«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Arrow Global Ltd ներդրումային ընկերության (ներդրումներ արտաքին շուկայում) տնօրեն Սամսոն Ավետյանը։
– Պարոն Ավետյան, Քիմ Քարդաշյանի ու նրա ընտանիքի՝ Հայաստան այցը կարծես թե բավական հաջողված գովազդային ծրագիր էր Հայաստանի համար: Միջազգային մամուլը նրանց հետ միասին անդրադարձավ նաև Հայաստանին ու մեր երկրի զբոսաշրջային այն վայրերին, որտեղ Քարդաշյաններն այցելել էին, ինչպես նաև՝ Հայաստանին հատուկ շատ երևույթներին: Ձեր կարծիքով՝ եթե դա հանդիսանա դեպի մեր երկիր զբոսաշրջիկների հոսքի ավելացման ազդակ, Հայաստանը պատրա՞ստ այն ընդունել:
– Կարծում եմ՝ վերջին տարիներին բավականին ավելացել է հյուրանոցների քանակը: Եվ տուրիզմը կարող է շատ դրական դեր ունենալ մեր տնտեսության համար: Քիմի այցն էլ, իհարկե, կօժանդակի դրան:
– Իսկ տուրիզմի ոլորտում սպասարկման ոլորտն ու գները չե՞ն հիասթափեցնի զբոսաշրջիկներին: Չէ՞ որ վերջերս Հայաստան այցելած իրանցի զբոսաշրջիկները դժգոհել էին, որ մեր երկրում ամեն ինչ շատ թանկ է:
– Իհարկե, զբոսաշրջիկն իր հետ որոշակի արտարժույթ է բերում: Բայց մեր դրամը բավականին ամուր է: Օրինակ՝ ռուսական ռուբլին 20-30 տոկոսով արժեզրկվել է դրամի նկատմամբ, Վրաստանի լարին նույնպես արժեզրկվել է: Այսինքն՝ տարադրամի փոխարժեքն էլ այդ գործում բավականին մեծ դեր է խաղում: Կարծում եմ՝ հայկական դրամը բավականին ուժեղ է մնացել՝ այն դեպքում, երբ մեր մրցակիցների արժույթներն ավելի են արժեզրկվել: Այս հանգամանքը զբոսաշրջիկի համար բացասական գործոն է, նրանց ծախսելու կարողությունները քչանում են:
– Չե՞ք կարծում, որ երկիրը արտաքին աշխարհում ներկայացնելուց բացի՝ պետք է նաև ներսում որոշակի դրական փոփոխություններ կատարել, որ այդ PR-ակցիան արդյունավետ լինի:
– Ոլորտը բարելավելու հետ կապված ծրագրեր կան, բայց գներն, իհարկե, մեզ մոտ թանկ են: Թանկ գներ կարող է ունենալ Շվեյցարիայի նման երկիրը, որտեղ շատ բարձր որակի ծառայություններ են մատուցվում: Մենք շատ հեռու ենք այդ մակարդակից: Մեր երկրում տուրիզմի ոլորտը կարող է շատ մեծ աշխատատեղեր ստեղծել: Այդ ոլորտը կարող է նույնիսկ արդյունաբերությունից ավելի շատ աշխատատեղեր ստեղծել ու մեծ եկամուտներ ապահովել: Շատ գործիքներ կան, որոնցով դու կարող ես ազդել տուրիզմի զարգացման վրա: PR-ը շատ լավ բան է, ու կարծում եմ, որ մասնավոր համակարգը երբ տեսնի, որ Հայաստանում նման ակցիաներով խրախուսում են ոլորտի զարգացմանը, կսկսի ներդրումներ կատարել: Բայց կարծում եմ, որ այդ հարցում արժույթի դերը նույնպես շատ կարևոր է:
– Պարոն Ավետյան, անցած շաբաթ փոխվարչապետ Վաչե Գաբրիելյանը հայտարարեց, թե Ասիական զարգացման բանկի հետ միասին նախապատրաստում են անցկացնել ներդրումային ֆորում: Նման մի ֆորում է նախաձեռնել նաև նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանը: Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ ակնկալիքներ կարելի է ունենալ այդ միջոցառումներից:
– Ներդրումները ֆորումներ կազմակերպելով չեն գալիս: Ներդրումը գալիս է, երբ մարդիկ դրսից տեսնում են, որ երկրում, իսկապես, գործարարությամբ զբաղվելու, հատկապես արտահանելու համար հարթակ կա: Ներդրողը մեծ շուկայի ակնկալիքներ է ունենում: Իսկ եթե շուկան կամ սպառումը ցածր է, այն չի կարող գրավիչ լինել ներդրումների համար: 2,5-3 մլն բնակչություն ունեցող երկրում սպառումը չի կարող շատ լինել, պետք է մեզ օգտագործեն որպես հարթակ, ինչպես անում են Էստոնիան, Իռլանդիան, Սինգապուրը և այլ փոքր երկրներ: Փոքր երկրներում սովորաբար ներդրումներ արվում են արտահանման նպատակով: Արտահանման համար է պետք նպաստավոր պայմաններ ստեղծել: Բայց եթե քո արժույթը բարձր է, դու չես կարող մրցունակ լինել: Անգամ եթե գյուղատնտեսության մեջ է ներդրում կատարվում, պետք է հասկանալ, թե հատկապես որ ճյուղն է մրցունակ: Մենք շատ թանկ երկիր ենք, իսկ անցած տարվա նոյեմբերից՝ դրամի կտրուկ արժեզրկումից հետո, շատ երկրների համեմատ էլ ավելի ենք թանկացել: Պետք է դանդաղ իջեցնել մեր արժույթի գինը և ոչ թե միանգամից՝ շոկային վիճակ առաջացնելով, ինչպես տեղի ունեցավ անցած տարեվերջին կամ 2009թ. գարնանը: Եթե կարողանաս դրամը դանդաղորեն արժեզրկել, քո գործարարները կկարողանան ներկրումից աստիճանաբար անցնել արտահանման: Եվ եթե տնտեսությունը ծախսերի առումով մրցունակ լինի, շատ ավելի ներդրումներ կգան երկիր:
– Փաստորեն՝ թե զբոսաշրջիկների և թե ներդրումներ ներգրավելու դեպքում կարևոր է էժան արժույթը:
– Այո, բայց պետք է դրամը դանդաղ արժեզրկել, որովհետև շոկային արժեզրկումը վատ է անդրադառնում տնտեսության վրա: Մենք չենք կարող դրսից մեծ վարկեր վերցնել, որպեսզի փոխարժեքը պահենք, ինչպես վերջին եվրոբոնդերի դեպքում էր: Եվ այդ շոկերը տեղի են ունենալու, ինչպես տեղի ունեցան նոյեմբերին: Մենք հայտնվել ենք փակ օղակում, որտեղ տնտեսությունը չի զարգանում, մյուս կողմից էլ՝ մեծ պարտքեր ենք կուտակում: Մենք գազ և նավթ չունենք, դա ձեռք բերելու համար մենք կամ վարկ պետք է վերցնենք, կամ աշխատուժ արտահանենք: Բայց դա կայուն միջոց չէ և չի կարող երկարաժամկետ ազդեցությու ունենալ: Դա մի օր կանգնելու է, ինչպես եղավ Հունաստանում, Պորտուգալիայում և այլուր: Մյուս կողմից էլ՝ երբ դու մեծ չափերի վարկեր ես վերցնում, ոչ թե դու ես քո երկիրը կառավարում, այլ վարկատուն:
– Այդ դեպքում, Ձեր կարծիքով, այսօր որքա՞ն է դոլարի օբյեկտիվ գինը:
– Այնքան դա չէ կարևորը, որքան, կրկնում եմ, դրամի դանդաղորեն արժեզրկումը՝ առնվազն 20 տոկոսով: Պետք է դրամը համեմատել նաև մեր առևտրային գործընկերների, օրինակ՝ Ռուսաստանի, Եվրոպայի արժույթների գնի հետ: Եթե ՌԴ-ի արժույթը արժեզրկվում է, պետք է համարժեք արժեզրկվի նաև դրամը, այլ ոչ թե արհեստականորեն բարձր փոխարժեքի պահել:
– Վերջին օրերին ռուսական ռուբլին սկսել է դանդաղորեն արժևորվել: Ձեր կարծիքով՝ ինչի՞ հետևանք է դա:
– Նախ՝ ես կարծում եմ, որ շատերն իրենց վստահությունը կորցրին ՌԴ-ի վրա սահմանված պատժամիջոցների նկատմամբ: Կարծում եմ նաև՝ վերջին շրջանում ռուբլին այնքան էր արժեզրկվել, որ պետք էր որոշ չափով արժևորել: Չեմ կարող ասել, թե արժևորումը մինչև ուր կհասնի, բայց որպեսզի ռուբլին արժևորվի, պետք է նավթի գինը շարունակի բարձրանալ, կամ տնտեսությունը պետք է ավելի մրցունակ դառնա, ինչը դեռ չի նկատվում:
