«Առաջին լրատվական»-ի Դիսկուրս հաղորդաշարի հյուրերն են ՀԱԿ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի անդամ Մարթա Այվազյանը և քաղաքագետ, Կովկասի ինստիտուտի տնօրեն Ալեքսանդր Իսկանդարյանը:
Հ. Բ.- Տիկին Այվազյան, ինչպե՞ս եք գնահատում անցած տարին՝ ինչպես Հայաստանի արտաքին քաղաքականության առումով, այնպես էլ համաշխարհային զարգացումների համատեքստում:
Մ. Ա.- Նախ ցանկանում եմ անդրադառնալ համաշխարհային զարգացումներին: 2011-ը նշանավորվեց, ինչպես դա ընդունված է անվանել՝ «Արաբական գարունով», ինչը հանգեցրեց լուրջ փոփոխությունների Արաբական աշխարհում և ավարտվեց Ռուսաստանում Պետդումայի ընտրություններով, որոնք նույնպես իրենց հերթին բավական անակնկալ էին և որոշակի ազդեցություն կունենան ապագա զարգացումների վրա: Այս գործընթացները, իմ կարծիքով, տրամաբանական շարունակությունն են արդեն նախկինում նկատված փոփոխությունների, որոնք տեղի էին ունենում աշխարհում: Սրանք այն փոփոխություններն են, որ աշխարհը վերապրում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, և որոնք վկայում են, որ գոյություն ունեցող կարգը ինչ-որ չափով իրեն սպառել է, և այսօր մեծ փոփոխությունները անհրաժեշտություն են: Նման փոփոխությունների առաջին նախանշանները կարելի է նկատել Աստանայում տեղի ունեցած ԵԱՀԿ գագաթնաժողովի ընթացքում, որը հստակ ցույց տվեց, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված այդ կառույցը 1975 թվականին վերջնականապես կայացվեց: Ըստ էության դա այն կառույցն է, որը իր փաստաթղթերով, իր ստեղծմամբ և կայացմամբ վերջակետ դրեց Երկրորդ համաշխարհային պատմության գործընթացներին, և ձևավորվեց նոր աշխարհ, որի սկիզբը դրվել էր դեռ 45թվականին: Ցանկացած գործընթաց ունի զարգացման որոշակի տրամաբանություն և վաղ թե ուշ իրեն սպառում է: Եթե խոսենք արաբական պետությունների մասին, մասնավորապես՝ իսլամական պետությունների, և վերհիշենք նրանց պատմությունը, ապա կհամոզվենք, որ այդ պետությունների իրական անկախացումը և կազմավորումը տեղի ունեցավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո: Տարիների ընթացքում այնտեղ ձևավորված կարգերը և տասնամյակներ շարունակ ղեկավարած նույն անձինք տարբեր ժամանակահատվածներում վայելում էին սկզբում՝ Սովետական Միության, ապա Ռուսաստանի, նաև՝ Արևմուտքի աջակցությունը: Այնտեղ աջակցությունը եղել է ընդհանուր համաշխարհային հարթակում տեղի ունեցող զարգացումների ֆոնի վրա: Այսօրվա իրողությունն այն է, որ 2012 թվականը մեզ նոր մարտահրավերների առջև է կանգնեցնում:
Հ. Բ.- Գնահատելով նախորդ տարվա այդ զարգացումները՝ համարժե՞ք էր, արդյոք, Հայաստանի պահվածքը, և ընդհանրապես՝ ո՞րն է Հայաստանի տեղը այդ բուռն զարգացումներում:
Մ. Ա.- Շատ դժվար է այդ զարգացումներում Հայաստանի տեղը ինչ-որ կերպ մատնանշել: 2011 թվականին Հայաստանի արտաքին քաղաքական ոլորտը առանձնանում է Եվրոպական միության հետ հարաբերությունների խորացմամբ: Ես որևէ այլ վառ զարգացում չեմ նկատել: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի դերակատարությանը ընդհանուր համաշխարհային զարգացումներում, ապա Հայաստանը արտաքին քաղաքական տեսանկյունից նույնիսկ իր տարածաշրջանում շատ քիչ դերակատարություն ունի, և ես չեմ կարող խոսել նրա դերի կամ նշանակության մասին համաշխարհային հարթակում:
Հ. Բ.- Պարոն Իսկանդարյան, Ձեր կարծիքով՝ անցնող տարին արտաքին քաղաքականության տեսանկյունից ի՞նչ նոր խնդիրներ բերեց Հայաստանին, և ի՞նչ նոր արդյունքներ արձանագրվեցին, թե՞, այնուամենայնիվ, Հայաստանի համար օրինաչափ տարի էր:
Ա. Ի.- Տարին շատ անհանգիստ էր, դա պայմանավորված էր «Արաբական գարուն» անվանվող երևույթով: Ի դեպ, անվանումը ճիշտ չի ընտրված, քանի որ արաբական տարբեր երկրներում իրականում տարբեր իրադարձություններ էին տեղի ունենում: Կարծում եմ՝ ճիշտ չէ նույն անվանումով կոչել և Եմենում, և Թունիսում տեղի ունեցածը: Միաժամանակ տարածաշրջանում նկատվեցին փոփոխություններ, շարունակվում էր տնտեսական ճգնաժամը, և տարեվերջին տեսանք, որ Ռուսաստանում էլ իրավիճակը փոփոխվելու միտում ունի:
Ես համաձայն եմ զրուցակցիս հետ՝ բացառությամբ այն բանի, որ փոխվել է հետյալթայական իրավիճակը, քանի որ 1975թ. Հելսինկյան համաձայնագրերը Յալթայում կնքված խաղաղության ամրագրումն էին: Հետյալթայական իրավիճակը փոխվել է ոչ թե անցյալ տարի, այլ հավանաբար 91-92 թվականներին՝ Խորհրդային Միության փլուզման պահից: ԽՍՀՄ փլուզումը հանգեցրեց նոր իրավիճակի:
Մարթայի՝ Հայաստանին վերաբերող գնահատականների հետ նունպես միանգամայն համաձայն եմ՝ բացառությամբ մեկ բառի՝«ցավոք»:
Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը ավանդաբար` ա) ապակենտրոնացված է`արտաքին քաղաքական որոշումները կայացվում են պետական ապարատի տարբեր հատվածներում, բ) այն ընդամենը հակազդող է, ծույլ, արձագանքում է միայն դրսից եկող ազդակներին՝ ակտիվ արտաքին քաղաքականություն ձևավորելու փոխարեն:
Հ. Բ.-2008 թվականին հակառակը հայտարարվեց, թե՝ Հայաստանը անցնում է նախաձեռնող արտաքին քաղաքականության:
Ա. Ի.- Դուք հարցրիք անցյալ տարվա մասին, իսկ անցյալ տարի` աշխարհում այսքան արագ կատարվող փոփոխությունների պարագայում և մեզ նման փոքր երկրի դեպքում, արտաքին քաղաքականության ծուլությունն ու ռեակտիվությունը ես համարում եմ դրական երևույթ, ոչ թե բացասական: Չեմ կարծում, իհարկե, որ հատուկ է նման քաղաքականություն տարվում: 19-րդ դարի ֆրանսիացի հայտնի դիվանագետ Թայլերանի խոսքերով ` դիվանագետը պարտավոր է ծույլ լինել, նա չպետք է անմիջապես և անհապաղ արձագանքի: Ես չեմ պնդում, որ սա ունիվերսալ միջոց է, բայց մեր երկրի և մերձավորարևելյան տարածաշրջանի դեպքում դա ճիշտ է: Այն, ինչ կատարվում է մեր շուրջը, մեր թերությունները վերածում է արժանիքների: Այլ կեպ ասած` ես դրական եմ գնահատում Հայաստանի անցած տարվա արտաքին քաղաքականությունը:
Հ. Բ.- Տիկին Այվազյան, ի՞նչ կասեք Դուք:
Մ. Ա.-Ես համաձայն չեմ այն պնդման հետ, թե ծուլությունը միշտ կարելի է գնահատել որպես դրական երևույթ: Լինում են, իհարկե, դեպքեր, երբ ծուլությունը անհրաժեշտ է: Ցավոք, Հայաստանը նույնիսկ իր տարածաշրջանում չունի որևէ ակտիվ դերակատարություն, ինչը, իմ կարծիքով` որպես նաև արտաքին հարաբերությունների ոլորտում աշխատած մարդու, ճիշտ չէ:
Հ.Բ.-Ի՞նչ պետք է աներ Հայաստանը այս իրավիճակում, ո՞ր ուղղություններում բացակայեց ակտիվությունը:
Մ. Ա.-Ես տարբերակում եմ համաշխարհային զարգացումները: Դրական երևույթ եմ համարում ասոցացման պայմանագրի հետ կապված բանակցությունները: Պետք է դիտարկել Հայաստանի գործողությունները միջազգային կազմակերպություններում, որոնք վերջին տարվա ընթացքում բավական պասիվ են` համեմատած նախորդ տարիների հետ: Շատ ճիշտ նկատեց պարոն Իսկանդարյանը. դրանք միշտ ի պատասխան զարգացումների են ընթանում: Դա նախկինում էլ է եղել, բայց այս իրավիճակում Հայաստանը ՄԱԿ հարթակում շատ ավելի մեծ ծուլություն է ցուցաբերում, քան նախկինում:
Հ.Բ.- Գնահատելով գալիք տարվա ռիսկերը` ի՞նչ խնդիրներ եք տեսնում, մասնավորապես Հայաստանի համար: Օրինակ` ամանորյա օրերին բավական լարվեց իրավիճակը Իրանի հարցում, և այստեղ Դուք տեսնո՞ւմ եք վտանգավոր զարգացումներ: Ո՞րը պետք է լինի Հայաստանի անելիքը` սպասել և ոչինչ չանե՞լ, հետևե՞լ իրադարձություններին, թե՞ Հայաստանն ունի անելիք վտանգը, ռիսկերը նվազեցնելու ուղղությամբ:
Ա. Ի.-Հայաստանը բացառիկ երկիր է: Ինձ հայտնի չէ մի այլ երկիր, որին Միացյալ Նահանգները թույլ է տալիս համագործակցել Իրանի հետ: Եկեք իրատես լինենք` մենք ունենք երկու հարևան (ոչ թե քարտեզի վրա, այսինքն` Ադրբեջանն ու Թուրքիան, այլ իրականում)` Իրանն ու Վրաստանը: Միաժամանակ գոյություն ունեն նաև ռուս-վրացական և իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները: Ինչպես Ռուսաստանը, այնպես էլ ԱՄՆ մեզ համար չափազանց կարևոր երկրներ են:
Մենք պետք է գոյատևենք այդ շրջանակում: Կտրուկ շարժումները վնասաբեր են: Այն, որ բոլոր խնդրահարույց հանգամանքներով հանդերձ` Վերին Լարսի ճանապարհը գործում է, պետք է գնահատել ըստ արժանվույն: Հայաստանը պետք է անպայման պահպանի հարաբերությունների այս ձևաչափը նաև այն պատճառով, որ Իրանից է ներկրվում հայկական բեռների մոտ 1/3-ը և գործում է գազատարը:
Ռիսկերի մասին: Չեմ կարծում, որ այն, ինչ տեղի է ունենում հիմա, Իրանի և ԱՄՆ հարաբերությունների սրացումը կհանգեցնի պատերազմի, սակայն իրավիճակը բավականին բարդ է: Դա ճնշման, ուժի ցուցադրման մի համակարգ է: Երկու երկրներն էլ ղեկավարում են շատ յուրահատուկ անձինք: Ճիշտ է, երկուսն էլ ընտրությունների են պատրաստվում, և դա որոշ առումով մեղմացնում է հեռանկարը, բայց պետք է չափազանց զգույշ լինել և ձգտել պահպանել հարաբերությունների այս յուրահատուկ ձևաչափը:
Հաջորդ բարդությունն այն է, որ կտրուկ փոփոխվում է Մերձավոր Արևելքը: Արդեն մի քանի անգամ փոխվել է Եգիպտոսի դերը տարածաշրջանում: Թվում է, թե այս երկիրը հեռու է մեզանից, սակայն 1000 կմ-ն մեծ տարածություն չէ: Եգիպտոսը տարածաշրջանում հանգուցային դեր է ունեցել: Այժմ կտրուկ փոխվում է իրավիճակը, իսկ մեզ համար դա առանձնահատուկ է, որովհետև դրանից տուժում են այնտեղ ապրող հայկական համայնքները: Նույնը կարելի է ասել Սիրիայի և Լիբանանի վերաբերյալ: Այս ամենը ուղղակի ազդում է տարածաշրջանում Թուրքիայի դերի վրա:
Մենք չենք կարող փոխել այս ամենը` անկախ նրանից, թե ինչպես ենք քվեարկում ՄԱԿ-ում կամ այլ միջազգային հարթակներում: Հայաստանը կարող է միայն հետևել և ճիշտ որոշումներ կայացնել:
Վերջին, և ամենակարևորը, իմ կարծիքով, Ռուսաստանն է, որտեղ ընտրություններ են անցկացվելու: Հաշվի առնելով այն ամենը, ինչ կատարվեց Բոլոտնայա հրապարակում, չեմ կարծում, որ Պուտինից բացի` որևէ մեկը հաղթող կհայտարարվի: Բայց մի քանի տարի առաջ Պուտինն ուներ բոլորովին այլ լեգիտիմություն, և սա նշանակում է, որ Ռուսաստանը զբաղվելու է իր հարցերով: Այնտեղ չկա քաղաքական ընդդիմություն: Ինչպիսի՞ զարգացումներ են սպասվում: Հավանաբար մարտին կայանալիք ընտրությունների արդյունքները կարող են նույնիսկ չընդունվել ժողովրդի կողմից, և քաղաքական ռեժիմը մեղմացումների կդիմի:
Ռուսաստանը ունի նաև լուրջ տնտեսական խնդիրներ, օրինակ` կենսաթոշակային ֆոնդում եղած ճեղքվածքը և այլ ներքին խնդիրներ, որոնք այնքան լուրջ են, որ կարող են մեծ ներգործություն ունենալ այլ խնդիրների վրա, օրինակ` մեկուսացնել Ռուսաստանը:
Ինչ է նշանակում այսօր հնչեցվող` հերիք է կերակրենք Կովկասը արտահայտությունը: Սա ավելի շուտ վերաբերում է Հյուսիսային Կովկասին, սակայն իրականում վերը նշված մեկուսացվածության արտահայտություն է: Մենք չգիտենք, թե սա ինչ ընթացք կունենա և ինչպես կազդի Հայաստանի վրա: Մենք կարող ենք միայն հետևել` կողմնորոշվելու, տարբերակներ ընտրելու և մեր տեղը գտնելու համար:
Մ. Ա.-Ես կհամաձայնվեմ այն տեսակետի հետ, որ Իրանում չեմ ակնկալում ռազմական, պատերազմական գործողություններ: Սա տասնամյակներով շարունակվող փոխադարձ հրաձգություն է, որը շատ հաճախ ներքին քաղաքական խնդիրների հետ է կապված: Իհարկե, Հայաստանը ուրույն տեղ է զբաղեցնում հենց Իրանի հետ լավ հարաբերություններով:Ավելին, Հայաստանը հենց որպես այդպիսին, որպես Պարսկաստանի հետ լավ հարաբերություններ ունեցող պետություն` մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ԱՄՆ-ի և Արևմտյան Եվրոպայի համար: Բայց լարվածությունը, այսպես թե այնպես, կազդի:
Հ. Բ.- Հայաստանից ակնկալում եք սպասողական և դիտորդակա՞ն կեցվածք, թե՞ նախաձեռնություն, այդուհանդերձ, պետք է ցուցաբերել:
Մ. Ա.-Ինձ համար դա իրատեսական չէ: Նման բան կարող է լինել, եթե երկու կողմերը, հնարավոր է` ոչ բացահայտ, բայց նման առաջարկ անեն Հայաստանին:Այսինքն` երկու կողմերն էլ որոշեն, որ Հայաստանը, ունենալով չեզոք և լավ հարաբերություններ բոլորի հետ, կարող է միջնորդել` անցկացնելու նման բանակցություններ: Ես կավելացնեի նաև Սիրիայում տեղի ունեցող զարգացումները, որոնք նույնպես շատ կարևոր են Հայաստանի համար` հաշվի առնելով Սիրիայի ուրույն դերը: Մերձավոր Արևելքի համար Սիրիան, որպես այդպիսին, պատմականորեն, սկսած դեռ Խաֆես Ասադի ժամանակաշրջանից, շատ մեծ դեր է ունեցել: Այդ պետության ազդեցությունը տարածաշրջանի վրա դեռ պահպանվում է: Այնտեղ տեղի ունեցող զարգացումները ևս անմիջականորեն կարող են ազդել Հայաստանի վրա, քանի որ Սիրիայում նույնպես հայկական համայնք ունենք: Տվյալ դեպքում միգուցե Հայաստանը հայ համայնքը պաշտպանելու համար ինչ-որ ուղիներ գտնելու և միջամտելու անհրաժեշտություն ունենա:
Հ. Բ.-Սիրիան կարո՞ղ է դառնալ վերջին բաստիոնը, հատկապես, երբ կարծիքներ են հնչում, որ Սիրիայից հետո Իրանի հարցում օղակը կարող է շատ ավելի նեղանալ:
Մ. Ա.-Նման կարծիքներ հնչում են: Չնայած Արաբական աշխարհ տերմին կիրառելը շատ սխալ է, որովհետև արաբները մեզ համար են արաբներ,իրականում նրանք բոլորը տարբեր են, տարբեր պատմություններ ունեն: Այսինքն` Արաբական աշխարհում տեղի ունեցած զարգացումները և դրանց սկզբնաղբյուրները թվացյալ են նույնը, դրանք իրականում շատ տարբեր էին` չի կարելի Սիրիայում կամ Լիբիայում տեղի ունեցող զարգացումները համեմատել, օրինակ, Եգիպտոսի հետ: Եգիպտոսի դեպքում դա պետության ներսում հասունացած և ինչ-որ զարգացում ունեցող շարժում էր: Ռուսաստանի զարգացումները, իհարկե, կունենան ազդեցություն, բայց այդ ազդեցությունը կլինի հոգեբանական: Չեմ կարծում, որ ամեն ինչ պետք է կապել Ռուսաստանում տեղի ունեցող զարգացումների հետ, իսկնման մտայնություն Հայաստանում կա: Իհարկե, Ռուսաստանը այլևս չի լինի այնպիսին, ինչպիսին էր մինչև ընտրությունները. այն ավտորիտար ռեժիմը, որ 15 տարի շարունակ հանգիստ իշխում էր, կթուլանա: Ես համոզված եմ, որ տնտեսական խնդիրները ևս զգացնել կտան: Այդ խնդիրները կապված են նաև նրա հետ, որ Ռուսաստանը, չնայած իր հարստությանը և իր մտավոր ունակություններին, միևնույն է` կա և մնում է հումքային պետություն, և այդ տեսակետից տնտեսությունը շատ խոցելի է: Այս ամենը պետք է հաշվի առնել և և մեր ապագան կամ մեր գործողությունները պայմանավորել առաջին հերթին մեր սեփական շահերով:
Հ. Բ.- Պուտինը հանդես եկավ Եվրասիական միության նախաձեռնությամբ, և հիմա Բելառուսի և Ղազախստանի հետ նույնիսկ հանձնախումբ են ստեղծել, որը պետք է մշակի այդ նախագիծը: Ձեր կարծիքով` որքանո՞վ արդիական կլինի այդ թեման 2012 թվականին, մանավանդ, որ արտգործնախարարը հայտարարեց` թեման կլինի ԱՊՀ շրջանակներում ամենաքննարկվողներից, և Հայաստանը իր վերաբերմունքը կձևավորի: Որքանո՞վ թեման արդիական կլինի Հայաստանի համար:
Մ. Ա.-Ինձ թվում է, որ այդ արդիականությունը կնվազի` հաշվի առնելով Ռուսաստանի ներքին զարգացումները, ինչպես նաև տարածաշրջանի զարգացումները: Միգուցե տարեվերջին` կախված ընտրությունների արդյունքներից, այդ թեման կդառնա քննարկման առարկա, այս պահին մասնագիտական գնահատական չեմ կարող տալ: Բայց, իմ կարծիքով, դա Հայաստանին պետք չէ:
Հ. Բ.-Ինչո՞ւ:
Մ. Ա.- Քանի դեռ առարկայորեն չենք կարող տեսնել, շոշափել և հասկանալ: Հայաստանը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ է, Հայաստանը ունի ԵՄ ինտեգրվելու հռչակված քաղաքականություն: Երկար տարիներ Եվրամիության հետ համագործակցության շրջանակներում ՀՀ-ում կատարվել են բարեփոխումներ` իրավական, տնտեսական, համակարգային ոլորտներում: Դժվար է պատկերացնել, թե դա համահունչ կլինի՞ Եվրասիական Միության սկզբունքների կամ նրանց նպատակների հետ` հաշվի առնելով, թե ինչպիսին է Եվրոպական միության կազմը և նրանց նպատակներն ու արդեն անցած ուղին:
Հ. Բ.-Պարոն Իսկանդարյան, թեման ինչքանո՞վ արդիական կլինի, և Հայաստանը ի՞նչ դիրքորոշում և ի՞նչ վերաբերմունք պետք է դրսևորի:
Ա. Ի.- Թեման արդիական կլինի մինչև մարտյան ընտրությունները, իսկ եթե լինի երկրորդ փուլ, ապա մինչև դրա ավարտը: Աստիճանաբար այն մոռացության կմատնվի: Դա սոսկ միություն չէ, այլ դեպի Ղազախստան և Բելառուս Ռուսաստանի շուկաների ընդլայնման ձևաչափ: Ղազախստանի, Բելառուսի և Ռուսաստանի համար սա շահավետ տնտեսական գործակցություն է, և այդ առումով այն կզարգանա: Եվրասիական միությունը չունի և չի էլ կարող քաղաքական իմաստ ունենալ, դա զուտ քարոզչություն է: Հայաստանին երբևէ չեն հրավիրել միանալ այդ միությանը և չեն էլ հրավիրելու: Հայաստանը չունի միության անդամ երկրների հետ ընդհանուր սահմաններ: Որպեսզի Հայաստանը ընդգրկվի միության կազմում, պետք է կատարվեն մի շարք «սյուրռեալիստական» գործողություններ` Վրաստանի հետ սահմանի փակում, գործող միջպետական պայմանագրերի վերանայում, օդային կամրջի կառուցում և այլն: Ռուսաստանը դա կարող է անել միայն այն դեպքում, երբ ցանկանա պարզապես կերակրել մեր երկիրը: Անձամբ ես նման բանի անհրաժեշտություն և հնարավորություն չեմ տեսնում: Այդ պատճառով` անկախ մամուլում տեղ գտնող հոդվածներից, ես գտնում եմ որ այդ հեռանկարի մասին խոսելն անիմաստ է. ես չեմ տեսնում դրա հնարավորությունն ու անհրաժեշտությունը:
Հ. Բ.- Բայց այդ առաջարկությամբ հանդես էր գալիս հենց Պուտինը` նույնիսկ համեմատելով Սովետական Միության հետ: Դուք չե՞ք հավատում այդ հեռանկարին, նրան, որ Ռուսաստանը կփորձի նաև դրանով իր ձեռքը հավաքել հետխորհրդային տարածքի կորցրած միավորները:
Ա. Ի. Դա հավատալու հարց չէ, այլ վերլուծության առարկա: Կարևորն այն է, թե ում, ինչ հանգամանքներում և ինչ է ասում քաղաքական գործիչը: Ռուսաստանում կա մի լուրջ զանգված, որի համար ընդունելի են Խորհրդային Միության վերականգնման շուրջ ընթացող խոսակցությունները, և այդ մասին խոսելու են Ռուսաստանի շատ քաղաքական գործիչներ:
Մ. Ա.-Ես համաձայն եմ, որ նաև սահմանների ընդհանուր բացակայության պայմաններում անիմաստ է նման միության մասին խոսելը: Սա հռչակված է որպես զուտ տնտեսական միություն: Այնուամենայնիվ, պետք է հաշվի առնել` այն, ինչ տպվել է մամուլում, չի հերքվել: Մեր ունեցած տեղեկություններով` Հայաստանին նման առաջարկ, ուղղակի, թե անուղղակի, եղել է:
Հ. Բ.- Մենք ապրում ենք բավական արագ փոխվող աշխարհաքաղաքական զարգացումների ժամանակաշրջանում: Այդ տեսակետից Հայաստանի արտաքին քաղաքականության պատկերացումների և ընդհանրապես բովանդակության փոփոխության անհրաժեշտություն, փոփոխվող զարգացումներին զուգահեռ, տեսնո՞ւմ եք, թե՞ ոչ:
Մ. Ա.-Ես կարծում եմ` անհրաժեշտ է, որպեսզի Հայաստանը վերջնականապես ձևավորի արտաքին քաղաքականության նպատակները: Այն փոփոխությունները, որ տեղի են ունենում աշխարհում, դժվարացնում են Հայաստանի այն բալանսը, որ մենք հռչակել ենք, բայց որը իրականում ֆիքսված է խոսքերի կամ փաստաթղթերի վրա, բայց ոչ` գործողությունների: Իսկապես անհրաժեշտ են քայլեր, որպեսզի Հայաստանը կարողանա հավասարակշռել իր հարաբերությունները թե Արևմուտքի, թե իր անմիջական հարևանների հետ, ինչպես նաև գործընկեր ճանաչված Ռուսաստանի հետ:
Ա. Ի.- Ցանկացած բան կարելի է բարելավել, և հասկանալի է, որ քաղաքական գործիչները, դիվանագետները նույնպես կարող են սխալվել: Իսկ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության միակ տարբերակը հետևյալն է` հաշվի նստել իրականության հետ և այդ իրականության մեջ գործել:
Հաղորդաշարն իրականացվում է «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան»-ի ֆինանսական աջակցությամբ:
