Դուք վստահաբար լսել եք Խրիմյան Հայրիկի «երկաթե շերեփի» մասին: Իսկ լսե՞լ եք արդյոք պատմության մյուս մասը:
Երբ Խրիմյան Հայրիկը, որպես Բեռլինի կոնգրես մեկնող հայկական պատվիրակության ղեկավար գնում է Եվրոպա, նրան հարցնում են` ինչպես պետք է կատարեք ձեզ հանձնարարված դիվանագիտական առաքելությունը, եթե եվրոպական ոչ մի լեզու չգիտեք: Իսկ նա պատասխանում է` «Ես պիտի խոսեմ մի լեզվով, որը համաշխարհային լեզու է. ես պիտի լացեմ»: Կոնգրեսից հետո, իր տպավորությունները նա այսպես էր կիսում. «Բեռլինի մեջ բոլոր հպատակ ազգերին հոգեճաշ հարիսա էին բաժանում: Ինձ ուղարկել էիք, որ հայերին հասնող բաժինը վերցնեմ բերեմ: Բոլորը երկաթե շերեփով վերցրին տարան իրենց բաժինը, իսկ իմ շերեփը թղթից էր, որը հարիսայի մեջ լխճվեց, ընկավ մեջը: Ինձ ոչինչ չհասավ, և ես ձեռնունայն վերադարձա»:
Ցեղասպանության տարելիցին ընդառաջ մենք ակտիվորեն վերհիշում ենք մեր դաժան անցյալի, անարդար պատմության, երկաթե շերեփների, իսկ ավելի ճիշտ` դրանց բացակայության մասին: Հիշում ենք, որ թուրքը մնում է թուրք, որ անգլիական նավերը չկարողացան կռվել հայկական լեռներում, որ գերմանացիները օգնեցին թուրքերին, որ ռուսները չօգնեցին մեզ, որ աշխարհն անարդար լռեց, և ուր էր Աստված, երբ կոտորում էին մի ողջ ժողովուրդ:
Բայց ի՞նչ է Ցեղասպանությունը մեզ համար այսօր: Հատուցման պահա՞նջ, որն արտահայտվում է օտարերկրյա դեսպաններին նամակներ հանձնելով այն մասին, ինչը նրանք մեզանից լավ գիտեն: Պահանջատիրությո՞ւն, որն արտահայտվում է ջահերով երթ անելով և թուրքական դրոշն այրելով: Համազգային միասնությո՞ւն, որն արտահայտվում է համահայկական մուրացկանությամբ, երբ Ցեղասպանության նվագի ներքո եռում է ֆինանսական մի կաթսա, որտեղից դուրս եկող փողերի զգալի մասն անհետանում է կասկածելի պայմաններում: Հայրենիքի նկատմամբ կարո՞տ, որն արտահայտվում է ոչ թե այնտեղ ապրելու, այլ այնտեղ մեռնելու ցանկությամբ, որովհետև հեշտ է սիրել հայրենիքը հեռվից, երբ պարտավոր չես ամեն օր ապացուցել սերդ: Զոհերի ոգեկոչո՞ւմ, որն արտահայտվում է ամեն տարի Ծիծեռնակաբերդ բարձրանալով, իսկ հետո այդ մասին առնվազն մեկ տարով մոռանալով: Սա կարծես համազգային մեռելոց լինի` հայրենասիրական ելևէջներով:
Այսպիսին է Ցեղասպանության ծեսը: Այո՛, ծեսը, որովհետև այստեղ ամեն ինչ հաստատված է և կրկնվող: Մենք անընդհատ կատարում ենք նույն քայլերը, բայց ակնկալում տարբեր արդյունքներ: Մենք համեմատվում ենք հրեաների հետ, զուգահեռներ տանում Ցեղասպանության և Հոլոքոստի միջև: Բայց հրեաները չկաղապարվեցին զոհի հոգեբանության մեջ, Հոլոքոստը չդարձավ նրանց բարդույթը: Նրանք Հոլոքոստը սարքեցին իրենց բրենդը, որը մինչ այսօր մատուցում են ողջ աշխարհին` արվեստի, գիտության, քաղաքականության և մի շարք այլ ուղղություններով: Իսկ մեզ համար Ցեղասպանությունը մեր դաժան անցյալի վկան է, որով մենք պահում ենք աշխարհի ամենից բազմաչարչար ազգի մենաշնորհը: Մեր գործողություններն առօրյա հռետորաբանությունից հեռուն չեն գնում: Շարունակում ենք մեղադրել աշխարհին և արդարության կոչեր անում, ամեն տարի թախանձագին սպասում ենք Օբամայի հերթական ելույթին, Ցեղասպանության մասին երգեր գրում` համեմված գավառական հայրենասիրությամբ և լացուկոծով: Այս ամենն ուղեկցվում է ֆեյսբուքյան քաջնազարությամբ, թուրքերին կոտորելու բոցաշունչ կոչերով, հայրենասիրական fashion-ի նորանոր նմուշների ցուցադրմամբ: Մեկ օր անց բոլորը վերադառնում են իրենց առօրյա կյանքին, գնում են Անթալիա հանգստանալու, կաշառում են դասախոսին, գողանում են պետությունից: Բայց ամենակարևորը, որ այս ամենը տեղի է ունենում Արարատի՛ հայացքի ներքո:
Մի բան ակնհայտ է` եթե մենք շարունակենք նույն բանն անել նույն ոճով, միշտ կունենանք նույն արդյունքը: Մենք պետք է լուծենք Ցեղասպանության և դրա հետևանքների հարցը: Բայց նախ և առաջ, մենք պետք է փոխենք մեզ ու լուծենք մեր ներքին խնդիրները: Որովհետև մի երկրում, ուր իշխանությունը կեղեքում ու թալանում է հազարավոր ողջերին, ի՞նչ օգուտ, թե պատվում է միլիոնավոր զոհերի հիշատակը: Մի երկիր, որ չի կարող պահել իր ունեցած մի թիզ հողը, որից ամեն օր հեռանում են մարդիկ, ինչպե՞ս կարող է վերադարձնել իր պատմական հողերը: Եթե քո փողոցներում կրակում են մարդկանց վրա ու մնում անպատիժ, ինչպե՞ս կարող ես պահանջել, որ պատժեն օտարին: Եթե չես կարող հաստատել արդարություն քո երկրում, ինչպե՞ս ես պահանջում արդարություն օտարից: Լացողների շերեփը միշտ էլ թղթից է լինում: Սա չէր հասկացել Խրիմյան Հայրիկն այն ժամանակ, ու, ցավոք, սա չենք հասկանում նաև մենք այսօր: Երկաթե շերեփ ունենալու համար նախ պետք է արժանի լինել երկաթե շերեփին:
