«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Սորբոնի համալսարանի քաղաքագիտության դոկտոր Հայկ Ա. Մարտիրոսյանը (Նյու Յորք):
– Պարոն Մարտիրոսյան, Ռոբերտ Քոչարյանը իշխանության պայքարը երկու վաղեմի ընկերների միջև անընդունելի է համարում: Մեկ ամիս առաջ քաղաքագիտական միտքը դժվար թե կարողանար կանխատեսել նախընտրական նման անհետաքրքիր զարգացումներ: Հիմա ավելի շատ խոսվում է Սերժ Սարգսյանին մենակ թողնելու և բոյկոտի ճանապարհը ընտրելու տարբերակների մասին: Հեռանկարային կարո՞ղ է լինել այս տարբերակը:
– Քոչարյանն այդ առումով ճիշտ է, ավելի շուտ` խելացի է. քաղաքական և տնտեսական ինքնասպանությունը նրա շահերից չի բխում: Ինչ վերաբերում է բոյկոտին, ապա, անշուշտ, բոյկոտը քաղաքական պայքարի ձև է, բայց չեմ կարծում՝ այն կորդեգրվի բոլոր քաղաքական ուժերի և առաջադրված թեկնածուների կողմից: Հիմա բոյկոտի կոչի իմաստը պարզ է. ամեն ինչ արվում է Սերժ Սարգսյանի հաղթանակի պարագայում նրան լեգիտիմությունից զրկելու համար, բոլորը չեն, որ կհանեն իրենց թեկնածությունը, և դրա համար բոյկոտի մասին խոսելը լուրջ չեմ համարում: Չեմ կարծում, թե Րաֆֆի Հովհաննիսյանն, օրինակ, առաջադրվելուց հետո հանի թեկնածությունը: Ընտրությունների արդյունքը, անշուշտ, բոլորը կանխատեսում են, և կարծում եմ՝ անկանխատեսելի բան չի լինի:
– Երկիրը լուրջ խնդիր ունի. որտե՞ղ են այդ խնդրի արմատները:
– Շատ բարդ հարց է. արմատները մի տեղ չեն, մի քանի տեղ են: Իմ համոզմամբ, հիմնականում ազգային-պետական մտածողության բացակայության մեջ է: Հայաստանում «պետականամետե, «պետականակենտրոնե պետություն կառուցելու մասին խոսելը շատ մոդայիկ է, բայց իրականում համակարգը որևէ տեսական մոտեցում այս առումով չունի: Դաշտում քաղաքական ուժերի գերակշիռ մեծամասնությունը խնդիրը լուծում է քաղաքական հաղթանակ ապահովելու նպատակով, որը հետագայում կբերի նյութական բարիքների: Այսպիսով, մենք նյութակենտրոն պետություն ունենք: Եթե պետական գործիչները չունեն ազգային-պետական մտածողություն, անհնար է երկրում ունենալ նորմալ համակարգ, և եթե համակարգը ինքնին չի ենթադրում ազգային-պետական մտածողություն, գրեթե անհնար է խոսել ազգային-պետական մոտեցման մասին: Եթե կա մոտեցում, ուրեմն կա մոտիվացիա, եթե կա մոտիվացիա, ուրեմն կա հստակ աշխատանք դեպի բարելավում: Կարծում եմ՝ Հայաստանի հիմնական խնդիրը կայանում է դրանում:
– Որովհետև երբեք չե՞նք ունեցել բանիմաց քաղաքական գործիչներ, 20-22 տարին քի՞չ էր, թե՞ չունեին քաղաքականությամբ զբաղվելու փորձ:
– Հայաստանում մի նախագահ կար, որ անընդհատ ասում էր՝ «ինչպես Իսրայելում… »: Չէի ցանկանա նրան ցիտել, բայց ստիպված եմ օգտվել այդ արտահայտությունից: Իսրայել պետությունը, թեև ստեղծվեց գրեթե ոչնչից, սակայն հենց ստեղծման հիմքում ազգային-պետական մտածողություն և մոտեցում կար: Եվ քսան տարի հետո Իսրայելում արդեն ժողովրդավարություն էր հաստատվել: Հայաստանում խնդիրը նրանում էր, որ հենց Հայաստանի երրորդ հանրապետության հիմնադրման պահին ապաբարոյական պետական համակարգի հիմքը դրվեց և անբարո գործիչների համար ճանապարհ բացվեց: Խնդիրներն այդտեղից են գալիս: Համակարգի մեքենան ինքն իրեն անընդհատ վերարտադրում է: Իսկ եթե կա նման խնդիր` արդեն կառուցված ամրոցներ նվաճելը շատ դժվար է:
– Հնարավո՞ր է արդյոք Արևմուտքից ստանալով աջակցություն՝ Սերժ Սարգսյանը սկսի օլիգարխների ճնշման գործընթաց:
– Կարծում եմ՝ իշխանությունը հասկանում է, որ օլիգարխիայի պայմաններում իր հարատևումը կամ երկարակեցությունը շատ ավելի է բարդանում: Հետևաբար՝ իշխանությունը իշխանության մնալու համար հասկանում է, որ պետք է քայլեր ձեռնարկի օլիգարխիային գոնե քաղաքական իշխանությունից և տնտեսական արտոնություններից զրկելու համար: Եթե օլիգարխիայի դեմ պայքար լինի, սա միայն ձեռնտու կլինի նախագահին: Դրա համար կամք և քաղաքական ճիշտ հաշվարկ է պետք: Կյանքը ցույց է տալիս, որ ինչպիսին էլ լինեն մոտիվացիաները` դրական, թե բացասական, Ռոբերտ Քոչարյանը և Սերժ Սարգսյանը քաղաքական հաշվարկներում երբեք չեն սխալվել:
– Այսինքն՝ հասարակությունը միշտ տանուլ է տվել, իրենք հաղթե՞լ են:
– Ես հասարակությանը և երկու, անգամ երեք նախագահներին չէի դնի տարբեր կողմերում: Ինչպիսին հասարակությունն է, այնպիսին էլ` իշխանությունն է: Իսկ իմ ակնարկած քաղաքական հաշվարկները հասարակության հետ քիչ կապ ունեն: Դրանք ավելի շուտ ներիշխանական և ներքաղաքական խաղադաշտին են վերաբերում: Այդ խաղից հասարակությունը վաղուց լրջորեն մեկուսացված է:
– Այսինքն՝ իշխանությունը կարող է իսկապե՞ս պայքարել ինքն իր դեմ, գուցե Արևմուտքն էլ օգնի այդ դեպքում:
– Շատ հաճախ նման բաներ կատարվում են, երբ խմբի մի մասը, իր ճանապարհին վտանգ զգալով, փորձում է ընդհանուր խմբի կյանքին սպառնացող վտանգի պարագայում իր խմբի առավել ծանրաքայլ հատվածից ազատվել: Եվ կարծում եմ՝ դա կարող է տեղի ունենալ Հայաստանում: Բայց ես չեմ կարծում, թե Արևմուտքին շատ հետաքրքիր է Հայաստանի օլիգարխիան, կամ այն կործանելու համար նախագահին անհրաժեշտ է Արևմուտքի աջակցությունը: Ընտրություններում հաղթելու պարագայում, կարծում եմ, Սերժ Սարգսյանին այլևս կողմնակի աջակցություն պետք չի լինի: Խնդիրը կարող է նախագահն ինքնուրույն լուծել՝ միայն, եթե, անշուշտ, ինքն իր առջև նման խնդիր դնի:
– Պարոն Մարտիրոսյան, իսկ ընդդիմության չգոյությունը երկրում բացասական ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման հարցում:
– Ես համաձայն չեմ այն ձևակերպման հետ, թե Հայաստանում ընդդիմություն չկա: Այսօր կա ընդդիմություն, որն անհասկանալի կառույց է և ցանկացած պահի պատրաստ է վաճառվելու, և կա ընդդիմություն, որը բավական անկեղծ ընդդիմություն է և չի հավակնում ընդդիմության դեր խաղալ, այլ իրականում հանդիսանում է ընդդիմություն, սակայն Հայաստանի այս կամ այն քաղաքական իրավիճակներից ելնելով՝ այսօր ուժեղ չէ: Չենք կարող ասել, որ այսօր Հայաստանում չկա ընդդիմություն: Եթե չկա ընդդիմություն, ուրեմն երկիրը տոտալիտար պետություն է: Իսկ Հայաստանը տոտալիտար անվանելը մեծ չափազանցություն կլիներ: Ինչ վերաբերում է ղարաբաղյան խնդրի կարգավորմանը, ապա ես այստեղ շատ ավելի լուրջ խնդիր եմ տեսնում: Ակնհայտ է, որ տասնամյակներ տևող բանակցություններն արդյունք չեն տալիս, իսկ հակառակորդը պատրաստվում է նոր ռազմական կոնֆլիկտի: Իմ կարծիքով՝ ղարաբաղյան հակամարտության լուծումը, ավաղ, միայն պատերազմի արդյունքում կարող է գտնվել: Պատերազմն այդ, ցավոք, անխուսափելի է, և դրա արդյունքներն արտացոլվելու են խաղաղության վերջնական պայմանագրում:
– Ինչո՞ւ եք անխուսափելի համարում պատերազմը, մանավանդ, որ շատերը համեմատաբար խաղաղ վիճակի շարունակություն են կանխատեսում առաջիկա տարիների համար` հղում անելով այն փաստին, որ ներկայիս նախագահը կարողացավ խաղաղություն ապահովել:
– Ես պատերազմի վերսկսումը որևէ կերպ չեմ կապում նախագահի անձի հետ: Ով էլ լինի Հայաստանի նախագահը՝ պատերազմը անխուսափելի է, քանի որ կարևոր է, թե ով է Ադրբեջանի նախագահը, իսկ ներկայիս առաջնորդը պատերազմի մեծ ջատագով է: Այնպիսի ագիտացիայի պայմաններում, որ տարվել է հարևան պետությունում տասնամյակներ շարունակ՝ ռազմական բախումը դարձել է անխուսափելի: Սակայն այդ բախումը միայն Բաքվի ռեժիմի կամքից չէ, որ կախված է: Պետք է առավել մեծ պատկերին հետևել. միջազգային և հատկապես տարածաշրջանային զարգացումներն են, որ կարող են բացել կամ առժամանակ փակ պահել պատերազմի դարպասները: Եվ այդ սցենարները կապված են Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի արդյունքների, դրանից հետո սպասվող իրանական հնարավոր պատերազմի և Թուրքիայի` տարածաշրջանում առավել ակտիվացման հետ: Այս ամենն ուղղակիորեն առնչվում է Հարավային Կովկասի հետ, որտեղ իր լրջագույն շահերն ունեն Ռուսաստանը և այժմ արդեն ԱՄՆ-ն ու դաշնակից Բրիտանիան: Եվ այժմ` սիրիական աղետի երկրորդ տարում, ապագայի պատկերն առավել հստակ է ուրվագծվում. մեր տարածաշրջանի ամենահզոր ցնցումները դեռևս առջևում են: Հետևաբար` հայ-ադրբեջանական երկրորդ ռազմական բախումը գրեթե անխուսափելի է:
