«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ՀՀ ոստիկանության ԿՀԴՊ գլխավոր վարչության թրաֆիքինգի դեմ պայքարի բաժնի պետ Տիգրան Պետրոսյանը:
– Թրաֆիքինգի 4 ճյուղերը` սեռական, աշխատանքային, մարմնամասերի և հյուսվածքների, երեխաների շահագործումը, կոպիտ ասած` կենդանի ապրանքը, այսօր համարվում է ամենամեծ շահույթ ապահովող բիզնեսներից մեկը: Հայաստանում ի՞նչ աշխատանքներ են տարվում թրաֆիքինգի ռիսկերը նվազեցնելու ուղղությամբ:
– Միայն այս տեսակները չեն: Ինչ վերաբերում է շահութաբերությանը` վերջին տարիների վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ շահութաբերությունը նվազել է, քանի որ արդեն թրաֆիքինգ երևույթը խիստ պատժվում է որպես հանցատեսակ: 2009թ.-ի ընթացքում 11 անձանց նկատմամբ դատավճիռ է կայացվել, նրանց միջին պատիժը կազմել է 8 տարի 7 ամիս: Ես ձեզ նոր ինֆորմացիա տրամադրեմ` շաբաթ օրվանից ուժի մեջ է մտնում նոր նախագիծը, որը մշակվել է ոստիկանության նախաձեռնությամբ և վերաբերում է ոչ միայն թրաֆիքինգին առնչվող հոդվածներին, այլև հարակից հոդվածներին: Այսինքն` պոռնկությանը զբաղվելուն նպաստելուն, պոռնկության մեջ ներգրավելուն, երեխայի առքուվաճառքին, օրագաններ, հույսվածքներ տալուն հարկադրելուն և այլն, և այլն: Հատկապես երեխայի թրաֆիքինգի հետ կապված ավելի ենք խստացրել պատժաչափերը, որպեսզի նվազագույնը սահմանվի 7 տարի ազատազրկում: Փորձել ենք այնպիսի մի իրավիճակ ստեղծել, որ երեխայի անունը լսելիս որևէ գործողություն կատարելու հակում ունեցող մարդը չփորձի երեխայի նկատմամբ նման հանցանք գործել: Իսկ թրաֆիքինգի այլ տեսակ ասելով` նկատի ունեմ ստրկության դրդող վիճակը` ստրկություն, երեխայի առքուվաճառք, մարդու առքուվաճառք և այլն, և այլն:
– Հայաստանը, կոպիտ ասած, համարվում է կենդանի ապրանք մատակարարող երկիր: Իսկ պատճառները բազմաթիվ են` սոցիալական խնդիրներ, իրազեկվածության բացակայություն, իհարկե` ոմանք գիտակցաբար են գնում այդ քայլին: Կարո՞ղ եք նշել հիմնական պատճառը և` Հայաստանում թրաֆիքինգի ո՞ր տեսակներն են առավել տարածված:
– Առավել տարածվածը ինչպես ամբողջ աշխարհում, այնպես էլ Հայաստանում պոռնկության դրդող շահագործումն է: Սակայն հանցագործության ծավալային առումով հստակ նվազում է գնում, որովհետև համարժեք պատժի կիրառումը կանխարգելում է ռիսկերը: Չնայած նրանք միաժամանակ առավել խորամանկ են դառնում, փոխում են սպառնալիքի, հարկադրանքի ձևերը: Նախկինում եթե սպառնում էին, ծեծում, հիմա ավելի շատ փորձում են համոզել, նույնիսկ վճարելով զոհին ներգրավել այդ աշխատանքին, որպեսզի հետագայում զերծ մնան զոհի բողոքից: Զոհերի տերմինալոգիայով նշեմ, որ թրաֆիքյորներին մեծ բոսեր են անվանում: Իսկ մատակարարող, արտահանող ձևկերպումը սխալ է, որվհետև երկրները բաժանված են երեք խմբերի` սկզբնաղբյուր երկիր, տարանցիկ երկիր և վերջնակետ երկիր: Հայաստանը համարվում է սկզբնաղբյուր երկիր: Այսինքն` եթե եվրոպական երկրները վերջնակետ երկրներ են,- հիմնականում այնտեղ է թրաֆինքինգի շահագործումն իրականացվում,- Հայաստանը համարվում է սկզբնաղբյուր երկիր: Ավելին, եթե նախկինում ասվում էր, որ սոցիալապես անպահով, չիրազեկված խավն էր ռիսկային համարվում, հիմա հիմնականում մարդը գիտի` ուր է գնում, ինչով է զբաղվելու: Բայց իրեն չեն նկարագրում որտեղ և ինչով է զբաղվելու: Այսինքն` ասում են, որ դու կամավոր ես ընտրելու հաճախորդներին, ում հետ սեռական հարաբերություն ունենաս, դու ես ընտրում ժամանակահատվածը, որ աշխատելու ես դրանով: Բայց հետո ստեղծում են խոցելի վիճակ` եկամուտն են վերցնում, ստիպում են, որ մեկի փոխարեն, 10 հաճախորդի սպասարկի, ինչն արդեն թրաֆիքինգ է:
– Փաստորեն, Հայաստանը համարվում է սկզբնաղբյուր երկիր, իսկ ներքին թրաֆիքինգը ի՞նչ վիճակում է: Հայաստանում արձանագրված ներքին թրաֆիքինգ կա՞, թե՞ ոչ:
– Նորից պոռնկության ոլորտում ունեցել ենք նաև դեպքեր, երբ անչափահասները ներգրավված են եղել պոռնկության, մուրացկանության մեջ, որոնք սակայն 10 տարվա ազատազրկման դատապարտվեցին: Այս տարի ավարտին է մոտենում նաև Կալյակինաների գործում ընդգրկված Ռուսաստանից բերված մերկապարուհիների գործը, ինչը ցույց է տալիս, որ այս դեպքում Հայաստանը եղել է նպատակային, ոչ թե սկզբնաղբյուր երկիր:
– Եթե կարելի է ներկայացրեք թրաֆիքինգից տուժած և հայտնաբերված վերջին զոհերի ճակատագրեից մի քանիսի պատմությունը, որը հետագայում շատերի համար դաս կլինի, զգուշացում և կոգնի զերծ մնալ նման իրավիճակում հայտնվելուց:
– Երբ խոսքը վերաբերում է թրաֆիքինգին, ցանկացած օրինակ էլ շատ հուզիչ է և շատ ազդեցիկ, քանի որ խոսքը վերաբերում է մարդուն շահագործելուն: Վերջերս հայտնաբերվեց մի դեպք, երբ զոհի դեմքին 90 տեղից սիլիկոն էին ներակել էին` այն նպատակով, որ գեր երևար, որովհետև Էմիություններում գեր կինը ավելի մեծ պահանջարկ ունի, քան նիհարը: Բնականաբար, արդեն հայտնաբերված զոհը դեֆորմացվել էր և այլն, և այլն: Մեկ ուրիշին սեռական հարաբերությամբ չզբաղվելու պատճառով 3-րդ հարկից հրել էին ցած: Սակայն նա պատահաբար ողջ էր մնացել: Նման դեպքեր շատ են լինում, երբ աղջիկներին հայտնաբերում ենք սպիներով, փայտով, երկաթով ծեծված: Մի աղջիկ ընդհանրապես շատ շահագործվելուց հոգեկան խանգարում էր ստացել: Տեսնելով, որ նա էլ ի վիճակի չէ շահագործվել` մեծ բոսերը նրա համար տոմս էին գնել և ուղարկել Ռուսաստան: Այս աղջիկը հայտնվել էր Ռուսաստանի հոգեբուժարաններից մեկում, որից հետո նոր բերեցինք Հայաստան: Հայաստանի մարզերից մեկի բնակիչ անչափահաս մի աղջկա սեռական շահագործման ենթարկեու նպատակով խաբել բերել են Երևան թխվածք թխելու, սակայն որոշ ժամանակ անց ասել էին, թե դա շահույթ չի ապահովում և նրան ներգրավել սեռական շահագործման մեջ: Բայց այդ դեպքը հայտնաբերեցինք, աղջիկը հիմա գտնվում է հասարակական կազմակերպությունում, որտեղ նրան պատշաճ աջակցություն է ցուցաբերվում, իսկ նրան շահագործող կնոջ նկատմամբ դատական գործ է սկսվել:
– Հայաստանում մի շարք գիշերային ակումբներ կան, որոնք ազատ գործում են: Այս հաստատությունները որքանո՞վ են պարարտ հող ստեղծում թրաֆիքինգի կամ առհասարակ սեռական շահագործման համար:
– Երկրներ կան, որտեղ մերկապարուհիներն էլ են համարվում ախատանքային թրաֆիքինգ զոհ: Մենք գտնում ենք, որ ցանկացած գործունեության տեսակ, որն ուղղված է մարդու մոտ ինչ-որ գրգռվածություն առաջացնելուն կամ կրքերի բավարարմանը` ուղղված են սեռական շահագործմանը: Իսկ սեռական շահագործումներին ամենաշատը խթանում է այդ հաստատությունների չկանոնակարգված լինելը կամ ժամավճարի դիմաց տեղերի տրամադրումը: Այսինքն` չի պահանջվում դրանց ստեղծման համար որևէ լիցենզիա, չկա որևէ սահմափակում, որ մուտքը միայն անձնագրերով լինի, որ անչափահասների մուտքն արգելվի և այլն, և այլն: Բնականաբար, այս բացը կարող է ռիսկային լինել նմանօրինակ հանցագործությունների խթանման առումով: Ներկա դրությամբ ոստիկանության կողմից թրաֆիքինգի կանխարգելման մասին օրենքի նախագիծը նախատեսում է հիմնական դրույթներ սահմանել, որոնք հիմք կհանդիսանան թե՛ լիցենզավորման մասին օրենքում, թե՛ աշխատանքային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու համար, որոնք միտված կլինեն այս ռիսկային ոլորտների կանոնակարգմանը:
– Մարմնավաճառները մեզ հետ զրույցում նշում են, որ շատ հաճախ ծառայության դիմաց իրենց չեն էլ վճարում, այլ մի բան էլ ծեծում են ու ճանապարհում: Կարելի՞ է նրանց ևս թրաֆիքինգի թիրախային խմբում ընդգրկել:
– Միանշանակ: Նրանց հետ աշխատանքներ տարվում են: Բացի թրաֆիքինգի դեպքերից, նրանց հետ կապված ավելի շատ պոռնկությանը նպաստելու և պոռնկության մեջ ներգրավելու դեպքեր ունենք: Դեպքերի համարյա կեսը վերաբերում է հյուրանոցային համալիրների տնօրենների աշխատակիցների կողմից պոռնկությանը նպաստելու դեպքերին:
– Բայց այդ, հաստատությունները ազատ են գործում, և առկա խնդիրները դրական լուծում չեն ստանում, քանի որ այդ համալիրները պատկանում են պաշտոնյաներին:
– Չկա նման բան: Բայց ասել, որ այդ դեպքերը դժվար է բացահայտել` միանշանակ է: Ես ասեմ` ինչն է խնդիրը: Թրաֆինքինգում, թե դրան հարակից մյուս հանցատեսակներում չկան փաստացի իրեղեն ապացույցներ: Խոսքը վերաբերում է ցուցմունքներին, մարդկանց բառացի ներկայացված փաստերին: Ինչ վերաբերում է որ չեն պատժվում` վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ եթե 40 դեպք կա, կեսը վերաբերում է օբյեկտներին` սննդի, հուրանոցների, և չկա որևէ դեպք, որ տնօրենի նկատմամբ մեղադրանք առաջադրված չլինի: Դեպքը բացահայտելիս մենք նպատակ չենք հետապնդել մատուցողուհուն կամ ադմինիստրատորին պատժելը, որ ընդամենը կատարել է իր աշխատանքը, այլ հիմնականում պատժվում են տնօրենները: Այլ հարց է, որ այդ հոդվածների սանկցիաները թույլեն: Բայց նոր հոդվածի նախագծով պոռնկությանը նպաստելու համար նվազագույն պատիժը լինելու է 3-6 տարի:
– Նախորդ տարի եվրոպական մոնիտորինգի զեկույցով 2-րդ խմբում էինք: Իսկ եթե վիճակը վատթարանա, և հայտնվենք 3-րդ խմբում, թրաֆիքինգին միտված գրատներից կզրկվե՞նք:
– Այս տարվա զեկույցը դեռ չի հրապարակվել, բայց կարծում եմ` ավելի վատ խմբում չենք լինի, որովհետև ամեն ինչ արվել է վիճակը լավացնելու համար: 3-րդ խմբում ընդգրկված երկրներին, ճիշտ է, ԱՄՆ-ը ընդհանրապես չի տրամադրում օգնություն և այլ աջակցություն: Բայց 2-րդ խումբը բավականին նորմալ է: Օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնությունը 2-րդ հսկվող խմբում է, Արդբեջանը` նույնպես:
