2018 թվականի վարչապետի և կառավարության հարցը շատերը կապում են ղարաբաղյան խնդրում զարգացումների հետ, ըստ այդմ ենթադրելով, որ եթե այդ խնդրում լինեն սրացումներ, ապա վարչապետի պաշտոնին կառաջադրվի Սերժ Սարգսյանը, իսկ հակառակ դեպքում՝ Կարեն Կարապետյանը: Այն, որ ղարաբաղյան խնդիրը Հայաստանի ներքաղաքական, ներիշխանական զարգացումներում ունեցել է, ունի և անկասկած ունենալու է վճռորոշ նշանակություն և դերակատարում, կասկածից վեր է, իսկ առնվազն անցնող երկու տասնամյակների առումով՝ մի շարք առանցքային հանգուցալուծումներով արտացոլված պատմական փաստ: Բայց 2018-ի կառավարության հարցը պայմանավորել գերազանցապես ղարաբաղյան խնդրով, կամ այնտեղ սրացումներով, թերևս կլինի խնդիրը և իրադարձությունների այսպես ասած գինը նեղացնելու դրսևորում: Ղարաբաղյան խնդիրն իհարկե ունենալու է մեծ նշանակություն, սակայն արդյո՞ք միայն սրացման դեպքում: Անկասկած՝ ոչ:
Ղարաբաղյան խնդիրը մեծ նշանակություն ունենալու է անկախ ամեն ինչից, անգամ, եթե այդ օրերին կամ ամիսներին սահմանին չկրակվի անգամ մեկ փամփուշտ՝ թեև, դժբախտաբար, դա այդքան էլ իրական հեռանկար չէ: Այդուհանդերձ, ղարաբաղյան խնդիր ասվածը չափազանց լայն հասկացություն է, այն միայն սրացման տարբերակով Հայաստանի ներքաղաքական և ներիշխանական հանգուցալուծումներում որպես գործոն դիտարկելու համար: Բանն այն է, որ այստեղ շոշափվում են աշխարհաքաղաքական շահեր, առնվազն Մինսկի խմբի համանախագահ երեք միջուկային տերության և մի քանի տարածաշրջանային դերակատարների տեսքով: Այստեղ հանգուցալուծում է ոչ թե հայ-ադրբեջանական թնջուկ, այլ աշխարհակարգային նշանակության մի տարր, կամ պարզապես ոչ թե հանգուցալուծվում է, այլ փնտրվում է ստատուս-քվոյի պահպանման նոր և ավելի կենսունակ, ավելի հեռանկարային կամ միջնաժամկետ մի մոդուլ, որը թույլ կտա ապահովել բանակցային իմիտացիա, որը կծառայի իրավիճակը կայուն և կանխատեսելի, կառավարելի պահելուն: Դա ամենևին չի նշանակում, որ սրացման դեպքում խնդրի դերակատարումը ներիշխանական հարաբերություններում ավելին կլինի, իսկ հակառակ դեպքում՝ պակաս:
Ղարաբաղյան խնդիրը Հայաստանի ներքաղաքական, ներիշխանական անցուդարձում ունեցել է և ունենալու է ահռելի նշանակություն, սակայն ոչ միայն զուտ հայաստանյան ընկալումների տեսանկյունից: Այստեղ չափազանց էական է լինելու համաշխարհային և տարածաշրջանային ուժային կենտրոնների դիրքորոշումը, նրանց հաշվարկներն ու դիտարկումները, որովհետև, ինչպես նշեցինք, խնդիրն ամենևին հայ-ադրբեջանական չէ իր խորությամբ և ընդգրկումով: Հետևաբար, ստատուս-քվոն, որ Հայաստանի իշխանության մեջ է ձևավորվում կամ ձևավորվելու ղարաբաղյան գործոնի ազդեցությամբ, ենթակա է լինելու լայն աշխարհաքաղաքական ազդեցության: Հետևաբար, իշխանության մեջ շանսերը կարող են պայմանավորվել ոչ թե սրացման հեռանկարով կամ սրացման այսպես ասած գոնե