Համաշխարհային բանկը օրերս Հայաստանի մասին շատ հետաքրքիր հետազոտություն հրապարակեց՝ «Հայաստանի Հանրապետություն. Կուտակում, մրցակցելիություն և միակցություն» վերնագրով, որտեղ բազմաթիվ ուշագրավ դիտարկումներ կան Հայաստանի բանկային համակարգի մասին: Առանձնացնենք դրանցից մի քանիսը:
1. Հայաստանի բանկային համակարգը դրված է ամուր հիմքերի վրա և արագ զարգանում է, սակայն մեծության, արդյունավետության և նորարարության առումով այն դեռևս զիջում է համեմատելի երկրների մեծ մասին:
Սա ուշագրավ է այն առումով, որ նախկինում միշտ մեր բանկային համակարգը համարվել է տարածաշրջանում լավագույններից մեկը: Օրինակ` 2012-2013թթ. համաշխարհային մրցունակության զեկույցում Հայաստանը բանկային գործունեության ցուցանիշով 144 երկրների շարքում զբաղեցնում էր 51-րդ տեղը և այդ առումով, Էստոնիայից բացի, շրջանցել էր բոլոր համեմատելի երկրներին:
Պարզվում է, սակայն, որ մասնավոր հատվածի կողմից տնտեսության վարկավորումը Հայաստանում 2012թ. կազմել է մոտ 32%՝ զգալիորեն զիջելով Արևելյան Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի (ԵԿԱ) 41.9% միջին ցուցանիշին: Ընդ որում՝ վարկավորումն ըստ մարզերի և Երևան քաղաքի շատ անհամաչափ է: Երևանում բնակվում է Հայաստանի բնակչության շուրջ մեկ երրորդը, սակայն իրականացվում է բանկային վարկավորման երկու երրորդն ու վարկային կազմակերպությունների վարկավորման 56%-ը:
2. Հայաստանում ամենացածրերից է նաև ավանդների ներգրավման ցուցանիշը: «2010թ. վերջի դրությամբ ԵԿԱ-ի 40.3% միջինի համեմատ՝ Հայաստանում ավանդներ/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կազմում էր 23%»,- ասված է զեկույցում: Ընդ որում՝ մարդիկ Հայաստանում գերադասում են իրենց խնայողությունները պահել հիմնականում արտարժույթով: Արտարժույթով ավանդները կազմում են ընդհանուր ավանդների 70%-ը: «Խնայողությունների դոլարայնացման բարձր մակարդակը մասամբ պայմանավորված է սփյուռքահայությունից ստացվող մեծածավալ մասնավոր փոխանցումներով, մասամբ էլ՝ ազգային արժույթի նկատմամբ համընդհանուր վստահության բացակայությամբ և արժեզրկման մտավախությամբ»,- ասվում է զեկույցում:
3. Թեև Հայաստանում շատ է խոսվում միկրո, փոքր ու միջին ձեռնարկությունների (ՄՓՄՁ) վարկավորման մասին, և տարբեր ծրագրեր են իրականացվում դրա համար, սակայն ՀԲ մասնագետները գտնում են, որ ՓՄՁ-ների համար վարկերի մատչելիությունը սահմանափակ է՝ նրանց և վարկատուների «սահմանափակ հնարավորությունների և փոխադարձ վստահության պակասի պատճառով»:
ՄՓՄՁ-ների վարկավորումը ընդհանուր վարկավորման մեջ փոքր է մի քանի պատճառներով: ՄՓՄՁ-ները չեն կարող ցույց տալ, որ ի վիճակի են վարկը մարել: Օրինակ` նրանց մոտ կարող են բացակայել ֆինանսական կառավարման և մարքեթինգի տեխնոլոգիաներն ու ունակությունները: Բացի այդ, նրանք կարող են չունենալ պարզագույն գիտելիքներ` հաշվետվություններ ներկայացնելու հարցում, կամ կարող են ուղղակի խուսափել բանկերին ու վարկային կազմակերպություններին իրենց ֆինանսների վիճակի մասին տեղեկություններ տալուց:
«Վարկատուները, իրենց հերթին, հաճախ չեն վստահում ՄՓՄՁ-ների կողմից ներկայացվող տեղեկատվությանը կամ չունեն նրանց վարկավորման հայտերը գնահատելու համար անհրաժեշտ կարողություններ: Ավելին` շատ դեպքերում վարկատուները բավարարվում են փոքրաթիվ վստահելի հաճախորդների վարկավորմամբ և չեն ձգտում լայնացնել հաճախորդների շրջանակը, և թեպետ գոյություն ունեն ՄՓՄՁ-ների ֆինանսական կարողությունների հզորացմանն ուղղված զարգացման ծրագրեր, դրանք դեռևս նշանակալի արդյունքներ չեն տվել, մի բան, որ պայմանավորված է դրանց բարձր ծախսատարությամբ: Օրինակ` ՓՄՁ-ների զարգացման ազգային կենտրոնը տեխնիկական օժանդակություն և վարկային երաշխիքներ է տրամադրում շուրջ 800 ՓՄՁ-ների, սակայն դա Հայաստանում գրանցված ՓՄՁ-ների 1%-ից քիչ է կազմում»,- ասվում է զեկույցում:
4. «Հայաստանի բանկային համակարգը կոնսոլիդացված չէ, և ընդհանուր առմամբ դրա արդյունավետությունը ցածր է»:
Մեր բանկերը համեմատաբար փոքր են, նույնիսկ ամենամեծ բանկի բաժնետիրական կապիտալը չի գերազանցում 100 մլն դոլարը: Սա նշանակում է, որ ամենամեծ բանկը մեկ վարկառուին կարող է տալ առավելագույնը 20 մլն դոլար վարկ: «Այդ պատճառով առևտրային բանկերը զրկված են խոշոր ներդրումային ծրագրեր ֆինանսավորելու հնարավորությունից: Փորձագետների կարծիքով` ոլորտի արդյունավետության բարձրացման, այդ թվում` արդիական ՏՀՏ-ների ներդրման դեպքում հնարավոր է մինչև 1.5 տոկոս կրճատել բանկային տոկոսադրույքները»,- ասված է զեկույցում:
Զեկույցում խոսվում է նաև բանկային գրավի հետ կապված թերությունների, տոկոսադրույքի բարձր սպրեդի, կորպորատիվ ոլորտի քիչ լծակների և այլ խնդիրների մասին:
