RealPolitik հաղորդաշարի հյուրն է ԵՊՀ Եվրոպական ուսումնասիրությունների կենտրոնի ղեկավար Արթուր Ղազինյանը:
-Պարո՛ն Ղազինյան, ներկայացրեք Եվրոպական միության և պաշտոնյաների` վերջին շրջանում մեր տարածաշրջանի նկատմամբ ունեցած հետաքրքիր վերաբերմունքը, հայտարարությունը: Արդյոք իրականում Եվրոպական միությունը սկսո՞ւմ է լրջորեն հետաքրքրվել Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող գործընթացներով, և առավելապես այդ երկրներից յուրաքանչյուրը որքանո՞վ կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել երկրների համար և ինչո՞ւ:
-Եվրոպական միությունը Հարավային Կովկասի նկատմամբ ունի յուրահատուկ վերաբերմունք, որը վերջերս բոլորիս համար դարձավ տեսանելի: Եվրոպական միությունը Հայաստանի հետ հարաբերությունները կառուցում է 1997 թվականին ստորագրված «Գործընկերության և համագործակցության» համաձայնագրով, որը իրավական հիմքն է հանդիսանում հետագայում մշակված բոլոր ձևաչափերի, մասնավորապես եվրոպական հարևանություն քաղաքականության և դրանից հետո իր արևելյան հարևանների նկատմամբ ցուցաբերված առանձնահատուկ ուշադրությամբ պայմանավորված լեհ-շվեդական նախաձեռնությունը, որը կոչվեց «Արևելյան գործընկերություն»: Այն ներառում է իր մեջ վեց պետություն, որոնցից երեքը տեղակայված են Հարավային Կովկասում, և հետևաբար դրանով է պայմանավորված Եվրոպական միության կողմից մեր տարածաշրջանի նկատմամբ վերաբերմունքը: Վերջին շրջանում, մասնավորապես մայիս ամսվա ընթացքում մենք ունեցանք հինգ-վեց բավականին բարձրաստիճան ներկայացուցչական այցեր Եվրոպական միության կողմից, որ, իմ կարծիքով, պատահական չէր: Դա առաջին հերթին պայմանավորված էր նրանով, որ Եվրոպական միությունը պաշտոնապես մշակեց և իր հնարավորության մեջ դրեց «Հարավային միջանցք» ծրագիրը, նախագիծը, որը նախատեսում է ցամաքային կապ ստեղծել արևելքի և արևմուտքի միջև: Դա կապված է նրանով, որ ուկրանիական գազային կոնֆլիկտի արդյունքում ստացվեց այնպես, որ ռուսական տրանզիտը այլևս դարձավ ոչ վստահելի, ուկրանիականը` նույնպես, և Եվրոպական միությունը արդեն իսկ ստիպված եղավ մտածել էներգետիկ դիվերսիֆիկացիայի ուղղությամբ, և այդ տեսանկյունից ամենաօպտիմալ տարբերակը դարձավ Հարավային Կովկասը:
-Կարո՞ղ ենք ասել, որ այդ համագործակցության հիմնական բաղադրիչը էներգետիկան է:
-Քողարկված պատճառային մասով, այո՛: Սակայն դա ընդամենը պետք է դիտարկել որպես վերջնական նպատակ, մինչդեռ այն ուղեկցվում է այլ գործընթացներով, մասնավորապես խաղաղության հաստատման, ժողովրդավարության, Մարդու իրավունքների պաշտպանության և իրավունքի գերակայության, տնտեսական համագործակցության: Այն ունի բազմաթիվ կոմպոնենտներ: Որպեսզի կարողանա ամբողջությամբ գործարկել «Հարավային միջանցք» ծրագիրը, նրան պետք է ամբողջական կայուն ռեգիոն, իսկ այսօր կայունությունը, մենք գիտենք, որ Հարավային Կովկասում թերևս հեռու է այսպիսին լինելուց, քանի որ ունենք մեկ չկարգավորված բավականին լուրջ, սոցիալական մեծ զգայունություն պարունակող կոնֆլիկտ` Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը:
– Եվրոպական միության համար չկարգավորված է համարվում նաև օսեթական և աբխազական հակամարտությունը:
-Ըստ էության` նրան կարելի է համարել չսպառնացող, քանի որ ինքը այլևս չի սպառնում անվտանգությանը, և ռազմական գործողությունների վերսկսման հեռանկար դեռևս դժվար է գտնել, որը չի կարելի պնդել արդեն Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում, որովհետև այստեղ ամեն րոպե կարող են վերսկսել պատերազմական գործողությունները, հատկապես ադրբեջանական ռազմական հռետորիկայի ֆոնին:
-Մարտական գործողությունների վերսկսումը ինքնին ի չիք կդարձնի «Հարավային միջանցքի» հնարավոր մեկնարկը և իրագործումը: Հայաստանը հստակ հայտարարել է, որ իրեն չի տեսնում Եվրոպական միությունում, թեև բարձրաստիճան պաշտոնյաներից լսել ենք, որ մենք Եվրահամակարգում ենք մեզ տեսնում, եվրոպական արժեհամակարգն է մեզ համար հոգեհարազատ, և մենք եվրոպական խորհրդի անդամ ենք: Հարավային Կովկասում, օրինակ, Վրաստանը իր ցանկությունների մասին չի թաքցնում և հստակ կողմնորոշված է դեպի ԵՄ: ԵՄ կառույցները ևս խրախուսում են Վրաստանին հնարավորինս արագ ինտեգրվելու համար: Մենք անկախ պետությունների համագործակցության և նաև ՀԱՊԿ կազմակերպության անդամ ենք, որը, տարածաշրջանում միակ երկիրը լինելով, մեծապես ռուսական շահերն ենք ներկայացնում, և այն կարող է լրջագույն սպառնալիք լինել Մոսկվայի կողմից այն իմաստով, որ Ռուսաստանը կարող է խանդոտ վերաբերվել Եվրամիության այս նոր նկրտումներին: Ի՞նչ եք կարծում, Եվրոպան որքա՞ն համառ կգտնվի և որքա՞ն կփորձի առաջ մղել սեփական շահերը:
-Մինչև 2009 թվականը Հարավային Կովկասի համար պայքարը հիմնականում գնում էր ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի միջև: Մինչդեռ 2010 թվականին Եվրոպական խորհրդարանի 22-16 բանաձևի ընդունմամբ Եվրոպական միությունը Հարավային Կովկասը հռչակեց որպես ռազմավարական նշանակության կարևորության ռեգիոն` արդեն իսկ հայտ ներկայացնելով իր աշխարհաքաղաքական հեգեմոնիան հաստատելու Հարավային Կովկասում: Դա թերևս աննախադեպ էր, քանի որ ավանդական Ռուսաստանի քաղաքական ազդեցության տակ գտնվող տարածաշրջանում ի հայտ է գալիս նոր խաղացող, որը հայտ է ներկայացնում փոխարինել ռուսական այսպես կոչված մեկդարյա աշխարհաքաղաքական ռեգիոնալին, որը, կարծում եմ, առաջիկայում կտա իր արդյունքը: ԵՄ-ը բավականին հաստատակամ է իր դիրքորոշման մեջ և այդ նպատակով ունի բոլոր աշխարհաքաղաքական-աշխարհատնտեսական ռեսուրսները, որպեսզի կարողանա իր ծրագրածը իրականացնել: Դա արդեն երևում է նրանում, որ Վրաստանը ամբողջությամբ կողմնորոշված է դեպի Եվրոպա, Ադրբեջանը` նավթաբազային իր համագործակցության մեջ եթե ոչ ամբողջությամբ, ապա գոնե մեծամասամբ կախված է արևմտյան նավթային ընկերություններից և խոշոր բիզնեսի շահերից: Այնտեղ մնում է միայն Հայաստանը: Հայաստանի այն դիրքորոշումը, որ արտահայտվում է Եվրոպական միությանը պաշտոնապես անդամակցության հայտ չներկայացնելու հետ, ակտուալ էր 2007-2008 թվականներին, մինչդեռ այսօր իրավիճակը փոխվել է Հայաստանում: Միանշանակ պնդել, որ Հայաստանը չի պատկերացնում երկարաժամկետ հեռանկարում իր անդամակցումը Եվրոպական միությանը, կարծում եմ, այնքան էլ ճիշտ չի լինի զուտ այն իմաստով, որ Հայաստանին առաջարկվեց ասոցացման համաձայնագրին մասնակցել, այսինքն` մտնել Եվրամիության հետ որակապես համագործակցության այլ հարթություն, այլ մակարդակ, որը բնականաբար ենթադրում է բավականին լուրջ բարեփոխումներ Հայաստանում: Որքանով ես տեղյակ եմ, այդ պայմանագիրը ստորագրելու նպատակով Եվրոպական միությունը դրել է բավականին լուրջ նախապայմաններ, որոնք կապված են ժողովրդավարական բարեփոխումներին` քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, դատաիրավական համակարգերում: Եվ ըստ իմ ունեցած տեղեկությունների` Հայաստանի Հանրապետությունը պաշտոնապես համաձայնել է այդ նախապայմանները իրականացնել: Նախագահը բազմիցս դրա մասին խոսել է, որ եվրոպական ինտեգրումը այլընտրանք չունի, որ Հայաստանը իր ապագան կապում է եվրոպական ընտանիքի հետ, իսկ Ռուսաստանը դարերով եղել է ուղղակի մեր ժողովրդի բարեկամը, դիտարկվել է որպես մեր անվտանգության երաշխավոր, մինչդեռ փորձը ցույց տվեց, որ դա այնքան էլ իրականությանը մոտ չէ: Մասնավորապես Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի նկատմամբ տարվող քաղաքականության մեջ մենք տեսնում ենք ապակառուցողական էլեմենտներ, որ թերևս Ռուսաստանը չի կարողանում հրաժարվել իր կայսերապաշտական նկրտումներից և առաջնորդվում է բացառապես իր նեղ պետական շահով: Հաշվի չի առնում իր ռազմավարական գործընկերոջ շահը, իսկ դա արդեն հասարակության մեջ զգացնել է տալիս այդ տրամադրությունների առկայությունը, քանի որ ես չեի կարող պատկերացնել, որ 2007 թվականին կարելի է խոսել ռուսական ռազմական բազայի նպատակահարմարության մասին, մինչդեռ այսօր բավականին լուրջ վերլուծաբաններ խոսում են, թե որքանով է դա անհրաժեշտ Հայաստանին, և դրա դուրս բերումը արդյոք կվտանգի՞ Հայաստանի անվտանգությունը: Սա իրոք առաջընթաց է, իրոք քաղաքացիական գիտակցության և պետականության նկատմամբ բարձր հարգանքի դրսևորում է, որը նկատում ենք: Մենք տեսնում ենք այնպիսի պատմական փաստեր, որոնք Խորհրդային ժամանակաշրջանում մեզ ներկայացվում էին որպես ռուսական փայլուն, պրոհայկական և հայերի անվտանգության պաշտպանությանը միտված ծրագիր, իրականում դա եղել է զուտ ռուսական իմպերիալիստական շահերը սպասարկելու համար, մասնավորապես կարող ենք ասել նաև Ղարաբաղի կորուստը, Նախիջևանի կորուստը, Կարսի նահանգի կորուստը: Դրանք ռուս-թուրքական համաձայնության արդյունք էին, որոնց ի վերջո հաջողվեց Հայաստանի շահերի հաշվին:
Ես կողմնակից եմ Ռուսաստանի հետ հիրավի բարեկամական հարաբերությունների` իրոք հիմնված պետությունների հավասարության սկզբունքի, փոխադարձ շահի վրա: Մենք պետք է ստիպենք Ռուսաստանին հարգել մեր շահը: Նա հակված չէ հարգելու մեր շահը և հակված է ավելի շատ առաջնորդվել իր սեփական շահով և կգնա ցանկացած քայլի, որպեսզի կարողանա դա անել: Վրաստանին դժվար, ծանր գնով հաջողվեց դա անել, և ինքը պարտադրեց Ռուսաստանին հաշվի առնել նաև իր ազգային և պետական շահը: Այսօր մենք ունենք փայլուն հնարավորություն նույնպես համոզելու Ռուսաստանին, որ` «Եղբայր արի բարեկամություն անենք, բայց դու իմ տերը չես, մենք ինքնիշխան պետություն ենք»:
-Մենք ունենք Ղարաբաղյան խնդիր, և ըստ քաղաքական գործիչների` Ղարաբաղի պատճառով մենք այլընտրանք չունենք, և Ռուսաստանը, որը իր ձեռքում է պահում ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման բանալին, ըստ էության նաև ստիպում է, որ Հայաստանը կառչած մնա Ռուսաստանից, որը մենք այսօր ապրում ենք: Ի՞նչ եք պատկերացնում, ի՞նչ կարող է տեղի ունենալ. մենք, որ ունենք ղարաբաղյան հակամարտության այդ բեռը, որը պետք է պատվով հասցնենք ավարտին և այդ կարգավորումը իրականացնենք այնպես, որ սերունդները դրանից ո՛չ ամաչեն, ո՛չ էլ ափսոսան:
-Մեկ-երկու ամիս առաջ միգուցե ես ձեզ հետ լինեի համաձայն, որ մենք ունենք Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտություն, որտեղ Ռուսաստանը կարող է ապակայունացնել, նաև անվտանգությանը վտանգ սպառնալ, մինչդեռ կազանյան հանդիպման տապալումը վերջնականապես ապացուցեց, որ Ռուսաստանը այլևս չունի այն ազդեցությունը Հարավային Կովկասում, որպեսզի կարողանա ինչ որ ձևով ապակայունացնել իրավիճակը, մասնավորապես` Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման պրոցեսում: 9 անգամ հանդիպում կազմակերպելը այս երկու երկրների նախագահների հետ և որևէ շոշափելի առաջընթացի հասնել չկարողանալը վկայում է այն մասին, որ Ռուսաստանը այլևս կորցրել է իր հեղինակությունը և ազդեցությունը:
-Վերջին հանդիպումը ավելի հետընթացային է, օրինակ Աստրախանի հանդիպումը հասավ նրան, որ նախագահները սկսեցին քննարկել գերիների փոխանակման հարցը, երբ այդպիսի հարցը նախագահների մակարդակով ընդհանրապես չի քննարկվում:
-Ստացվեց այնպես, որ և՛ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը պատրաստ չեին խաղաղության գնալ ռուսական միջնորդությամբ: Միգուցե դրա համար որպես վատ նախադեպ հանդիսացավ ռուս-վրացական պատերազմը:
-Կարծում եք, որ երկու երկրների նախագահներն էլ անվտանգության ապահովման առումով չե՞ն վստահում Ռուսաստանի կարողությանը:
-Հայաստանի պարագայում չեմ կարող պնդել, բայց Վրասատանի պարագայում միանշանակ է, որովհետև նա աչքի առաջ ունի և տեսնում է Աբխազիայի և Օսեթիայի օրինակը, որ Ռուսաստանը իր խաղաղապահ ուժերի առաքելության շրջանակներում ցանկացած պահի կարող է գնալ իրավիճակի ապակայունացման: Ռուսաստանը հակված էր ավելի շատ բավարարելու Ադրբեջանի շահը, որպեսզի կարողանա գնալ համաձայնության, որ Հայաստանին կարողանա ճնշել և ինչ-որ բան պարտադրել: Մինչդեռ պրակտիկան ցույց տվեց, որ դա այնքան էլ հեշտ գործ չէ: Մենք ունենք պետականամետ իշխանություն, և որևէ իշխանություն Հայաստանում չի կարող գնալ անհարկի զիջման նաև Լեռնային Ղարաբաղի հարցում:
-Ստեֆան Հյուլեն հուլիս ամսին հայտարարեց, որ Եվրամիությունը ֆինանսապես կարող է մասնակցել Ղարաբաղյան կարգավորմանը: Ինչպե՞ս եք պատկերացնում, Եվրամիությունը ինչպիսի՞ դերակատարություն կարող է ունենալ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման վրա:
-Իմ խորին համոզմամբ` որոշիչ, վճռական, որովհետև Ռուսաստանի սոլոն, որ իրականացրեց այս ինը հանդիպումների մեջ, դեռևս չուներ արժեքային բազիս, այսինքն` ինքը, չհավատալով խաղաղությանը, չունենալով իր մեջ խաղաղության հարիր արժեքային համակարգ և նվիրվածություն, փորձում է ինչ-որ խաղաղության միջնորդական առաքելություն իրականացնել: Նա գուցե կարող է խաղաղություն պարտադրել, որը լավ կատարեց Վրաստանի պարագայում, բայց Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում խաղաղություն պարտադրել ուղղակի չես կարող: Դա այն կոնֆլիկտը չէ, որ կարողանաս խաղաղություն ստիպել: Իսկ ի տարբերություն Ռուսաստանի` Եվրոպական միությունը բավականին նվիրված է իր արժեքային համակարգին և հիրավի շահագրգռված է Հարավային Կովկասի երկարատև խաղաղությամբ և կայունությամբ:
-Արևմուտքը ևս ունի այդպիսի փորձ, օրինակ`Դեյթոնով Սերբիային պարտադրվեց խաղաղություն: Ի՞նչն է խանգարում, որպեսզի Ռուսաստանը ևս այստեղ փորձի իր կանոնների սահմաններում խաղաղություն պարտադրել:
-Որովհետև դրա խնդիրը, նպատակը չկա: Այսօր Հայաստանը հստակ ասում է, որ իր դիրքորոշումը համահունչ է միջազգային հանրության դիրքորոշմանը: Դա փաստ է, դա ապացույց է, որովհետև այն, ինչ գրված է Մադրիդյան սկզբունքներում, ընդհանուր հաշվով համանախագահները հայտարարեցին երկու անգամ: Մեզ համար դա ընդունելի է որոշակի իմաստով` գոնե դրա հիման վրա բանակացություններ վարելու համար: Մինչդեռ այս առումով Ադրբեջանն ինքը ունի ապակառուցողական դիրքորոշում և Ռուսաստանի կողմից Ադրբեջանի վրա ճնշելու լծակների իսպառ բացակայություն կարող է լինել, որովհետև նա ճնշման որևէ լծակ չունի Ադրբեջանի վրա, մինչդեռ Եվրոպական միությունը ճնշելու համար ունի բավականին լուրջ լծակներ:
-Իսկ դուք կարծում եք, որ Մոսկվան հեշտությա՞մբ կզիջի Բրյուսելին ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում:
-Միգուցե ոչ հեշտությամբ, պարզապես այլևս այլ ելք չունենալով: Ինչու՞: Որովհետև Յանան և ԱՄՆ-ը ասացին, որ, Ռուսաստա՛ն, դու պնդում ես, որ Հարավային Կովկասը քո պատմական, ավանդական ազդեցության ոլորտն է, խնդրեմ, լուծի՛ր Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը և ապացուցիր ամբողջ աշխարհին, որ Հարավային Կովկասում ունես երկրների քո ազդեցությունը, և մենք կընդունենք սա: Մենք ուզում ենք, որ լուծվի այս հակամարտությունը, բնականաբար Ռուսաստանը, լինելով կայսերապաշտ և իր ժողովրդի առաջ պարտավորված լինելով ցույց տալ իր համաշխարհային հեգեմոնիայի էլեմենտները, գնաց այդ քայլին: Ինը անգամ տապալեց բանակցությունները` դրանով իսկ ամբողջ աշխարհի առջև ապացուցելով, որ ինքը այլևս Հարավային Կովկասում չունի այդ ազդեցությունը: Հիմա նա չի կարող ընդդիմանալ արևմտյան որևէ պրոցեսի, քանի որ իր ռեսուրսը սպառված է:
-Եվրամիությունը ի՞նչ դերակատարություն է ունենալու Մինսկի խմբում:
-Իմ կարծիքով, քանի որ ծանոթ եմ ԵՄ ներքին և արտաքին քաղաքականության սկզբունքներին և պրոցեսներին, Եվրամիությունը կհամակարգի խաղաղության համաձայնագրի մշակման աշխատանքները: Համանախագահները իրենց առաքելությունը, իմ կարծիքով, կավարտեն հիմնարար սկզբունքների հաստատումով: Դրանից հետո Եվրամիությանը կպատվիրակվի ամբողջ լիոզորությունը, գործառույթը, խաղաղության մեծ համաձայնագրի մշակումը:
-Այսինքն հիմնարար սկզբունքները կստորագրվեն, որից հետո, ըստ ձեզ, առաքելության կարգավորումը կգնա Եվրոպական միությանը: ԱՄՆ-ԵՄ համագործակցությունը որքանո՞վ կդառնա տանդեմային:
-ԱՄՆ-ը Հարավային Կովկասում չի կարող ունենալ համաշխարհային մոտիվացիա ներգրավման համար: Ինչպե՞ս հիմնավորի, ի՞նչ կլինի շահը, ինքը ինչո՞ւ է փորձում ակտիվացնել քաղաքականությունը: Հիմա, իմ կարծիքով, ԱՄՆ-ը պետք է ցուցաբերի բարոյական կեցվածք Հարավային Կովկասի նկատմամբ` պատվիրակելով իր ամբողջ ֆինանսատնտեսական, աշխարհաքաղաքական և որոշ դեպքերում ռազմական ռեսուրսը Եվրամիությանը` ասելով` լուծի՛ր այս հարցը, ես ամբողջությամբ քո թիկունքը կպաշտպանեմ:
-Հակամարտության կարգավորման գործընթացում ԵՄ և ԱՄՆ-ի ներգրավմանը մշտապես բացասական վերաբերմունք է դրսևորել Պարսկաստանը: Իրանը ի՞նչ կարող է անել և ի՞նչ քայլերի կարող է դիմել, եթե կարգավորման գործընթացը գործնական փուլ մտնի:
-Խաղաղապահ ուժերի տեղակայման առումով սա իրականում լուրջ խնդիր է, որովհետև այսօր քանակվում են երկու-երեք խաղաղապահ առաքելություններ, առաջինը` ՄԱԿ-ի, երկրորդը` ՆԱՏՕ-ի և երրորդը` ամենայն հավանականությամբ` ԵՄ ընդհանուր անվտանգության և նոր ստեղծված արագ արձագանքման ջոկատների միջոցով: Եթե մենք խոսում ենք ՆԱՏՕ-ի մասին, ապա այնտեղ կա թուրք զինվոր, կա ամերիկացի զինվոր, որին դեմ է Հայաստանը, որին դեմ է նաև Իրանը: Եթե գնում է ռուսական առաքելություն` ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում, ապա դրան դեմ է Ադրբեջանը, դեմ են Եվրամիությունը և ԱՄՆ-ը, իսկ Եվրամիության պարագայում կողմ են բոլորը: Ռուսական տնտեսությունը ամբողջությամբ կախված է արևմտյան կապիտալից և հաշվի չառնել ու ասել` կգնա Ռուսաստանը առճակատման Եվրոպական միության հետ Հարավային Կովկասում, կարծում եմ, կլինի ավելի նեղ մրցակցություն: Հարավային Կովկասը հենց այն տարածաշրջանն է, որտեղ կարող են իրար հետ աշխատել Ռուսաստանը և Եվրոպական միությունը: Եթե կարողացանք գազային տրանզիտ ապահովել, ապա ՆԱԲՈւԿՈ-ին կարող է միանալ նաև Հարավային Կովկասը: Իհարկե, այդ դեպքում ստացվում է ինչ-որ պլատֆորմ, որտեղ իրար հետ աշխատում են Ռուսաստանը և Եվրոպական միությունը:
