Քանի դեռ կա պայքարող քաղաքացի, վերջնականապես ոչինչ ոչնչացված չէ (տեսագրություն)

«ՍԻՐԱՆԿՅՈՒՆ» հաղորդաշարի զրուցակիցն է արևելագետ-կոնֆլիկտաբան, «Ամերիկայի Ձայնի» հայկական ծառայության լրագրող Արսեն Խառատյանը:

-Արսե՛ն, 2008-ից Հայաստանում չեք: Այն, ինչ փորձում էիք անել մինչև մեկնելը՝ քաղաքացիական հասարակության ձևավորման ուղղությամբ, կարողացա՞ն արդյոք Ձեր ընկերները իրականացնել:

-Կարծում եմ`այո, և դա ողջունելի է: «Սկսել ա»-ի, իսկ դրանից առաջ «Հանուն գիտության զարգացման» նախաձեռնող խմբի, որը գործունեություն էր ծավալում դեռ 2004-ից, և մյուս նախաձեռնությունների պարագայում մի շատ կարևոր խնդրի առաջ էինք կանգնում. ստացվում էր այնպես, որ հաճախ առանձին անհատներից շատ բան էր կախված լինում, խմբում շատ ուժեղ և՛ անհատականություններ կային, և՛ տեսակետներ ունեցող երիտասարդներ, և խնդիր կար ինստիտուցիոնալ հիմքերի վրա դնել այս ամենը: Իմ կարծիքով՝ «Հիմա»-ն շարունակեց գործել և շատ լավ նախաձեռնություններ ունեցավ վերջին տարիների ընթացքում:

-Ինչը չենք կարող ասել «Սկսել ա»-ի պարագայո՞ւմ:

-Այո, բայց կարծում եմ`դրանք տարբեր պատճառներ ունեն: Մենք ժամանակին սիրում էինք ասել «Հիմա»- ն պատերազմական վիճակի «Սկսել ա»-ն է: Բայց «Հիմա»-ն, այնուամենայնիվ, ընկալվում էր ավելի քաղաքականացված խումբ, իսկ «Սկսելա»-ի շատ անդամներ բացառապես քաղաքացիական տարածքում էին գործում, և ոմանք ուղղակի չէին ներգրավվում մյուս խմբի ակցիաներին: Այս առումով սա բնական եմ համարում, որովհետև ինձ և ընկերներիս համար էլ «Սկսել ա»-ի առավել կարևոր հատվածն ակտիվ քաղաքացի լինելն էր, մարդ, ով մտահոգված է, ով անտարբեր չի կարող նայել շատ հարցերի:

– Ձեզ այսքան շատ քաղաքացիական նախաձեռնությունների առկայությո՞ւնն է նման կերպ մտածելու առիթ տալիս:

-Որ նախաձեռնությունների թվաքանակը վստահաբար ավելի շատ է, քան 2006-2007-ին, ակնհայտ է: Բայց ինձ համար ավելի կարևոր է այն, որ այս խմբերն արդեն առանձին անհատներից կախված չեն, սրանք խմբեր են, որոնք ունեն շատ բարձր քաղաքացիական ինքնագիտակցություն և իրենք իրենց նախաձեռնությամբ հաճախ սկսում են գործունեություն ծավալել:

-Այսօր կարո՞ղ ենք ասել` մեզանում քաղաքացիական հասարակությունը կայացած է, թե՞ դեռ իսկապես այս ուղղությամբ անելիքներ շատ կան:

-Մի քիչ բարդ է ասել`ինչ ենք հասկանում «քաղաքացիական հասարակություն» ասելով: Նախ պետք է փորձենք այս եզրը բացել, այսինքն այն`քաղաքացիական հասարակության դասական իմաստով`civil society (թարգմանաբար կոչել ենք քաղաքացիական հասարակություն), եղել է միշտ: Սովետական դասական ինտելիգենցիան կարող էր համարվել քաղաքացիական հասարակություն, միևնույն ժամանակ՝ քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտներ կան, օրինակ` սոցիալական խնդիրներով զբաղվող, որոնք արդեն շատ լուրջ նվաճումներ ունեն: Օրինակ`ծերերի խնամքով զբաղվող ՀԿ կա, որը տարեկան մի քանի միլիոն բյուջե ունի և այնքան լավ է կարողանում կազմակերպել այդ ոլորտը, որ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը պետական բյուջեից հատկացումներ է անում, քանի որ այդ գործառույթը նրանք ավելի լավ են ներկայացնում, քան պետական մի մարմին: Քաղաքացիական հասարակության, մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության, ընտրությունների խնդիրներով զբաղվող խմբերը քաղաքականացված խմբեր են, որովհետև այսպես թե այնպես շատ անմիջական քաղաքական պրոցեսների հետ են առնչություն ունենում: Դասական իմաստով՝ ՀԿ-ներ, որոնք հետևողականորեն շատ կոնկրետ մարդու իրավունքների խնդիրներով են զբաղվում, իրենց թիվը շատ չի մեծացել, մատների վրա կարել է հաշվել արդյունավետ աշխատող այդպիսի ՀԿ-ների: Թե ինչքանով է սրանց ազդեցություն ունենում պետական կառավարման համակարգը կամ հասարակական կյանքը՝ հետազոտություն չունեմ, բայց անզեն աչքով կարելի է ասել, այն փաստը, որ բացի ինստիտուցիոնալ ՀԿ-ներից, կան մի շարք նախաձեռնություններ, որոնք հորիզոնական տարածքում են փորձում աշխատել, սա վկայում է այն մասին, որ գոնե երևանյան տարածքում, մասամբ նաև Գյումրիում և Վանաձորում, քաղաքային մշակույթի մի հատվածում քաղաքացիական ինքնագիտակցություն ունեցող խմբեր կան: Եվ դրանց կազմակերպվածության և արդարադատության ավելացման հետ՝ կարող ենք շատ լուրջ արդյունք ունենալ:

-Շատ հաճախ կարծիք է հնչում, որ նախաձեռնությունները էական արդյունքի չեն հասնում, քանի որ քաղաքականապես չեն ձևակերպում իրենց խնդիրները, այսինքն` մնում են քաղաքացիական դաշտում: Որքանո՞վ, ըստ Ձեզ, քաղաքացիականը պետք է քաղաքական դաշտ մտնի:

-Եթե խոսում ենք քաղաքացիական հասարակության այն խմբերի մասին, որոնք զբաղվում են մարդու իրավունքներով և այս ոլորտին առնչվող խնդիրներով, այսպես թե այնպես նրանք անընդհատ քաղաքականի և քաղաքացիականի մեջտեղում են: Այսօր Հայաստանի խնդիրներն այնքան էնդեմիկ, պարզունակ են, որ հաճախ մարդը քաղաքացիականը քաղաքականից տաբերակելու հնարավորություն չի ունենում, մարդը չի ուզում քաղաքական դաշտում գործունեություն ծավալել, որովհետև իրեն ավելի հոգեհարազատ է զգում քաղաքացիական դատում, բայց, ինչպես ասում են, եթե դու չես զբաղվում քաղաքականությամբ, քաղաքականությունն է քեզնով զբաղվում, շատ բարդ է այս տարբերակումը դնել: Այնուամենայնիվ, ինձ ավելի հաճելի է քաղաքացիական տարածքում գործելը, քան շատ ավելի քաղաքականացված և քաղաքական նպատակադրումներ ունեցող ՀԿ-ների, բայց նրանց էլ չեմ մեղադրելու:

-Շատ հաճախ հնչում է, որ ՀԿ-ները գրանտային խնդիր են լուծում, որ ոչինչ մեծ հաշվով չեն անում, այսինքն` ՀՀ-ում գրացված, եթե չեմ սխալվում, 3000 ՀԿ-ից շատ քչերն են արդյունավետ գործունեություն ծավալում:

-Կարծում եմ`ինչ-որ կետում ՀԿ-ի թիվը 4000-ի է հասել: 2001-ին USAID-ի կողմից իրականացվեց հասարակական սեկտորի վերաբերյալ մի հետազոտություն, որի արդյունքներից մեկն էլ այն էր, որ ՀԿ-ները Հայաստանում հաճախ ընտանեկան բիզնեսներ են: Բայց դա երկար չէր կարող տևել, որովհետև վաղ թե ուշ երևում է`ով ինչ է անում: Միևնույն ժամանակ ՀՀ-ում ամենաշատ դրամաշնորհներ ստացող կառույցը ՀՀ կառավարությունն է: Եվ ուրեմն, եկեք սկսենք նրանցից, թե ինչքանով են արդյունավետ իրականացնում դրամաշնորհների ձևակերպված պահանջները:

-Ըստ Ձեզ՝ քաղաքացիական նախաձեռնության ներկայացուցիչները որքանո՞վ պետք է ներգրավված լինեն քաղաքական կյանքում, օրինակ` պաշտոններ զբաղեցնելու տեսքով:

-Կա այսպիսի տրամպլինային տրամաբանություն, որ անհատը գնում է քաղաքացիական հասարակության հատված, որ հետո պետական համակարգում տեղավորվի: Իմիջիայլոց, սա աշխարհում ընդունված պրակտիկա է: Միևնույն ժամանակ՝ քաղաքացիական հասարակության տարածքում գործող անհատներ կան, որոնց վստահաբար առաջարկել են պաշտոններ, և ոմանք հրաժարվել են, որովհետև այսօր եղած պետական կառավարման համակարգի ներսից փոխելու հավանականությունը մեծ չեն համարում: Արդարադատության նախարար Հրայր Թովմասյանը, որի հետ ես նաև աշխատանքային փորձ ունեմ, որոշեց ներսից փոխել, տեսնենք` ինչ կստացվի: Ինքս դեռ հավատացած չեմ, որ այսօր այդ առանձին անհատներով հնարավոր է շատ բան անել, չնայած չեմ կարող պախարակել նրանց:
Բազային, կոնցեպտուալ խնդիրներ կան, որոնք դեռ լուծված չեն:

-Կարո՞ղ ենք ասել` 2008-ը խթան հանդիսացավ քաղաքացիական նախաձեռնությունների ակտիվացման համար:

-Հիմա այստեղ երկու խնդիր կարող ենք քննարկել: Արդյո՞ք 2008-ի Տեր-Պետրոսյանի քաղաքացիական և քաղաքական շարժման արդյունքում էր, որ զարթոնք ապրեց քաղաքացիական հասարակությունը: Տեր-Պետրոսյանը սիրում է այդպես ասել: Ես օրինակ, այդպես չեմ համարում: Կարծում եմ` կային սաղմնային խմբեր, որ մինչ այդ էլ գործողություն ծավալում էին, բայց՝ պակաս արդյունավետությամբ: Անկասկած է, որ ուժգնություն հարուցվեց, բայց ասել`Տեր-Պետրոսյանի քաղաքականություն վերադառնալու արդյունքում քաղաքացիական հասարակությունը զարթոնք ապրեց, մի քիչ անկեղծ չեմ համարում:

-Արսե՛ն, առաջիկայում ընտրություններ են, խորհրդարանական, ապա նախագահական: Այսքան նախաձեռնություններ ունենք, պայքարողներ՝ նույնպես, հնարավո՞ր է պայքարել և հասնել արդար ընտրությունների անցկացմանը, թե՞ այդ համակարգը վերջնականապես ոչնչացված է:

-Քանի դեռ կա պայքարող քաղաքացի, վերջնականապես ոչինչ ոչնչացված չէ: Միևնույն ժամանակ՝ շարունակ չպայքարող քաղաքացիների պարագայում շարունակական լճացումն էլ կարող է պայթյունի պատճառ դառնալ: Ընտրությունները բարդ են լինելու, լուրջ խնդիրներ ենք ունենալու: Ավելի կարևոր կլինի քաղաքական դիսկուրսը, կարևոր կլինի` ինչ են առաջարկելու քաղաքական խմբերը:
Ես արդար ընտրությունների փորձ չունեմ, ես անկախության տարիներից հետո եմ հիշում Հայաստանը, և ես 95-ից սկսած՝ տեսել եմ այդ կեղծիքները, և ես չեմ տեսել ընտրություններ, որոնք չեն կեղծվել, որոնց ընթացքում բռնություններ չեն եղել, որոնք համեմատականորեն արդար են եղել, և դրա համար ես վստահություն չունեմ, որ կանցկացվեն արդար ընտրություններ, բայց ժամանակ ունենք, տեսնենք՝ եթե խելքները գլուխները հավաքեն, կարող է լավ բան ստացվի, ո՞վ գիտի…