Սեպտեմբերի 24-27-ը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում տեղի կունենա Հայ Առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոսաց ժողով, որն անցկացվելու է մի քանի դար ընդմիջումից հետո: Սա հիրավի պատմական իրադարձություն է, ինչի մասին արդեն իսկ ազդարարվել է: Սակայն տեսնենք, թե ինչ կա այս պատմական իրադարձության օրակարգում:
Օրակարգում երկու հարց է՝ մկրտության միասնական ծիսակարգ և Հայ եկեղեցում սրբադասման ավանդության վերականգնումը և այդ շրջանակում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հնարավոր սրբադասման խնդիրը:
Չենք ուզում քննարկել՝ այս խնդիրները կարևո՞ր են, ամենակարևո՞րն են, թե՞ ոչ: Ենթադրենք, որ սրանք այսօր հայ եկեղեցու գործունեության մեջ գերկարևոր խնդիրներ են, թեև այս առումով իհարկե կան վերապահումներ ոչ միայն խնդիրների կարևորության, այլև նույնիսկ ընդհանրապես նման քայլերի նպատակահարմարության մասին՝ մասնավորաբար, Հայոց ցեղասպանության զոհերին սրբերի դասը կարգելու առումով: Սակայն, կրկնում ենք, այս հարցերը ներկայումս չենք դիտարկում:
Խնդիրն այլ է. մի՞թե չկան այլ կարևոր հարցեր, որոնք կարող էին ներառվել վեց դար ընդմիջումից հետո տեղի ունեցող եպիսկոպոսաց ժողովում:
Ավելորդ է նկարագրել, թե ինչ ժամանակահատվածում ենք գտնվում մենք այսօր և՛ ներհայաստանյան, և՛ ներհայկական (Սփյուռքը ներառյալ), և՛ թե ընդհանրապես համաշխարհային զարգացումների առումով: Այս մասին բազմաթիվ առիթներ են լինում ասելու, խոսելու, լսելու, գրելու: Ներկայումս Հայաստանի շուրջ և աշխարհում ընդհանրապես տեղի են ունենում վերարժևորումների, գրեթե հեղափոխական փոփոխությունների գործընթացներ: Բոլորիս աչքի առաջ է, թե ինչ է կատարվում, օրինակ, Կաթոլիկ եկեղեցում՝ Հռոմի նոր Պապ Ֆրանցիսկոս Առաջինի գործունեության տեսքով: Մենք տեսնում ենք քաղաքակրթական բախումներ, քաղաքակրթական ճգնաժամեր տարբեր տարածաշրջաններում: Այս ամենն առաջ են բերում համայն հայության և Հայաստանի ճակատագրի հետ կապված լրջագույն մարտահրավերներ ու խնդիրներ, որոնք, մեղմ ասած, պակաս կարևոր չեն Մկրտության միասնական ծիսակարգի կամ սրբերի դասը կարգելու ավանդույթի հարցերից: Ի վերջո, այս խնդիրներում չափազանց մեծ է հենց Հայ Առաքելական եկեղեցու դերը՝ որպես հայ ինքնության կրիչներից և բաղադրիչներից մեկի, որպես համազգային կառույցներից մեկի, որն ունի ազգային և պետական կյանքում իր տեղն ու դերն ունենալու պարտավորություն և պատասխանատվություն, միաժամանակ՝ այդ տեղն ու դերը վերարժևորելու, վերագնահատելու, նոր մարտահրավերներին ու իրողություններին համարժեք դարձնելու, մինչ այժմ եղած իներտությունը և իշխանահաճությունը հասարակամետ դինամիկայով փոխարինելու կենսական խնդիրներ: Սրանից է կախված և՛ որպես կառույց՝ ՀԱԵ ապագան, և՛ հայության ապագան՝ որպես համաշխարհային քարտեզի վրա պետական կարգավիճակ ունեցող սուբյեկտի:
Այս համատեքստում, այսօր ուղղակիորեն ակնհայտ անհրաժեշտություն է եկեղեցու ներքին բարեփոխումների խնդիրը, որը հնարավորություն կտա ՀԱԵ-ին՝ առավել դինամիկ աշխարհում լինել առավել ճկուն, կարիք չունենալ լինելու իշխանությունների կամ օլիգարխիկ դասի կցորդը, հանդես գալու որպես ինքնուրույն մի կառույց, որի երկխոսության թիվ մեկ սուբյեկտը Հայաստանի Հանրապետության շարքային քաղաքացին է, որը պետք է այդ քաղաքացու հետ պայմանավորվի երկխոսության և համատեղ քայլքի նոր առաջնահերթությունների, նոր ուղենիշների ու խնդիրների շուրջ, առկա իրողություններին նորովի հայացք գցելու սահմանների շուրջ:
Միայն այս դեպքում հնարավոր կլինի տեղի ունեցած հավաքը համարել պատմական, եթե նույնիսկ չլինեն վերջնական բանաձևումներ ու եզրահանգումներ: Չենք բացառում նաև, որ հավաքի ընթացքում անպայմանորեն կքննարկվեն նման հարցերը, սակայն օրակարգային ձևակերպումն այստեղ շատ կարևոր է, որպեսզի պատմականության ազդակը հասարակության համար լինի շոշափելի, հասնի հասարակությանը, հետաքրքրի և շահագրգռի հասարակությանը, և եկեղեցին էլ, իր հերթին, առավել պատասխանատու դառնա իր իսկ նախաձեռնության և ընդհանրապես հետագա գործունեության հանդեպ՝ ի տարբերություն ներկայիս իշխանահաճո կրավորական կեցվածքի:
