«Առաջին լրատվական»-ի Real Politic հաղորդաշարի հյուրն է ԵՊՀ դասախոս, ՀՀԿ համամասնական ցուցակով ԱԺ պատգամավորության թեկնածու առաջադրված Արփինե Հովհաննիսյանը:
– Ես գիտեմ, որ Դուք ընդամենը վերջերս եք անդամագրվել ՀՀԿ-ին, առաջին հարցս հետևյալն է՝ ինչո՞ւ Հանրապետական կուսակցություն: Եթե խնդիրը իշխող կուսակցության անդամ լինելն էր, ինչո՞ւ ոչ ԲՀԿ կամ ՕԵԿ:
– Շնորհակալություն հարցի համար. ամենևին էլ խնդիրը դրված չէր այսպես՝ ՀՀԿ, որովհետև իշխող կուսակցություն է: Ես բավականին երկար ճանապարհ եմ անցել պետական համակարգում. շուրջ 10 տարի աշխատել եմ պետական համակարգում` սկսած արդարադատության նախարարությունից, այնուհետև ՀՀ նախագահի աշխատակազմում, հետո ԱԺ-ում, և թեկուզև չեմ եղել բուն քաղաքականության մեջ, սակայն իմ գործառույթների շրջանակներում փորձել եմ իմ ուժերի ներածի չափով իրագործել ՀՀԿ ծրագրերը, քանի որ իրոք հավատացել եմ, որ ՀՀԿ-ն այն քաղաքական ուժն է, որը կկարողանա իր առջև դրված խնդիրները լուծել: Ոչ միայն իր առջև, այլ նաև` ժողովրդի առջև ծառացած խնդիրները, և գիտի ու լավ պատկերացնում է այն ուղիները, որոնցով պետք է հասնի այդ խնդիրների լուծմանը: Բոլորն են խոսում խնդիրների առկայության և դրանք լուծելու իրենց պատրաստակամության մասին, սակայն այլ հարց է, թե ով ինչպես և որքանով է պատկերացնում` այդ խնդիրները ինքը կարո՞ղ է լուծել, թե՞ ոչ:
– Ինչո՞ւ եք կարծում, որ Հանրապետականը կարող է, որովհետև կա՞մքն եք տեսնում, ներո՞ւժն եք տեսնում, մարդի՞կ եք տեսնում, որ ընդունակ են լուծել վերջին տարիներին կուտակված խնդիրները: Հնարավոր չէ՞ր ժամանակին հաղթահարել ու հերթականությամբ լուծել դրանք, որ այս վիճակին չհասներ:
– Գիտեք, ՀՀԿ-ի մեջ կան բավարար քաղաքական կամք, կարող ուժեր, և դա երևի թե բնութագրական է բոլոր իշխող կուսակցությունների և մեծ քանակով անդամներ ունեցող կուսակցությունների համար: Այդ առումով մեզ մոտ բավականին շատ կարող ուժեր կան, որոնք ունակ են և կարող են ինչ-որ բան փոխել: Ինչ վերաբերում է ծառացած խնդիրներին և դրանց կուտակմանը, ապա կարող եմ ասել, որ այն քաղաքական, տնտեսական խնդիրները, որոնք մեր ժողովրդի առջև ծառացել են, ՀՀԿ-ն ժամանակին համահունչ կարողացել է հակադարձել և փորձել է լուծել դրանք: Բնականաբար, կան հաջողությամբ լուծված խնդիրներ, և Հանրապետականը այս երկրում կատարված ոչ մի լավ բանից անմասն չէ, միևնույն ժամանակ կան բացթողումներ, որոնք ունեն օբյեկտիվ պատճառներ, բայց դա չի նշանակում, որ այդ խնդիրները չեն լուծվելու:
– Ձեր կուսակիցներից շատ շատերը հյուրընկալվել են մեզ և ասել են, որ այլևս այսպես հնարավոր չէ շարունակել, երկրում համակարգային փոփոխություններ են անհրաժեշտ: Ըստ Ձեզ՝ ո՞րն է խնդիրը լուծելու ճանապարհը:
– Այս հարցին կցանկանայի անդրադառնալ ինչպես գլոբալ համատեքստում, այնպես էլ իմ մասնագիտական կարողությունների շրջանակներում, որովհետև պետք է յուրաքանչյուր մարդ լավ պատկերացնի, թե ինքը ինչ կարող է անել, և իր կարողությունների շրջանակներում ինչ քայլեր պետք է ձեռնարկվեն: Գլոբալ առուով, իհարկե, այս երկրի առջև ծառացած թիվ մեկ խնդիրը, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի պետք է իր մաշկի վրա զգա, սոցիալական խնդիրն է, որին ուղղված մի շարք քայլեր ՀՀԿ-ն առաջարկել է, առաջարկում է և իր ծրագրում նույնպես ներառել է: Տեղափոխվեմ իմ մասնագիտության դաշտ. մասնագիտությամբ իրավաբան լինելով՝ բնականաբար, իմ հետաքրքրությունների շրջանակը պետք է առավելապես պայմանավորված լինի դատաիրավաան բարեփոխումներով: Ինչո՞ւ եմ սա ասում, որովհետև երբ ուսումնասիրում ենք տարբեր երկրների փորձը, տեսնում ենք մի բան. այն երկրները, որոնք չունեն հզոր բնական ռեսուրսներ, չունեն հզոր ֆինանսական ռեսուրսներ, չունեն նավթ, գազ, ինչի վրա են շեշտադրումը դնում, պետք է ունենան հզոր դատական համակարգ և լավ օրենքներ: Սա արդեն հանրահայտ ճշմարտությանը հավակնող դատողությունների թվից է : Այսօր դատական համակարգից դժգոհություններ կան, սուբյեկտիվ են դրանք, թե օբյեկտիվ, փաստը մնում է փաստ՝ երկրի քաղաքացին դժգոհ է դատական համակարգից: Ես, որպես իրավաբան, իմ ուժերի ներածի չափով անելու եմ ամենը, որ երկրի քաղաքացին, դիմելով դատարան, վստահ լինի, որ հասնելու է իր իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությանը: Այդ դժգոհությունները պետք է վերանան, և մենք պետք է անենք դրան ուղղված քայլեր: Իհարկե, դուք կարող եք ինձ հակադարձել և ասել, որ որևէ յուրահատկություն չկա դրանում, բոլորն են դա ասում: Խնդիրը բոորովին այլ է: Ես ի սկզբանե մատնանշեցի նաև հենց այն համատեքստում, թե ինչու ես որոշեցի անդամագրվել ՀՀԿ-ին: Գիտեք, բոլորն ասում են նախադասություններ: Այսօր քաղաքական պայքարին բնորոշ բոլոր տարրերը մենք տեսնում ենք նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ, և դա բնական է, նորմալ է, հակառակը նույնիսկ օրինաչափ չէր լինի: Բայց իմ կարծիքով՝ երբ մատնանշում ես խնդիրը, երբ հայտնում ես ցանկություն կամ իրագործման ենթակա ծրագիր, այնպես չէ, որ մեկ նախադասությամբ կարելի է բանաձևել խնդիրը և շատ հեշտ այն լուծել: Պետք է հստակ պատկերացնել այն քայլերի հաջորդականությունը, որ դու կատարելու ես: Չէ՞ որ դատաիրավական բարեփոխումներ ասվածը մեկ կետով լուծվող խնդիր չէ, այն երկարատև քայլերի հաջորդականություն է, իսկ ՀՀԿ-ն հստակ պատկերացնում է՝ ինչը ինչից հետո պիտի անել:
– Երկրում 98 թվականից ի վեր հայտարարվել են լուրջ բարեփոխումներ արդարադատության համակարգում, բայց համակարգի գլոբալ բարեփոխումները ժողովուրդն իր մաշկի վրա չի զգացել, դրանք ապահովված են եղել միայն շենքային պայմանների մասով: Ժողովուրդը և հասարակ քաղաքացին դատարանի հանդեպ ընդհանրապես վստահություն չի ունեցել, դրանք եղել են զարտուղի ճանապարհներով դատարանի հետ հարաբերություններ հաստատելու գնով հասնել ցանկալի դատավճռի, կամ քաղաքական դրդապատճառներով ազատազրկումները բացառապես հրահանգված են եղել գործադիրի կողմից, և այսօր էլ կա այն մտահոգությունը, որ դատարանները անկախ չեն, ուստի և մարդու իրավունքը չի կարղ բացարձակ արժեք լինել մեզանում: Իրավունքների, ազատությունների առումով ի՞նչ պետք է անի իշխող կուսակցությունը, և առաջիկա 5 տարիներին երբ Դուք կլինեք խորհրդարանում, որքանո՞վ կհետապնդեք իրավունքների և ազատությունների խնդիրը անընդհատ օրակարգում պահելու խնդիրը:
– Յուրաքանչյուր հարց պետք է դիտարկել ժամանակի և տարածության մեջ: Յուրաքանչյուր ժամանակ թելադրում է իր հրամայականները: Յուրաքանչյուր պահի դատաիրավական համակարգի այն լայնածավալ ծրագիրը, որ սկսվել էր անկախացումից ի վեր, ունեցել է իր առջև դրված օրախնդիր հարցեր: Այդ հարցերը լուծվել են քայլ առ քայլ: ՀՀԿ-ն պատկերացնում է այդ խնդիրների հաջորդականությունը, օրինակ՝ մենք միշտ ասում ենք, որ դատավորների մասնագիտական գիտելիքները բարձր մակարդակի պիտի լինեն, շեշտադրումը հիմնականում դրել ենք մասնագիտական պատրաստվածության վրա, բայց եկեք մի պահ կանգ առնենք ու հասկանանք՝ արդյոք յուրաքանչյուր մասնագիտական լավ գիտելիքներ ունեցող անձ կարո՞ղ է դատավոր աշխատել: Ես գոնե այդ կարծիքին չեմ: Ես կարծում եմ, որ այստեղ պետք է շեշտադրումը դնել նաև մարդկային որակների, հմտությունների, բարոյական կերպարի վրա: Երբ մեկնարկեցին դատաիրավական բարեփոխումները, միանգամից այդ խնդիրը դնել, բարձրաձայնելը կհնչեր ժամանակավրեպ: Այսօր մենք ունենք այն խնդիրը, որ դատավորի կերպարը քաղաքացու համար պիտի ընկալելի լինի. չէ՞ որ դատավորից է ի վերջո քաղաքացին հայցում իր խախտված իրավունքների օրինական պաշտպանությունը: Կարծում եմ՝ այս տեսակետից առաջիկա 5 տարիներին քայլեր ունենք անելու, ես ինքս լավ պատկերացնելով այդ խնդիրները՝ օրենսդրական նախաձեռնությունների տեսակետից անելու եմ առավելագույնը:
– Դուք ասաացիք, որ պետական համակարգում եք եղել. որտե՞ղ են թաքնված, ըստ Ձեզ, լուծումները:
– Մենք մի քանի առումով պետք է խնդրին անդրադառնանք: Տարբեր ասպեկտներով կարելի է անդրադառնալ խնդրին, և յուրաքանչյուր անգամ պարզելով պատճառները՝ դրան ուղղված համապատասխան քայլեր պիտի ձեռնարկվեն: Առկա են կոռուպցիոն ռիսկեր, և պետք է տեսնել, թե որտեղ կա այդ խնդիրը, և փորձենք վերացնել:
– Եթե մենք նավթ, բնական պաշարներ չունենք, ապա ունենք մարդ, որին պետք է պաշտպանել, ինչը պետության առաքելությունն է:
– Ոչ թե մարդն է պետության համար, այլ պետությունը՝ մարդու համար: Մենք չպետք է պահանջենք լայնածավալ իրավունքներ: Դրանք շնորհված են: Մենք պետք է հասնենք նրան, որ վստահ լինենք այդ իրավունքների պաշտպանվածությանը: Այնպես չէ, որ քայլեր ընդհանրապես չեն արվել. քայլեր արվել են, արվում են, պետք է արվեն: Պարզապես յուրաքանչյուր ժամանակ ունի իր թելադրանքը, որին պետք է անդրադառնալ և լուծել:
– Իրավունքները հիմա էլ, անցյալում էլ նույնն են եղել: Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման ժամանակ ևս իրավունքները բացարձակ էին և խախտվում էին: Այսօր ևս կա այդ խնդիրը:
– Իրավունքների ոտնահարման մասին միշտ պետք է բարձրաձայնել, պետք է տեսնել, թե որտեղ են թաքնված պատճառները: Պետք է խնդիրը մի քանի կողմից դիտարկել: Դրանք եղել են մեխանիզմների, հոգեբանության, ընթացակարգերի, և յուրաքանչյուր անգամ պարզելով պատճառը՝ պետք է քայլեր արվեն և արվել են: Օրինակ՝ երբ ՀՀԿ-ն իր առջև դնում է խնդիր, թե, օրինակ, եկեք դատավորների կարգապահական վարույթ հարուցող մարմնի և կարգապահական տույժ կիրառող մարմնի գործառույթները տարանջատենք, այստեղ հստակ հասկանում ենք՝ ինչ խնդիր կա: Ես կարող եմ շատ ուրիշ քայլեր թվարկել, որոնք փորձում են լուծել խնդիրը: ՀՀԿ-ն տեսնում է այդ հիմքերը և այն քայլերը, որը ինքը պետք է կատարի: Ես անմասն չեմ մնալու այդ գործընթացներից:
– Ինձ հետաքրքիր է՝ եթե Ձեր սկզբունքները խախտվեն, և Ձեր այս համարձակ կեցվածքը մի պահ չհասկացվի, և Դուք կանգնեք պատի առջև, երբ չկարողանաք Ձեր խնդիրները առաջ մղել և հասնել Ձեր ցանկալի արդյունքին, կհրաժարվե՞ք կուսակցությունից, դուրս կգա՞ք, թե՞ ամեն դեպքում կշարունակեք մնալ այնտեղ:
– Երբևէ չեմ սիրել պատասխանել հարցերի, որոնք ուղղված են ապագային: Ես երբեք չեմ խոսում և դատողություններ չեմ անում այնպիսի իրավիճակների մասին, որում ես երբեք չեմ հայտնվել: Ես միայնակ չեմ, եթե միայնակ լինեի, չէի ադամագրվի այդ կուսակցությանը. դա եղել է գիտակցված որոշում: Ես տեսել եմ այնտեղ մարդիկ՝ ի դեմս ՀՀ նախագահի, որոնք ունեն քաղաքական կամք այդ ամենը իրագործելու: Եթե այդ հավատը չլիներ, ես չէի անդամագրվի: Բնականաբար, ես իմ սկզբունքներին չեմ դավաճանի:
– Կմնա՞ք խորհրդարանում, թե՞ այնուամենայնիվ Ձեզ տեսնում եք գործադիրում:
– Այսօր համամասնական ցուցակում եմ անդամագրված և ինձ տեսնում եմ խորհրդարանում:
– Այսօր Հայաստանում պառլամենտարիզմի լուրջ դեֆիցիտ կա, և ավանդույթների հաստատման լուրջ խնդիր ունենք: Հավատո՞ւմ եք, որ դաշտում հիմնական խաղացողները այսօր կարող են ապահովել երկրում պառլամենտարիզմի ավանդույթներ: Մենք այսօր վստահ կարող ենք ասել, որ այս իրավիճակը շատ առումներով գործադիրի կցորդն է: Օրենսդիրը կարո՞ղ է իսկապես իրացվել և դառնալ հասարակության, ժողովրդի իշխանությունը:
– Նախ եկեք հասկանանք, թե մենք ինչ ենք հասկանում լավ պառլամենտարիզմ ասելով, լավ խորհրդարան ասելով: Իմ պատկերացմամբ՝ լավ պառլամենտարիզմն այն է, երբ խորհրդարան եկող քաղաքական ուժերը լավ պատկերացնում են այն ծրագիրը, որը խորհրդարանը պետք է ունենա 5 տարիների ընթացքում երկրի զարգացմանը նպաստելու համար, և պետք է հստակ պատկերացնի այն քայլերը, որոնց միջոցով կարող են հասնել դրան: Պետք է ունենալ այն խորհրդարանը, որտեղ լսելի են տարբեր կարծիքներ: Եկեք հիշենք մեր առաջին պառլամենտները. այնտեղ այնքան էլ լսելի չէին տարբեր կարծիքներ, որքան 4-րդ գումարման ԱԺ-ում:
– Ես կարծում եմ, որ մինչև 95 թվականը ԱԺ-ն ուներ բազմակարծություն, 95 թվականից հետո էլ պակաս չէր կարծիքների տարբերությունը: Դրանից հետո՝ 2003-ից ի վեր, ավելի ձևական դարձան քաղաքական ուժերի ներգրավվածությունը, և կարծիքներ, գաղափարներ հանրությանը չեն ներկայացվում: Այս ընտրարշավում ևս կա գաղափարների պակաս: Մարդկանց իրական գաղափարներ չեն ներկայացվում: Որևէ քաղաքական ուժի ընտրելով՝ ես ի՞նչ արտաքին քաղաքական ընտրություն եմ կատարում, և այդ քաղաքական ուժը ո՞ւր է ինձ տանում:
– Անշուշտ, պառլամենտարիզմի տեսանկյունից ինձ համար լավ խորհրդարանը այն խորհրդարանն է, որտեղ փոքրամասնության կարծիքը լսելի է: Փոքրամասնությունն է քաղաքական հետաքրքրություն մտցնում և բնորոշում պառլամենտի լավ կամ վատ լինելը: Մեր առաջին պառլամենտները եղել են մեծամասնության պառլամենտներ, առավել լսելի եղել է մեծամասնության ձայնը, գերակշռել է մեծամասնության տեսակետը: 4-րդ գումարման ԱԺ-ում կատարվեցվին որակական փոփոխություններ: Որպես լուրջ քայլեր՝ պետք է նշել խորհրդարանական լսումները. ոչ մի այլ խորհրդարանում այսչափ խորհրդարանական լսումներ չեն եղել: Դրանք եղել են ոչ այնքան իշխող կոալիցիայի կողմից, նախաձեռնված են եղել նաև տարբեր հասարակական կազմակերպությունների կողմից: Ես կարող եմ նշել նաև հասարակական կազմակերպությունների վերաբերյալ եղած բազմաշերտ, բազմամակարդակ լսումները, որ եղան: Արտաքին քաղաքական առումով կարող ենք նշել հայ-թուրքական հարաբերությունների վերաբերյալ արձանագրությունները: Քանակական առումով անկասկած եղել են ամենալուրջ և որակապես նոր լսումները՝ որպես գործիք խորհրդարանում և որպես լավ խորհրդարան ունենալու և լավ պառլամենտարիզմ ունենալու օրինակ: Ես հեռու եմ այն մտքից, որ պառլամենտարիզմի դասական մշակույթ ունեցող երկրների նման պառլամենտարիզմ կարող ենք արձանագրել, որ ունենք այդպիսի խորհրդարան կամ կարող ենք ասել, որ մոտ ապագայում կունենանք: Ես կարող եմ հաստատ ասել, որ յուրաքանչյուր հաջորդ խորհրդարանը նախորդից լավն է լինում: Քաղաքական կուսակցությունները քաղաքականացվում են: 5 տարի առաջ կուսակցությունների մոտեցումները պակաս քաղաքական էին, քան այսօր: Քաղաքականապես հասուն լինելու տեսակետից միշտ քայլ առաջ է արձանագրվում:
– Դուք տեխնոկրատ եք և մարդ, որ իր գործը գիտի և իր ունակություններն ու արհեստավարժությունը պետք է ցույց տա հաջորդ գումարման ԱԺ-ում: Դուք ինչպե՞ս եք Ձեզ զգում այն ցուցակում, որտեղ կան օլիգարխներ, մականունավոր գործարարներ, որոնք չեն փայլել իրենց գործունեությամբ, հատկապես ԱԺ-ում: Չնայած իշխանությունը խոստանում էր, որ նրանք չեն հայտնվի ցուցակում, բայց հայտնվեցին, առաջադրվեցին մեծամասնական ընտրակարգով և տեղ են գտնելու ԱԺ-ում: Անհարմարության զգացողություն չունե՞ք:
– Չէ, չունեմ նման զգացողություն: ԱԺ-ում յուրաքանչյուրը կքաղաքականացվի և կհամապատասխանի ժամանակի պահանջներին: Մեծամասնական ընտրակարգով առաջադրվելը նրանց իրավունքն է. եթե ընտրվեն, կնշանակի՝ ժողովուրդը վստահում է նրանց: Ցուցակում նրանք այնպիսի տեղերում են, որ անցողիկ չեն համարվում: Նրանց ցուցակում լինելը ցույց է տալիս այն ամփոփ վիճակը, որը համամասնական ցուցակն ունի: Բոլորին պարզ է, որ մեծամասնական ընտրակարգով ժողովրդի քվեն չստանալով՝ այս անձինք չեն լինի պառլամենտում: Այս առումով խոստումը կատարվել է: Ինչ վերաբերում է մեր ցուցակում տարբեր մասնագիտությունների առկայությանը, ես դա նորմալ եմ համարում, քանի որ յուրաքանչյուր անձ ունի մարդկանց մի շրջանակ, որը հավատում է հենց նրան:
