«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է էներգետիկ ոլորտի և անվտանգության փորձագետ Վահե Դավթյանը։
–Պարոն Դավթյան, ՀՀ կառավարությունը դադարեցրել է «Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր» ընկերությունը «Տաշիր գրուպ»-ին հավատարմագրային կառավարման հանձնելու պայմանագիրը։ Պայմանագիրը կնքվել էր անցած տարի՝ 25 տարով։ Այն պետք է ուժի մեջ մտներ այս տարի, սակայն, փաստորեն, Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը որոշել է պայմանագիրը դադարեցնել, ինչի արդյունքում ԲԷՑ–ը մնալու է պետական հիմնարկություն։ Ինչպե՞ս եք սա գնահատում։ Ձեր կարծիքով՝ ինչո՞ւ պայմանագիրը դադարեցվեց և սա ինչ է նշանակում։
-Տվյալ որոշումը միմիայն ողջունելի է, քանի որ բխում է Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության շահերից: Ընդհանուր առմամբ, սա լուրջ ազդակ է, որը կառավարությունն ուղղում է ոչ միայն «Տաշիր» ընկերությանը, այլ նաև հասարակությանը՝ ցույց տալով, որ վերադարձ է կատարվում դեպի ողջամիտ ու տրամաբանական ազգային էներգետիկ քաղաքականությանը, որը, լինենք անկեղծ, վերջին տարիներին ավելի շատ իրականացվում էր տարատեսակ կորպորատիվ շահերի հիման վրա: Նման կորպորատիվ շահ էր ընկած նաև «Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր»-ը մասնավոր ըկերությանը հավատարմագրային կառավարման հանձնելու որոշման մեջ: Ի դեպ, որպես լրացուցիչ ազդակ, որը վկայում է նոր էներգետիկ քաղաքականության մշակման և իրականացման մասին, Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունն էր այն բանի վերաբերյալ, որ միջուկային էներգետիկան բացարձակ անհրաժեշտություն է Հայաստանի համար: Մինչդեռ վերջին շրջանում, հատկապես 2016-ից ի վեր, մենք հիմնականում տեսնում էինք, որ իշխանությունները որևէ ստույգ դիրքորոշում չէին հայտնում Հայաստանի ԱԷԿ-ի վերաբերյալ, իսկ կառավարության ծրագրում նոր բլոկի կառուցման մասին շատ թռուցիկ էր խոսվում: Ակնկալում եմ, որ վարչապետը ստույգ դիրքորոշում կհայտնի նաև վերականգնվող էներգետիկայի վերաբերյալ, որի դիցաբանացումը Հայաստանում այսօր անտրամաբանական մեծ ծավալների է հասել: Վերադառնալով ԲԷՑ-ի հարցին, եկեք փաստենք, որ աշխարհում միայն բացառիկ դեպքերում է ընդունված այդ ռազմավարական նշանակության ենթակառուցվածքները մասնավոր սեկտորին հանձնել: Հայաստանի դեպքում մենք գործ ունենք մի կոմունիկացիոն ենթակառուցվածքի հետ, որը էլեկտրաէներգետիկ կապ է ապահովում հարևան Իրանի, Վրաստանի ու Արցախի հետ, հետևաբար, այն ունի նաև լուրջ աշխարհաքաղաքական ու անվտանգային նշանակություն: Ավելին, գործարքի կայացումը կնշանակեր, որ մենք գնում ենք դեպի էլեկտրաէներգետիկ շուկայի մոնոպոլիզացում, քանի որ «Տաշիր»-ը՝ տնօրինելով Հայաստանի էլեկտրական ցանցերը, բարձրավոլտ ցանցերը ու նաև գեներացիայով զբաղվելով՝ կդառնար սակագնային քաղաքականության առանցքային թելադրողը: Այս իմաստով կառավարությունը դրսևորեց բացարձակ պետականամետ մոտեցում՝ անկախ «Տաշիր»-ի բիզնես որակներից:
–Էներգետիկայի նախարար Արթուր Գրիգորյանը նշել է, որ պայմանագրում կետեր կային, որոնք ձեռնտու չէին պետությանը: Դուք ոլորտին քաջատեղյակ եք։ Եթե պայմանագիրը ուժի մեջ մտներ, ի՞նչ կունենայինք դրա արդյուքնում և ի՞նչ կունենանք հիմա, երբ պայմանագիրը դադարեցվեց։
-Պայմանագրի տեքստին ծանոթ չեմ, բայց կարող եմ զուտ տրամաբանորեն մատնանշել այն հիմնական ռիսկային կետերը, որոնց մասին կարող էր մտավախություն հայտնել նախարարը: Կարծում եմ, պետք է այստեղ առանձնացնել երկու ռիսկային գործոն: Առաջինն այն է, որ 2017 թ.-ի նախագծով ենթադրվում էր, որ «Տաշիր կապիտալ»-ը՝ ստանձնելով ԲԷՑ-ի հավատարմագրային կառավարումը, փոխառու միջոցներ, վարկեր կներգրավեր ոլորտում մոդեռնիզացիա ապահովելու համար: Ավելին, ինչպես ցույց է տվել ՀԷՑ-ի տնօրինման փորձը, «Տաշիր»-ը կարող էր գնալ ընկերության կապիտալի գրավադրմանը, ինչն արդեն ռիսկային է երկրի էներգետիկ ու առհասարակ ազգային անվտանգության համար: Երկրորդ ռիսկային գործոնը, կարծում եմ, այն է, որ «Տաշիր»-ը չի թաքցրել իր ծրագրերը Վրաստանից ավելի էժան էլեկտրաէներգիա ներմուծելու վերաբերյալ, ինչը թույլ կտար բարձրացնել ընկերության մարժինալությունը: Հայտնի է, որ «Տաշիր»-ը 2017 թ. ամռանը կառավարության կողմից էլեկտրաէներգետիկ շուկայի ազատականացման մասին ծրագիրը հաստատելուց հետո թրեյդինգային ընկերություն բացեց Վրաստանում այդ գործառույթն իրականացնելու համար: Սա ևս հակասում է Հայաստանի շահին, որն ունի էլեկտրաէներգետիկ հզորությունների պրոֆիցիտ և ինքն է ուղիներ փնտրում էլեկտրաէներգիա արտահանելու համար: Այսօր, նվազեցնելով «Տաշիր»-ի ազդեցության աստիճանը երկրի էներգահամակարգում, կառավարությունը պետք է նաև հաջորդ քայլն անի՝ ուղղված երկրում արտադրվող էլեկտրաէներգիայի համար սպառման շուկաներ փնտրելուն: Դա, իր հերթին, կնպաստի նաև էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքի նվազեցմանը, քանի որ հենց սպառման ցածր ցուցանիշները, ինչպես նաև համակարգում գոյացած հսկայական վարկային բեռը, թույլ չեն տվել սոցիալակենտրոն սակագնային քաղաքականություն վարել: Այսօր մենք կյանքի ենք կոչում Հյուսիս-Հարավ էլեկտրաէներգետիկ միջանցքի նախագիծը, որին ամեն կերպ խոչընդոտում է Բաքուն՝ այլընտրանքային միջանցքի շինարարություն նախաձեռնելով: Այս պայմաններում մեզ անհրաժեշտ է էլեկտրաէներգիայի ցածր ինքնարժեք ապահովել արտաքին շուկաներում մրցունակ լինելու համար:
–Պարոն Դավթյան, ԲԷՑ–ը հավատարմագրային կառավարման հանձնելու ժամանակ կարծիքներ էին հնչում, որ ՀԷՑ–ը առանձնապես շահույթով չի աշխատում, և ԲԷՑ–ը հավատարմագրային կառավարման էր տրվում «Տաշիր»-ին՝ որպես կոմպենսացիա ոլորտի ապագա զարգացման համար։ Հնարավո՞ր է այս որոշումն ազդի էլեկտրաէներգիայի սակագնի վրա։
-Նախ և առաջ, չի կարելի կոմպենսացում իրականացնել երկրի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող ենթակառուցվածքների հաշվին: Մյուս կողմից, հիմքեր չունենք խոսելու ՀԷՑ-ի անշահույթ գործունեության մասին: Դեռ հրապարակված չէ ՀԷՑ-ի 2017 թ. տարեկան հաշվետվությունը, սակայն 2017 թ. առաջին կիսամյակի հաշվետվությունից տեսնում ենք, որ ընկերության շահույթը նախքան շահութահարկով հարկումը 3․5 մլրդ դրամ է կազմել: Ավելին, ՀԷՑ-ին հաջողվել է 2016 թվականից ի վեր նվազեցնել կորուստները՝ հասցնելով դրանք 13-ից 7-8 տոկոսի, ինչը ևս չի կարող չանդրադառնալ շահույթի ցուցանիշների դրական դինամիկայի վրա:
