«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ԱՄՆ Արտաքին հարաբերությունների խորհրդում Ռուսաստանի և Եվրասիական ուսումնասիրությունների գլխավոր փորձագետ, ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Մադլեն Օլբրայթի հատուկ հանձնարարություններով դեսպան, նախկին ԽՍՀՄ երկրների հարցերով խորհրդական Սթիվեն Սեստանովիչը։
– Պարոն Սեստանովիչ, ինչպե՞ս եք գնահատում ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի նախագահների Դովիլում ընդունած հայտարարությունը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման վերաբերյալ և Կազանում Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների հանդիպման ձախողումը։ Ինչո՞ւ այդպես ստացվեց, չնայած առկա էին միջազգային հանրության ակնկալիքներն ու հուսադրող հայտարարությունները։
– Ցինիկ կհնչի այն մեկնաբանությունը, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի կառավարությունները երբեք էլ ցանկություն չեն ունեցել առաջընթաց գրանցելու այս հարցում, այլ շարունակել են ձևացնել և փորձում են տպավորություն ստեղծել, թե փորձեր են արվում կարգավորման ուղղությամբ: Հետո՝ Կազանում, նրանք պատճառաբանություններ գտան համաձայնության հետաձգման համար՝ նախօրոք պլանավորվածի համաձայն։ Երկրորդ տարբերակն այն է, որ Հայաստանը և Ադրբեջանը կասկածեր ունեին, բայց ուզում էին տեսնել, թե արդյոք բանակցություններում նոր էլեմենտներ կհայտնվե՞ն, թե՞ ոչ, հատկապես՝ ուժ ու ճնշում գործադրող ուժերից դուրս մի էլեմենտ։
Անկախ այն բանից, թե որ տարբերակն եք ավելի հավանական համարում, փաստը մնում է փաստ, որ կողմերը լուրջ անհամաձայնություն ունեն և հավանություն չեն տալիս համանախագահների առաջարկած բանաձևին։ Սա նման է այն գործարքներին, երբ կողմերից յուրաքանչյուրին թույլ են տալիս ցույց տալ, թե վիրավորված է լուծման համար առաջարկված տարբերակից։ Ադրբեջանի համար ռիսկը կայանում է նրանում, որ հանրաքվեի արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղը կանկախանա, իսկ Հայաստանի համար ռիսկն այն է, որ այդ հանրաքվեն այդպես էլ երբեք տեղի չի ունենա։
– Ի՞նչ կարծիքի եք, Կազանից հետո Ռուսաստանն այլևս ոչ մի կողմի համար չի՞ կարող դրական դեր ունենալ։ Կարծում եք՝ Ռուսաստանն իրեն չարդարացրե՞ց Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացում։
– Սա լուրջ անհաջողություն էր Ռուսաստանի համար։ Դա հիմնավորեց այն մարդկանց կասկածները, ովքեր վաղուց չէին հավատում, որ Ռուսաստանն իրոք շահագրգռված է հակամարտության կարգավորմամբ։ Անձամբ ես ինձ այդ հարցը հաճախ եմ տվել։ Տեղի ունեցող զարգացումների լույսի ներքո սա մանր ու տրիվիալ մեղադրանք չէ Ռուսաստանի հասցեին։ Այնուամենայնիվ, համանախագահող մյուս երկրները գոհ են Ռուսաստանի միջնորդությունից։ Չի կարելի այս փաստն էլ հաշվի չառնել։ Եթե Ռուսաստանը կարծում է, որ կարգավորումը իր շահերից չի բխում, ուրեմն հավանականություն կա, որ կարգավորում այդպես էլ տեղի չունենա։ Ավելի հետաքրքիր է այն հարցը, թե կա՞ն արդյոք համաձայնության էլեմենտներ, որ ավելի գրավիչ կդարձնեն հակամարտության կարգավորումը Մոսկվայի համար։ Այս հարցը պետք է իրենց տան համանախագահները եկող ամիսների ընթացքում։
– Կարծում եք՝ Մադրիդյան սկզբունքները դեռ «կենդանի՞» են, կիրառելի՞ են։
– Այո, թեև «առողջական վատ» վիճակում են։ Ճիշտն ասած, դրանք միշտ էլ «հիվանդոտ» են եղել։ Հաջողության հանգեցնելու համար դրանք պահանջում են փոխվստահություն կողմերի միջև ու դրանց նկատմամբ յուրաքանչյուր կողմից լուրջ ուշադրություն՝ բանակցությունների ամեն փուլում։ Իսկ նման բան մենք չենք տեսել կողմերի մոտ։
– Ձեր կարծիքով, հիմա ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի դերը պետք է մեծանա՞ բանակցային գործընթացում։
– Դա որևէ օգնություն չի տա կողմերից ոչ մեկին։ Համանախագահողները ընդամենը պետք է ակտիվանան։ Այն, ինչ հիմա անհրաժեշտ է՝ սառը ուղեղով վերլուծելն է, թե ի՞նչն է պատճառը, որ անհաջողություն արձանագրվեց։ Եթե ինչ-որ մեկը նոր գաղափար ունի այս դժվարությունները հաղթահարելու համար, ապա այդ մեկը հենց պետք է ակտիվանա։ Կողմերը փորձում են ասել, որ ինչ-որ բան այնպես չէ։ Մենք պարտավոր ենք լսել նրանց և խորը մտածենք՝ արդյո՞ք խնդիրը կարելի է լուծել ներկա ձևաչափում։
– Դուք պատերազմի հավանականություն տեսնո՞ւմ եք։ Կազանի անհաջողությունից հետո ադրբեջանցի պաշտոնյաները հայտարարում են, թե պատերազմից բացի, այլ տարբերակ չկա հակամարտության լուծման ուղղությամբ։
– Ես պատերազմը շատ հավանական չեմ համարում, բայց ռիսկերը մեծանում են։ Ոչ ոք չի կարող դա ժխտել։ Առաջիկա մի քանի ամիսներին խաղաղությունը պահպանելը շատ կարևոր է։
– Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման հարցում կարո՞ղ է կիրառվել Դեյթոնյան սկզբունքը։
– Դեյթոնը շատ բան կարող է նշանակել։ Եթե դուք նկատի ունեք Սերբիայի պես մի բան, ապա ես համոզված չեմ, որ կողմերը կհամաձայնեն հարցի նման լուծման։ Եթե դուք նկատի ունեք ավելի ընդգրկուն համաժողով, որը չի ավարտվի, քանի դեռ կողմերը համաձայնության չեն եկել, ապա կարծում եմ, մեր վերջին փորձը ցույց է տալիս, որ այդպիսի մոտեցումը մեծ հույսեր չի կարող արդարացնել։ Դեյթոնը հաջողվեց առավելապես այն պատճառով, որ պատերազմական սահմաններն էին խախտվել, և բանակցողները պարզապես հաստատեցին ստատուս քվոն, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հարցում կողմերը պետք է համաձայնության գան սրանից շատ բաներով տարբերվող ստատուս քվո ընդունելու հարցում։ Ահա թե ինչու ոչինչ չի հաջողվում։