քարոզչական գեներացիայով, այլ հակառակը՝ խաղաղության և կայունության հակվածության, իհարկե ոչ «պատերազմ, թե խաղաղություն» ծամծմված և վաղուց իր անկենսունակությունը «դրսևորած» մոդուլով: Ի վերջո հենց այդ մոտեցումն էր, որ երկու տասնամյակի ընթացքում գնաց սպառման և ռազմական բաղադրիչի գեներացման, այլապես, գուցե բոլորովին այլ գաղափարական և ուղենիշային հենքի պայմաններում խնդրի կայուն ռեժիմը հաջողվեր պահել անհամեմատ ավելի երկար, խուսափելով երկկողմ աղետալի և ողբերգական հետևանքներից:
Այդպիսով, կարող է թյուրըմբռնում լինել 2018-ի հանգուցալուծման հարցում միարժեք եզրակացությունն առ այն, որ սրացման կամ արտաքին ճնշումների ուժգնացման պարագայում վարչապետ դառնալու շանսը մեծ է մի գործչի մոտ, իսկ մյուս տարբերակի դեպքում՝ այլ գործչի մոտ: Ավելին, խոշոր հաշվով այստեղ կա թերևս մի առանցքային հանգամանք, կամ թերևս երկուսը, որոնք ունեն ընդհանրություններ և կարծես թե հանգում են մի որոշակի կետում: Բանն այն է, որ դիտարկելով ղարաբաղյան խնդրի ազդեցությունը կոնկրետ 2018-ի խնդրի վրա, անհրաժեշտ է արձանագրել, որ անորոշություն է երկու հարցում՝ ղարաբաղյան խնդրի այսպես կոչված կարգավորման գործընթացի հետագա ձևաչափ և տրամաբանություն, հետագա կառուցվածք, որի շնորհիվ փորձ է արվելու պահել ստատուս-քվոն՝ իսկ այլ խնդիր, քան ստատուս-քվոն կառավարելի և կայուն պահելու նոր մեխանիզմը, փաստացի գոյություն չունի և չի կարող ունենալ, և, որ անորոշություն է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մշակման և իրականացման հարցում:
Բանն այն է, որ Հայաստանում ըստ էության ձևավորվում է բազմաբևեռ իշխանություն, որտեղ ամենևին փաստ չէ, որ ունենք գերլիազորված վարչապետ: Կա որոշումներ կայացնելու իրավասություն ունեցող անվտանգության խորհուրդ, չկա գերագույն գլխավոր հրամանատար և կա բանակ կառավարող պաշտպանության նախարար, կա խորհրդարանական մեծամասնություն և խորհրդարանի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ, որը ձևավորում է փորձագիտական խորհուրդ, ինչն ակնհայտորեն միտված է արտաքին քաղաքականության մեջ խորհրդարանական բաղադրիչի մեծացմանը: Այլ կերպ ասած, ամենևին փաստ չէ, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ձևավորման հարցում վճռորոշ նշանակություն ունենալու է վարչապետը: Եվ միևնույն ժամանակ պարզ չէ, որ բանակցային նոր ձևաչափը լինելու է հայ-ադրբեջանական այսպես ասած առաջին դեմքերի մակարդակով և չի կիրառվելու այլ ձևաչափ: Ըստ այդմ, բաց է երկու հարց՝ ինչպիսին է լինելու բանակցային ապագա ձևաչափը, և ինչպիսի կառուցվածքով է մշակվելու և իրականացվելու Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը: Այդ երկու հարցերում շոշափելի անորոշության պայմաններում խիստ վաղաժամ է ասել, թե ինչպիսի իրավիճակի դեպքում ինչպիսի ազդեցություն կունենա ղարաբաղյան խնդիրը 2018-ի վրա:
