցունակ լինել` հաշվի առնելով ներկայիս ժամանակակից պահանջները:

Դ. Ս.– Իրականում մենք գտնում ենք, որ միշտ այդ սանդղակը պետք է բարձր լինի, այսինքն` եթե ուզում ենք մի բան անել, ապա պետք է ձգտենք աշխարհում լինելու լավագույնը: Այդ իմաստով ես գտնում եմ, որ, այո, մենք բավականին մոտ ենք մրցունակ լինելուն: Աշխատանք շատ կա անելու, բայց եթե մենք չձգտենք, ապա աշխատանքը անիմաստ կլինի, չի լինի այն դրդապատճառը, հանուն որի պետք է աշխատենք:

Հ. Բ.– Եթե դիտարկենք մեր կրթական համակարգը և տեսնենք, թե ինչ ունենք, արդյոք չափազանցություն կամ լավատեսություն չէ՞ մոտ լինելու մասին խոսելը: Մենք ունենք դպրոցական թե՛ նյութատեխնիկական, թե՛ բարոյապես մաշված բազա. որ առումով էլ որ դիտարկում ենք`տեսնում ենք, որ մեր կրթական համակարգում մաշվածությունը տոտալ վիճակում է:

Դ. Ս.– Գիտության ոլորտում մենք ունենք լուրջ նվաճումներ, ունենք երեխաներ, ովքեր այսօր գրավում են աշխարհի լավագույն բուհերը և մրցակցում այլ երկրների շրջանավարտների հետ: Մենք տեսնում ենք, որ այդ ֆոնի վրա բավականին նվաճումներ կան: Չկա երկրր, որ չդժգոհի իր կրթական մակարդակից, այսինքն`անհրաժեշտ է այն անընդհատ զարգացնել, բարելավել: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ դժվար է գնահատել` կրթությունը ճի՞շտ ուղղությամբ է գնում, թե՞ ոչ, որովհետև կրթության արդյունքը կարող ենք գնահատել քսան տարի հետո: Հիմա գնահատական տալը շատ դժվար է: Դու երեխային պետք է տաս մի բան, որն ինքը օգտագործելու է տարիներ հետո: Այդ իմաստով բոլոր երկրները անընդհատ կրթական բարեփոխումներ են անում, ծրագրեր են մշակում. այդ իմաստով Հայաստանը ևս բացառություն չէ: Մենք ավելի մեծ ճանապարհ պետք է անցնենք, որպեսզի համակարգում առկա մաշվածությունը կարողանանք հաղթահարել և անցնել առաջ: Կրթության բարեփոխումների մեջ երկու մոտեցում կա. առաջինը` երբ տոտալ փոփոխություն է արվում: Երկրորդ մոտեցումն այն է, երբ գերազանց վիճակում գտնվող օղակներն իրենց ամբողջ փորձը ճառագայթում են կրթական համակարգի վրա, և համակարգը ինքն է որոշում` այդ ծրագիրը հաջողվա՞ծ է, թե՞ ոչ, կիրառելի՞ է, թե՞ ոչ: Եթե այո` մյուսները փորձում են կրկնօրինակել, եթե ոչ`տվյալ ծրագիրը դադարում է: Երբ մենք ստեղծեցինք «Այբ» կրթական հիմնադրամը, հիմք ընդունեցինք հենց երկրորդ մոտեցումը և փորձեցինք մեր բոլոր ծրագրերը հասցնել այն մակարդակին, որ հետո մեր փորձը տարածվի ամբողջ համակարգի վրա: 2007 թվականին երբ պետությունը քննարկում էր կրթության զարգացման հեռանկարները, տեսլականը և ռազմավարությունը, նույնպես հանգեց այն համոզման, որ Հայաստանում կրթությունը պետք է զարգանա ոչ թե տոտալ փոփոխությունների միջոցով, այլ` խրախուսելով գերազանցության կենտրոնի ստեղծումը:

Հ. Բ.– Տիկին Փափազյան, Դուք Հայաստանի կրթական համակարգում նոր մարդ եք: Ձեր գնահատմամբ` ի՞նչ վիճակում է հայաստանյան կրթական համակարգը: Ձեր կենտրոնը այլ տարբերակով է գործում` տեխնոլոգիական կրթության տարբերակով, բայց երբ երեխաները գալիս են Ձեզ մոտ, Դուք ի՞նչ տպավորություն եք ստանում նրանցից. նրանք ի՞նչ համակարգից են գալիս` լրացնելու տեխնոլոգիական գիտելիքը:

Մ. Փ.– Երեխաները տարբեր դպրոցներից են գալիս: Արդեն ունենք 5000 երեխա: Մենք չենք պարտադրում ոչ քննություն, ոչ հատուկ ընտրություն, և դա հետաքրքիր դաշտ է ստեղծում, որովհետև ունենք ամեն տեսակի երեխա` 12-18 տարեկան: Մեր մոտեցումը մի քիչ տարբեր է: Մենք մի կողմից` խրախուսում ենք երեխաներին, մատուցում հետաքրքիր ծրագրեր, մյուս կողմից` երեխայի մեջ փնտրում ենք իր տաղանդը և գտնելով դա` իրեն ուղղորդում ենք այդ տաղանդը զարգացնելու`տալով ընդհանուր զարգացում. տաղանդը մի ուղղությամբ չի կարող լինել, պետք է երեխային ընդհանուր ծրագրերով հարստացնել:

Հ. Բ.– Այն կրթական համակարգում, որտեղից երեխաները գալիս են, Ձեր կարծիքով` երեխաների տաղանդը, շնորհալի հատկությունները բացելու պայմաններ կա՞ն, թե՞ ոչ:

Մ. Փ.– Այն մի դաշտ է, որտեղ կարող ես շատ հետաքրքիր ծրագրեր անել, ամբողջությամբ այն կազմված չէ: Շատ ավելի հեշտ է երեխայի հետ, քան 20-25 տարեկան մեծահասակների հետ աշխատել: Հետևաբար մեր տեսլականը, մեր միսիան հետևյալն է. ամբողջացնել, մատուցել և ոչ թե ասել` ինչու մեկը մաթեմատիկա չգիտի: Ստանում ենք այն, ինչ որ կա, մեր կարողության սահմաններում դրան ավելացնում ենք, նաև մատուցում ենք մի դաշտ, ուր անձամբ ինքը` երեխան կարող է ինքնուրույն շարունակել:

Դ. Ս.-Եթե փորձենք գնահատել, թե ինչն է այսօր մեր կրթական համակարգում ամենաբացը` այդ մաշված պայմանները և այլն, ես դրանք հետին պլան կմղեի, որովհետև առաջինը ստեղծագործական մոտեցման պակասն է: Մենք ամեն ինչ անում ենք, որ երեխայի մեջ դա կոտրենք: Հինգ տարեկան երեխան փափագում է շատ բան իմանալ:

Հ. Բ.-Իսկ ի՞նչն է պատճառը` թերի պատրաստվածությո՞ւնը, ուսուցիչնե՞րը:

Դ. Ս.-Սկսած ուսուցիչներից, գնահատման կրթական մակարդակից, որովհետև այսօր խրախուսվում է հիմնականում նյութի անգիր անելը և վերարտադրելը, որը ստեղծագործական մոտեցում չի ենթադրում: Չի խրախուսվում սխալվելը, մինչդեռ սխալների միջոցով ես կարողանում ստեղծագործել:

Հ. Բ.- Այստեղ կարևոր բաց կա, բայց Դուք ասացիք, որ մոտ ենք մրցունակ լինելուն:

Դ. Ս.-Եթե փորձենք գնահատել ռացիոնալ չափանիշներով, կարող ենք ասել` հեռու ենք, իսկ եթե գնահատենք տեսլականին հասնելու ձգտմամբ և այդ շարժառիթով, մոտիվացիայով, կարծում եմ` մոտ ենք: Եթե ասում ենք` մոտ ենք, ապա կարողանում ենք նաև դրան հասնել: Ճանապարհը բարդ է, բայց դրան պետք է հասնել:

Հ. Բ.-Ես նկատի ունեմ այն պահանջները, որոնք պետք են մեզ ապագայի լավ մասնագետներ`մտածող, ստեղծագործող երեխաներ ստանալու համար:

Դ. Ս.-Ես իրականում մի քանի բան կկարևորեի: Առաջին` ստեղծագործականը, երկրորդ կարևոր կետն այն է, որ ընդհանրապես կրթությունը դառնա արժեք, որ երեխան հասկանա` կայանալու ճանապարհը կրթությունն է: Կրթության միջոցով ինքը աշխարհում, Հայաստանում և ամեն տեղ կարող է իր ուրույն տեղը զբաղեցնել: Այստեղ ամենակարևոր բանը, որ մեծերը կարող են անել, օրինակներն են: Թումոն, Այբը և մնացածը այն ծրագրերն են, որոնք երեխայի մոտ այդ երազանքն են ձևավորում, որ երեխաները ձգտում են այդտեղ գալ, կունենան օրինակ, այսինքն` գալով Թումո` իրենց ապագան կփոխեն: Դա շատ կարևոր է: Երեխային մենք տալիս ենք տեսլականը, և ինքը կարողանում է իրեն կրթված պատկերացնել ապագայում:

Հ. Բ.– Իրական կյանքում ավելի շատ չէ՞ հակառակի տեսլականը մատուցող իրականությունը: Թումոն, Այբը օազիսներ են, կարելի է նշել ևս մի քանի օազիսներ: Երեխան արդյոք չի՞ տեսնում, որ հաջողության են հասնում ոչ կրթվածները, հաջողության են հասնում նրանք, ովքեր ուժի, խաբեության և այլնի կողմնակիցներ են:

Մ. Փ.– Օրինակ` Սթիվ Վոզնյակն ասում էր, որ իր աշխատանքը սկսել է առանց փողի, մի գարաժում` Սթիվ Ջոբսի հետ, և միասին ստեղծել են Aple առաջին օրինակը: Սովետական տարիներին Սովետմիությունն էր մատուցում կրթությունը, և այդտեղ որևէ կասկած չկար` մատուցվում էր ամենալավը, գնահատական ստացողը երեխան էր, ծնողը չէր խառնվում: Այսօր այդպես չէ. մատուցողը միայն դպրոցը չէ, դպրոցը սովորեցնում է` ինչպես սովորել, և այդ ձևով մենք զենք ենք տալիս երեխայի ձեռքը, որ ինքը իր կյանքի ընթացքում ամեն օր սովորի, բարելավի իր աշխատանքը, ամեն օր մտածել կարողանա, հետաքրքիր ճանապարհներ գտնի, որպեսզի ավելի հաջողակ լինի: Այսօր ուրիշ դպրոցներ էլ կան, որոնք ձգտում են լավը լինելուն, և շատ հետաքրքիր է, որ շարժումը սկսվել է: Ես գոնե դա տեսնում եմ. 97 թվականից Հայաստանի կրթական համակարգում եմ աշխատում, և 97-ից մինչև այսօր տարբերությունը հսկայական է:

Հ. Բ.-Տարբերությունը ինչ-որ չափով բնական չէ: Ընդհանուր համակարգը դիտարկելիս նկատում ենք, որ կան բացառություններ:

Մ. Փ.-Ստացվում է, որ տնօրեններն սկսել են հասկանալ` այդպես չի կարելի շարունակել, մի բան պետք է անել, կրթության նախարարությունը` նույնպես: Մի քանի տարի առաջ տեսլականի մասին էինք խոսում, երբ այդ բառը ես առաջին անգամ օգտագործեցի, զարմացան: Կրթության ծրագիրը տեսլական պետք է ունենա, պարտադիր չէ հասնել 100 տոկոսի, բայց տեսլականը պետք է`իմանալու, թե դեպի ուր ես գնում:

Հ. Բ.– Դուք նշում եք, որ տնօրենները հիմա սկսել են մտածել կրթության, դրա արժեքի մասին, բայց արդյոք լավատեսություն չէ՞ խոսել ընդհանրապես տնօրենների այդ մտահոգությունների մասին, որովհետև Հայաստանում դպրոցների տնօրենները և ընդհանրապես` ուսուցչական կազմերը հիմնականում զբաղված են իշխանության կարիքները սպասարկելով, այսինքն` տնօրենների ամբողջ գործունեության նպատակը դարձել է ընտրական մեխանիզմին նպաստելը: Արդյոք սա չի՞ նպաստում դպրոցի արժեզրկմանը:

Դ. Ս.– Խնդիրներ, անշուշտ, կան: Չկա ոլորտ, որտեղ խնդիր չլինի, բայց եկեք կարևորենք` որ խնդիրներն են առաջնային: Ես միշտ օրինակ եմ բերում, թե ինչու են ֆրանսիական գինիները ավելի լավը և հայտնի. որովհետև ֆրանսիացիները պահանջում են արտադրողից, որպեսզի նրանք արտադրեն որակյալ գինի, և իրենք պարզապես անորակ գինի չեն ընդունի արտադրողից: Հիմա կրթության ոլորտում իրական խնդիրը ես տեսնում եմ ոչ թե տնօրենների կամ ուսուցիչների, այլ մեր հասարակության մեջ` որպես այդ կրթության պատվիրատու: Մենք երևի աշխարհում այսօր միակ ազգն ենք, որ վճարում ենք չսովորելու համար, մենք կաշառք ենք տալիս, որ մեր երեխային չտանջեն, գնահատական նշանակեն առանց տանջելու: Խնդիրը ոչ թե տնօրենի, ուսուցչի մեջ է, այլ` թե ինչ ենք նրանից պահանջում, և դա էլ ստանում ենք: Երբ փոխում ես այդ մոտեցումը, կրթության նկատմամբ պահանջատիրությունը, արդեն առաջնային են դառնում երեխայի գիտելիքը և կարողությունը` հասնելու մեծ նվաճումների: Այդ դեպքում ծնողները ընտրություն են կատարում, երեխային մի դպրոցից տանում են մեկ այլ դպրոց, տարբերակներ են փնտրում, արտասահման են ուղարկում և այլն, որովհետև շատերը կարևորում են կրթությունը: Լինում են, իհարկե, բացառիկ դեպքեր, երբ փորձում են այս աշխարհում իրենց տեղը գտնել զոռբայությամբ: Երբ երեխային հասկացնում ես, որ նույն թաղային հեղինակությունները թաղից դուրս արդեն ոչինչ են, մինչդեռ կան մարդիկ, ովքեր աշխարհում հզոր են և այդ ամենին հասել են կրթության միջոցով, այդ օրինակն է վարակիչը: Օրեր առաջ մեր դպրոց այցելել էր Սերգեյ Համբարձումյանը, որը նաև Մատենադարանի նոր մասնաշենքի հովանավորն է, և երեխաների հետ խոսում էր իր օրինակով, թե ինչի է հասել ինքը կրթության միջոցով: Սա է այն վառ օրինակը, որը կարող է երեխայի մոտ փոփոխություն բերել, որպեսզի հասկանա` ինչն է ճիշտ, ինչը` սխալ, հասկանա, որ զոռբայությամբ կամ ճկունությամբ ինքը կարող է հասնել շատ ավելի սահմանափակ և ոչ գնահատելի արժեքների, քան կարող է հասնել իր խելքի միջոցով: Այս փոփոխությունը պետք է տեղի ունենա հասարակության մեջ: Երբ որ հասարակությունը կարևորի և արժևորի, թե ինչն է իրական արժեք, ինչը` պարզապես մոդայիկ երևույթ, ապա կկարողանա ճիշտ ուղղությամբ զարգանալ: Եվ մենք ստեղծեցինք «Այբ» ավագ դպրոցը, ամբողջ ծրագիրը կոչվում է «Այբ» կրթական հանգույց, փորձում ենք կառուցել համայնքային մոդել: Այստեղ ամեն ինչ փոխկապակցված է կրթության գաղափարի շուրջը, և ծնողները դպրոցում իրենց ուրույն տեղը ունեն, իսկ առանց ծնողների չես կարող երեխաների հետ դաստիարակությամբ զբաղվել, որովհետև դու կարող ես երեխային մի բան ցույց տալ, բայց արդյունքում կարող ես մեծ խնդիր առաջացնել, երբ երեխան և ծնողը սկսեն տարբեր լեզուներով խոսել: Դա նույնն է, երբ երեխային ուղարկում են արտասահման` սովորելու, 2-3 տարի սովորելուց հետո գալիս է, արդեն նա այլ արժեհամակարգ ունի, ծնողները` այլ, և այստեղ այդ բացն է առաջանում: Մեր խնդիրն այն է, որ երեխան, հասարակության մեջ լինելով, կարողանա գնահատել` որն է ճիշտ, որը` սխալ:

Մ. Փ.– Պատահաբար օրերս մի ծնողի հանդիպեցի, որի երեխան «Թումո»-ում է սովորում: Ծնողն ասաց, որ իր երեխան շատ ուրախ է, և այս երկու ամիսների ընթացքում նրա մտածելակերպում փոփոխություն է տեսնում: Դա ինձ համար ամենակարևոր գնահատականն էր: Իսկապես դա է ամերիկացիների ասած` տուփից դուրս մտածելակերպը:

Հ. Բ.-Ձեր կարծիքով` երեխաների հետ աշխատելու այդ մոտեցումը ի՞նչ դինամիկայով է տարածվում մնացած դպրոցների վրա:

Մ. Փ.– Կամաց-կամաց պետք է վարակի, պիտի ստիպի այլ դպրոցների, որ իրենք էլ հետևեն այդ մոդելին: Ստիպված ենք, չէ՞, այսօր մասամբ համակարգիչ օգտագործել, և նույնիսկ այն անձը, ով չի սիրում, փորձում է սովորել:

Հ. Բ.– Կամաց-կամաց վարակվելու պրոցեսը ինքնի՞ն պետք է տեղի ունենա, թե՞ պետք է լրջորեն վերանայենք ուսուցիչներ պատրաստելու մեխանիզմը:

Մ. Փ.– Տարբեր հետաքրքիր օջախներ պետք է վարակվեն դրանով: Ես հավատում եմ, որ բոլորս միակարծիք ենք և ինքնաբերաբար միասին սկսելու ենք այս աշխատանքը:

Դ. Ս.-Իրականում, երբ կա օրինակ, արդեն դու գիտես` ինչի պետք է ձգտել: Բարերարներ միշտ են եղել, ովքեր դպրոցներին աջակցել են: Նույն այդ բարերարները տարիներ առաջ համակարգիչներ էին նվիրում կամ դպրոցներ վերանորոգում: Մեր առաջին ծրագրերից մեկը 2007 թվականին «Այբ» արդիական դպրոցների լաբորատորիաների ստեղծումն էր: Մենք մեր առջև խնդիր դրեցինք, թե ինչպիսի պայմաններում պետք է երեխան սովորի: Մշակեցինք, ստեղծեցինք, և այդ լաբորատորիան 2007 թվականից գործում է ֆիզմաթ դպրոցում, սարքեցինք նաև քիմիայի լաբորատորիան, և դա դարձավ օրինակ: Այսօր համատեղ ջանքերի արդյունքում Քաջարանում նույնպես ունենք երկու լաբորատորիաներ, որի նմանը չկա տարածաշրջանում:

Հ. Բ.-Պարոն Սահակյան, վտանգ չկա՞ արդյոք այն բանում, որ այդ օջախները, բացի լավ իմաստով արագ տարածվելուց, նաև որոշակիորեն քաշող կղզյակի դեր են կատարում, և կրթական ոլորտը բաժանվում է` սովորական կրթական ոլորտի և էլիտար պայմաններ ունեցող ոլորտի, այսինքն` չկա՞ հակադարձ էֆեկտի վտանգը:

Դ. Ս.-Բացարձակապես` ոչ, որովհետև, օրինակ, Քաջարանի քաղաքապետը քաղաքապետարանի բյուջեից գումար հատկացրեց լաբորատորիաներ բացելու համար, էջմիածնում հիմա ավարտին է մոտենում մեր հաջորդ լաբորատորիան, որի գումարը հատկացրել է քաղաքապետարանը, օրեր առաջ վարչապետը ևս բացեց լաբորատորիաներ այլ դպրոցում, և ես բավականին ուրախացա, որ արդեն նման շարժ կա: Սա նշանակում է` պրոցեսը գնում է, այսինքն` տեսան նմուշ, և դա աշխատում է: Երբ կա տեսլականի նմուշ, որն աշխատում է, ապա դրան կրկնօրինակելը դառնում է ավելի բարդ: Այստեղ ես չխոսեցի էլիտար դպրոցների մասին, խոսեցի Քաջարանի երկու քաղաքային դպրոցների մասին, էջմիածնի, Բերդ քաղաքի և Երևանի դպրոցների մասին, և դա տարածվում է:

Մ. Փ.– Մեզ մոտ ամեն տեսակի աշակերտներ կան` հարուստներից մինչև աղքատ, թեև այդ բառը չեմ սիրում օգտագործել, որովհետև անվճար է: Այստեղ դեր խաղացողը միայն փողը չէ: Երբ մենք ստեղծագործական աշխատանքի մասին ենք խոսում` մոտեցումի, դասը բացատրելու, սեր ստեղծելու, դա փող չի նշանակում: Դու կարող ես շատ հետաքրքիր բան ստեղծել: Երբ դուք ասում եք ռեսուրս` նկատի ունեք փող: Հնարավոր է ամենաքիչ, ամենափոքր ռեսուրսներով շատ հետաքրքիր աշխատանք տանել դպրոցում, պարտադիր չեն ամենաթանկ համակարգիչներ և այլն: Կարող է` մի ուսուցիչ այնքան լավ պատրաստված լինի, որ կարողանա շատ լավ բացատրել և շատ մեծ սեր ստեղծել: Պարզապես այդ ուսուցիչը պետք է անընդհատ վերապատրաստման ենթարկվի և հետևի կրթական նոր մոտեցումներին:

Հ. Բ.-Ուսուցիչը աշխատելու համար պետք է խրախուսվի աշխատավարձով և աշխատանքային պայմաններով: Երեխաներին պետք է տրամադրվեն նորմալ պայմաններ` սովորելու համար:

Մ. Փ.-Շատ բաներ կան, որ դեր են խաղում: Օրինակ` կարող է մի ուսուցիչ ունենալ 30 աշակերտ, կարող է դպրոցի մեջ 20 ուսուցիչ լինել, բայց շատ լավ պատրաստված լինել, կամ 100 ուսուցիչ: Ինչպե՞ս ես այդ ուսուցիչ-աշակերտ հարաբերությունը պահում: Այսօր ամերիկյան, եվրոպական դպրոցները մեծ կարևորություն են տալիս ուսուցիչ-աշակերտ հարաբերություններին, ինչը չի նշանակում մի աշակերտ` մի ուսուցիչը ամենալավ կրթական համակարգն է: Կարող է` մի ուսուցիչ 20 աշակերտ ունենա կամ 30 աշակերտ, բայց այդ ուսուցիչը կարողանա կառավարել իր դասարանը և հետաքրքրություն ստեղծել: Այս պարագայում կարող ես ուսուցչին վարձատրել շատ ավելի լավ, քան 100 ուսուցչին: Կարող ես նրան ուղարկել վերապատրաստման:

Դ. Ս.– Ես լրիվ համաձայն եմ, որովհետև թիվ մեկ խնդիրը երեխայի մեջ կրթության, առարկայի հանդեպ սեր առաջացնելն է: Երբ մենք խոսում ենք գումարի մասին, հասկանում ենք, որ գումարը վերջին բանն է, որն անհրաժեշտ է` գաղափարը կյանքի կոչելու համար: Պետք է լինեն այդ ցանկությունը, սերը, ձգտումը, տեսլականը, նվիրումը, պետք է լինեն գաղափարը, թիմը, որը պատրաստ է դա անել: Երբ այս ամենը լինում է, տեսնում ես, որ գումարը, չգիտես որտեղից, հայտնվում է: Երբ մենք սկսեցինք դպրոցը կառուցել, մենք չունեինք ոչ հող, ոչ փող, բայց կար գաղափար, կար թիմ, և հստակ տեսլական չկար, որևէ նշույլ, որ մենք դա չենք կարող իրականացնել, և այդ դպրոցը ստեղծվեց, նույնը կարող ենք ասել «Թումո»-ի և այլ ծրագրերի մասին:

 

 Հաղորդաշարն իրականացվում է «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան»-ի ֆինանսական աջակցությամբ: