«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ՀՀ նախկին վարչապետ, «Ազատություն» կուսակցության նախագահ Հրանտ Բագրատյանը:
– Պրն Բագրատյան, 1993թ., երբ ՀՀ վարչապետ նշանակվեցիք, անմիջապես 3 կարևորագույն որոշումներ կայացրեցիք, որոնք էական ազդեցություն թողեցին թե’ տնտեսության, թե’ հատկապես ղարաբաղյան պատերազմի վրա` էլեկտրաէներգիան տրամադրել ձեռնարկություններին, մաքսավճարները զրոյացնել և բանակի զորակոչ կազմակերպել: Այսօր վարչապետի պաշտոնում Ձեր առաջին 3 որոշումները որո՞նք կլինեին:
– Առաջին քայլը մաքսային փոփոխությունը կլիներ` կհայտարարվի, որ ներմուծման արտոնություններ, մենաշնորհներ չկան: Այս մեսիջը կուղարկվի բոլոր հնարավոր ներկրողներին, որոնք այսօր չեն ներմուծում` լավ իմանալով, որ ձեթը, շաքարը մի մարդու է տրված, բանանը` մեկ այլ մարդու և այլն: Կփոխվի մաքսայինի պետը, կնշանակվի նորմալ մարդ, և սա անմիջապես կբերի գների հարաբերական իջեցման: Երկրորդ քայլը Կենտրոնական բանկի նախագահի առաջ, անկախ, թե ով կլինի, քանի որ նրան վարչապետը չի նշանակում, պայման կդրվի, որ դրսից եկող տրանսֆերտները ստերիլիզացվում են` անկախ նրանից, թե ինչքան կլինի սղաճի ռիսկը: Արդյունքում արագորեն կաճեն ԿԲ պահուստները: Տրանսֆերտների հաշվին կստեղծենք պահուստներ, կդադարենք այլևս պարտքով փող վերցնել, այսինքն` դրանով կերաշխավորենք, որ 2013-14թթ. Հայաստանը դեֆոլտում չհայտնվի: Դա շտապ է պետք անել, քանի որ մենք մեծ հավանականությամբ գնում ենք դեֆոլտի:
Երրորդ քայլը` հարկային տեսչությունները համատարած պահանջներ կներկայացնեն բոլոր նրանց, ովքեր վերջին 5-15 տարին հարկեր չեն տվել, ու մենք գիտենք` ովքեր են դրանք:
Սրանք հրատապներն են, իհարկե կյանքն իր ուղղումները կմտցնի: Եվ սրանք ադմինիստրատիվ քայլեր են, իսկ ընդհանրապես առաջին օրվանից կսկսենք ՀԱԿ «100 քայլի» իրագործումը:
– Դեֆոլտի հետ կապված` արտաքին պարտքի սպասարկման վերաբերյալ կարծիք կա, որ վտանգ չկա, և առաջիկա տարիներին դրա սպասարկումն ու մարումը խնդիրներ չեն առաջացնի տնտեսության համար, քանզի պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը սոսկ 40% է։
– Չեմ մեկնաբանում, դա սխալ, տգետ, հիմար կարծիք է: Արդեն 10 տարի է, որ ասում ենք արտաքին պարտքը պետք է չափել տարվա վճարվելիք տոկոսն արտահանման նկատմամբ կամ արտաքին պարտքն արտահանման նկատմամբ: Արդեն Համաշխարհային բանկն էլ ազդվեց մեր ասածից և մեթոդիկան փոխեց: Այդ ցուցանիշներով Հայաստանը վատագույն տասնյակի մեջ է: Ես կխնդրեի, որ այևս երբեք հարց չտաք, որ «կարծիք կա»: Ասենք` Ազգային ժողովի հանձնաժողովի ոմն նախագահ կարող է նման մի բան ասել, ընդ որում` անտեղի, հիմար-հիմար: ՀԲ կայքում դրված է՝ Հայաստանի արտաքին պարտք/արատահանում ցուցանիշը կազմում է 470%:
– Ի նչքանո՞վ է հնարավոր դեֆոլտը արտաքին պարտքի հետ կապված:
– Շատ հավանական եմ համարում: Ասում եմ` առաջին քայլերից մեկը կլինի այն, որ պրոֆիլակտիկ միջոցառում կիրառվի` ստերիլիզացվեն տրանսֆերտները, որ հանրապետությունը դեֆոլտում չհայտնվի: Այն, որ այս իշխանությունը հանրապետությունը տանում է դեֆոլտի` ես դրանում կասկած չունեմ:
– Միջազգային կառույցները` ՀԲ-ն, ԱՄՀ-ն Հայաստանի վերաբերյալ գնահատականներ տալիս հաճախ շատ մեղմ են արտահայտվում, խուսափում են կտրուկ գնահատականներից: Ինչո՞վ է դա բացատրվում, ինչո՞ւ իրական պատկերը չեն բնորոշում:
– Երկու խնդիր կա` նախ ես գտնում եմ, որ իրենք ընդհանուր առմամբ բացասական են արտահայտվում: Օրինակ` վերջերս խոսել էր Գիլերմո Տոլոսան. 6 միտք էր ասել` 5-ը քննադատական, մեկը` ոչինչ: Այդ մեկ ոչինչն էլ այն է, որ «շատ չեն ծախսել բյուջեից»: Այսինքն՝ ոչ թե գովելու բան կար, այլ ինքն ուզում էր ասել, որ ավելի վատ կարող էր լինել: Այսինքն` նա գովում էր չարածը։ Հետո նրանց ոճն է, ինչպես իրենք են ասում, բամբակով վիզը կտրելը (այսինքն` այնպես կարող են գովել, ուր իրականում քննադատությունն ավելի շատ է)։
Երկրորդը էական դիտողություն է`այդ կազմակերպությունները հավակնում են ավանդական մակրոտնտեսական քաղաքականությանը, նրանք չեն տիրապետում ժամանակակից այն լծակներին, որ կոչվում է մեգաէկոնոմիկա, որը մենք` մի խումբ տնտեսագետներով, ստեղծել ենք: Հաճախ նրանց հետևելով` կարելի է հայտնվել,- ոչ բոլոր դեպքերում իհարկե,- շատ ծանր իրավիճակում: Օրինակ` նույն պարտքի խնդրի մասին նրանք էլ են ասել` արտաքին պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը մեծ չէ, բայց լավ իմանալով, որ արտաքին պարտք/արտահանում հարաբերակցությունը շատ մեծ է, նրանք երբեք այդպես չպետք է արատահայտվեին: Եվ մի հարց էլ` 3 տարի առաջ ո՞վ էր քննադատում Հունաստանին, կամ ո՞ր մեկը կանխագուշակեց, որ հաջորդը կլինի Պորտուգալիան, և ես չեմ կարծում, որ այդ կազմակերպությունները պետք է դիտարկել «միանշանակ» բարեկամ կազմակերպություն: Մանավանդ, երբ որ նրանց գործընկերը` տվյալ դեպքում ՀՀ կառավարությունը, մակարդակի վրա չէ, չկա վերլուծություն, չկա մտքի բախում, չի ծնվում ճշմարտությունը: Ընդհանուր առմամբ, մոտեցումը 70%-ով բացասական է, 30%-ով` դրական:
Չեմ բացառում նաև, որ նրանց որոշ ներկայացուցիչների հարմար է այս կառավարության հետ աշխատել, որովհետև այս կառավարությունն իրենց առջև խնդիր չի դնում, բավարարվում է քչով, այդ քիչն էլ ներկայացնելով որպես մեծ հաջողություն: Այս կառավարությունը նրանց պատասխանատվությունների չի հրավիրում այն ձախողումների համար, որ ունենք մակրոտնտեսական միջավայրում: Այսօր մենք ունենք հարկային քաղաքականության ձախողում. 1996թ. 21%-ից հարկեր/ՀՆԱ հարաբերակցությունը իջել է 15%: ԱՄՀ-ն, ՀՀ-ում դրա ներկայիս ղեկավարը սրա համար պատասխան տալի՞ս է, թե՞ չէ: Մենք չէ՞ որ 15 տարի լսում ենք, որ դա պետք է բարձրացնել: Եթե Տիգրան Սարգսյանը չլինի, լինի Հրանտ Բագրատյանը, Բագրատյանը կգնա տիկին Քրիստին Լագարդի առաջ այդ հարցը կբարձրացնի` այս ի՞նչ ապարատ և ի՞նչ որակի աշխատողներ եք պահում: Այդպիսի հարցադրում 1993-96-ին կար, և այնտեղ կար որակյալ թիմ: Եվ հետո վերջերս Հայաստանում նշանակում են ինչ-որ երեխաների, որ տարրական բաները չգիտեն: Իսկ մեր կառավարությունը հենց տեսնում է թույլ ղեկավար է եկել, աշխատում է ասոցացվել նրա հետ, լավ հարաբերություններ ստեղծել, և թքած ունեն գործի վրա: Եվ երբեմն նման աշխատողների համար նման միջավայրը հեշտ է` աշխատել պետք չի: Բերեմ ավելի կոնկրետ օրինակ։ Ինչպես գիտեք, վերջերս ստեղծվեց Համահայկական բանկը։ Մինչդեռ ճիշտը կլիներ համահայկական ներդրումային հիմնադրամի ստեղծումը, դրանից հետո «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործունեության դադարեցումը, ՀՀ նախագահի մասնակցությամբ ճաշկերույթ-դրամահավաք միջոցառումների դադարեցումը։ Մարդը պիտի փող դնի և ստանա փայ, արժեթուղթ՝ երաշխավորված պետության կողմից։ Հերիք է այդ անհասկանալի նվիրատվությունների շահարկումը. 11 մլն դոլար փող են տալիս, 10 ու 110 մլն դոլարի հարկ չեն վճարում։ Չենք ուզում, ախպեր, ձեր «ձրի» նվիրատվությունները։ Հետո` Սփյուռքը մի քանի միլիոնատերերը չեն, ինչպես որ Հայաստանը մի քանի օլիգարխները չեն։ Բայց չէ, ստեղծեցին բանկ, անունը դրին համահայկական, հետո տեսան, որ եղած բանկային համակարգի հետ չի բռնում, փոխեցին օրենքները, արեցին բացառություններ և այլն։ Եվ ահա, մի օր միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից մեկի մի շատ մեծ (շատ շատ մեծ) ղեկավար ինձ ասում է՝ չեք ասի՞, ինչներիդ է պետք Համահայկական բանկը, կարո՞ղ է Վահրամ Ներսիսյանցի համար աշխատանքի հարց կար լուծելու։ Ասում եմ՝ ի՞նձ եք հարցնում, բա ի՞նչի մամլո ասուլիսի ժամանակ չեք խոսում։ Ասում է` հո չենք կռվելու կառավարության հետ։ Կամ` ինձ ասում են, որ «100 քայլը» հրաշալի ծրագիր է, ուզում ենք բաց քննարկել, բայց քանի որ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը զանգել ասել է, չենք կարող կառավարության հետ հարաբերություններ փչացնել։
– Վերջերս շատ է խոսվում, որ Վրաստանում գործարար միջավայրն է բարելավվել, հայկական կապիտալն է գնում այնտեղ… Ձեր կարծիքով` Հայաստանն ինչո՞ւ հետ մնաց Վրաստանից, ի՞նչ է հարկավոր վիճակը շտկելու համար:
– Վրաստանն ունի նախագահ, որը հասկանում է` ինչ է անում: Նույն Վրաստանում, եթե վերցնենք կոնկրետ ինձ, ես ավելի լսելի կարող եմ լինել, քան Հայաստանում: Այդ երկիրն ունի նախագահ, որը չունի սեփականություն, կաշառակերությամբ չի զբաղվում, որը չի ներում վարչապետների սխալները, անաչառ է, ազատ է որոշումների մեջ: Բայց Վրաստանը միանշանակ չպետք է նայել: Վրաստանի հաջողությունները ստվերային տնտեսության դեմ պայքարում շատ վատ են, չնայած դա պլանավորված ստվերայնություն է, որովետև նա առայժմ չի էլ պայքարել դրա դեմ: Իսկ ընդհանուր առմամբ, Վրաստանում հստակ տարանջատված են բիզնեսն ու իշխանությունը, ինչը ՀՀ-ում իշխող վերնախավն է նաև ասում, բայց ոչինչ էլ չի անում: Վրաստանում հնարավոր չի մարզպետը Թիֆլիս քաղաքի կենտրոնում մարդ ծեծի ու մարսի, հասարակությունը մարսի: Վրացական թերթերում վերջերս գրել էին Հայաստանի հասարակության մասին, որ պետք է թքել նման հասարակության վրա:
– Կապիտալի արտահոսքը սարից ընկնող ձնագնդի է նմանվում` ՊԵԿ-ի նախագահն է արտերկրում գործարան գնում, Գագիկ Ծառուկյանն է հյուրանոց գնում և այլն: Սա ի՞նչ է նշանակում` իշխանությանը մոտ կանգնած օլիգարխները վախենո՞ւմ են իշխանափոխությունից, իրենց կապիտա՞լն են ապահովագրում, թե՞…
– Դա կա, անշուշտ, բայց մի ուրիշ բան էլ կա. Հայաստան 2 մլրդ դոլար փող է գալիս, որը պետք է հանվի շրջանառությունից, գնա դառնա երկարաժամկետ փող, այլապես կխանգարի տնտեսությանը: Պատկերացրեք՝ մեր տնտեսությունը դույլ է: 1 դույլի մեջ 2 դույլ լցնել չի լինի, 2-րդը կթափվի: Հիմա մեր 2-րդ դույլը կապիտալի արտահանումն է: Ոնց գալիս է այդ փողը, այդպես էլ պետք է գնա, իհարկե, գալիս ու գնում է տարբեր անձանց միջոցով: Սա եմ փորձում հասկացնել, որ հանրապետության նախագահն ու վարչապետը չեն հասկանում: Ոչ թե հասկանում են` չեն անում, այլ չեն հասկանում դրա իմաստը: Ասում են` փող է, եկել է, ի՞նչ վատ է: ԿԲ նախագահն ի վիճակի էլ չէ հասկանալ, վերջապես մարդը գյուղմեխանիզատոր է: Ես այս մարդկանց նորից կոչ եմ անում լսել Ալեքսեյ Կուդրինի ելույթը: Կհասկանան, թե ոնց է պայքարել, քանի անգամ է սահմանին եղել, երբ ԿԲ նախագահի կամ վարչապետի հետ խնդիր ունեցավ: Հատկապես 2007-ին, երբ ՌԴ-ն ստացել էր 350 մլրդ դրամի փոխանցում նավթի դիմաց, նա պահանջել էր, որ 350 միլիարդ դոլարով ավելանան Ռուսաստանի բանկի պահուստները: Հիմա եթե դա չենք անում, այդ փողը ոնց եկել, դուրս է գալիս` մեր տնտեսության հերն անիծելով և նպաստելով արտագաղթին: Հայաստանի վերնախավը դա հարստություն է դիտարկում, ուրախանում են, որ փող եկավ ու կուրսը պահում է, չհասկանալով, որ դա դատապարտում է տնտեսությունը` անիմաստ դարձնելով որևէ տնտեսական ակտիվություն:
Սա շատ լուրջ բան է, որ ասում եմ 13 տարի շարունակ, երբ Տիգրան Սարգսյանը հայտնվեց ԿԲում: Խնդիր կա: Տիգրան Սարգսյանը դա չի հասկանում, նրա կրթական ցենզը թույլ չի տալիս դա հասկանալ: Ես սրանում վստահ եմ: Դրա համար բոլորին ու հանրապետության նախագահին կոչ եմ անում www.iep.ru կայքում կարդալ համաժողովի ժամանակ Կուդրինի վերջին ելույթը:
– Տրանսֆերտները ՀՆԱ-ի մոտ 13%-ն են կազմում, և հաշվի առնելով արտագաղթի ներկայիս ծավալները…
– Բնականաբար, քանի որ մենք կախված ենք տրանսֆերտից, մենք պետք է ապահովենք արտագաղթ: Տնտեսական կառավարության թիվ 1 խնդիրն այդ պայմանով արտագաղթ ապահովելն է, և Վարդան Այվազյանի վերջերս արած արտահայտությունները պատահական չեն ու նշանակում են, որ քննարկվում է դա: Իշխանությունը հասկանում է՝ ինչքան շատ արտագաղթ լինի, այնքան շատ փող կգա Հայաստան:
– Բայց եթե մարդն արտագաղթում է ընտանիքով, ապա տրասնֆերտն էլ է կրճատվելու:
– Չէ, ընտանիքով չի կարող արտագաղթել, ընդունող կողմը ծերերին չի ընդունում, այստեղ ծերեր են մնում:
– Բայց միևնույնն է` ծավալները կպակասեն:
– Ինչ-որ մի պահից սկսած կպակասեն անպայման: Օրինակ` 2012-ից հնարավոր է պակասեն: Հենց տեսնեն պակասում է, Վարդան Այվազյանն այլևս նման ելույթներ չի ունենա:
– ՀԱԿ-իշխանություն երկխոսության մեջ որտե՞ղ ՀԱԿ-ը ձախողվեց, ի՞նչն էր խնդիրը:
– Մենք, ընդհանուր առմամբ, ձախողելու խնդիր չենք տեսնում: Կար խնդիր՝ գնալ երկխոսության՝ ազատելու համար քաղբանտարկյալներին: Մենք դա արեցինք: Կար խնդիր՝ երկխոսության միջոցով հասնել ավելիին: Երկխոսությունը մեր նախաձեռնությամբ չէր, մի շարք երկրներ էին խառնված դրանում: Ինչ-որ պահից սկսած մենք նույնիսկ հայտարարեցինք, որ մեծ քաղաքական դիվիդենտ կտանք Սերժ Սարգսյանին, և հայտարարում էինք, որ կարող է մեզ գցեն, և ի վերջո Սերժ Սարգսյանը որոշեց գցել ՀԱԿ-ին՝ համարելով, որ ՀԱԿ-ն իսկապես դեմոկրատիա է ուզում: Երկխոսության ընթացքում պարզվեց, որ ՀԱԿ-ը լուրջ փոփոխություններ է ուզում, մենք էլ հասկացանք, որ էդ մարդը այդ փոփոխություններին պատրաստ չէ, համենայնդեպս ամռան ընթացքում պատրաստ չէր:
– Ակնհայտ է, որ Հայաստանում իշխանափոխություն դժվար թե հնարավոր լինի առաջիկայում իրականացնել, եթե ոչ մի ֆորսմաժորային բան տեղի չունենա: Սերժ Սարգսյանի իշխանությունը ռեանիմացվելու շանս ունի՞ ներսից:
– Ես չեմ կարող նման գնահատական տալ: Ես գտնվում եմ մի բանակում, որն առայժմ կռվում է՝ ունի փամփուշտ, ունի զինվոր, ունի հրամանատար:
– Որտեղի՞ց է գալիս իշխանության աջակցությունը Արևմուտքից և ինչո՞ւ ՀԱԿ-ը որոշեց իր թիկունքին Ռուսաստանին կանգնեցնել: Գոնե այս վերջին տարիների փորձից ՀԱԿ-ի համար պիտի ակնհայտ լիներ, որ Արևմուտքի հետ համագործակցությունը՝ կապված քաղաքական պահանջների հետ (քաղբանտարկայներ, Ազատության հրապարակ), անվերապահորեն իրագործվել են:
– Առաջինը՝ ես չեմ համարում, որ կա Արևմուտքի աջակցությունը Սերժ Սարգսյանին: Չպետք է խաբվել նրան, որ Արևմուտքը Ղարաբաղի հարցում կուզենար շուտափույթ լուծում: Արևմուտքն այդ տեսակետից հետաքրքրված չէ, և Հայաստանում ով էլ լինի, Արևմուտքը դա կընդունի ի գիտություն: Անուրանալի են, թեև կիսատ-պռատ, այնուամենայիվ Արևմուտքի հստակ քայլերը՝ Հայաստանում դեմոկրատիայի ինստիտուտի զարգացման կապակցությամբ: Եթե նրանք չլինեին, իշխանությունները մեզ հիմա կերել էին: Ռուսաստանի մասով՝ ես չգիտեմ, թե ինչում է դրսևորվում ՀԱԿ-ի ռուսամետ լինելը: Մեկը ես՝ ՀԱԿ-ից եմ, բայց գտնում եմ, որ իզուր տեղը տվել են Հրազդանի կասկադը, բայց հիմա արդեն տվել են, մենք հետ չենք խաղարկելու, բայց այդ տվողին պետք է գտնենք: Ջուր է, գալիս է, ինչի՞ եք տալիս: Մյուս կողմից, սակայն, գտնում եմ, որ եթե «Բիլայն»-ը գնել է ՕՏԵ-ն, դա լավ է, տնտեսապես ճիշտ է: Այսինքն` իմ վերաբերմունքը շատ կոնկրետ է: Ո՞ր հարցերում ենք մենք Ռուսաստանին տուրք տալիս` ես մի քիչ դժվարանում եմ ասել: Համենայնդեպս, ես ինձ համարում եմ անկախ մարդ: Ես ՀԱԿ-ից եմ, անկախ մարդ եմ, ես ռուսամետ չեմ: Թույլ տվեք հարցնել՝ այդ ռուսամետ ՀԱԿ-ից քանի՞ գործիչ է այսօր ռուսական ընկերություններում աշխատանքի հրավիրված: Կներեք, միայն հանրապետականներն են: Քանի՞ հոգի է ՀԱԿ-ից ՀԷՑ-ում, «ՀայՌուսգազարդ»-ում աշխատում: Ո՞րն է հիմքը պնդելու՝ ՀԱԿ-ը ռուսամետ է: Իմ տպավորությունն այնպիսին է, որ ՀԱԿ-ն այն բացառիկ և գրեթե միակ ուժերից է, որ հայամետ է իսկապես:
– Առաջիկա ընտրությունների հետ կապված ի՞նչ եք սպասում, ի՞նչ կլինի:
– Նախ պայքարում ենք, որ լինի արտահերթ ընտրություններ: Ինչ վերաբերում է առաջիկա ընտրություններին, իմ տպավորությունն այնպիսին է, որ իշխանությունը պետք է խայտառակ խախտումների գնա, ուրիշ ճար էլ չունի: Նույնիսկ իր մեջ լրիվ լավ տեղավորված մարդիկ չեն ուզում, որ այդ իշխանությունը վերարտադրվի, չեն ուզում ունենալ Տիգրան Սարգսյան, չեն ուզում ունենալ Վաչե Գաբրիելյան ֆինանսների նախարար, չեն ուզում ունենալ Ազգային ժողովի նման նախագահ, ավելի համարձակները խոսում են նաև երկրի նախագահի մասին: Չեն ուզում ունենալ անադեկվատ կառավարում: Չեն մտածում ու արտահայտվում Վարդան Այվազյանի պես, այլ մտածում են, որ արտագաղթը իսկապես վատ բան է: Ես խոսում են ՀՀԿ շարքային կուսակցականների մասին: Եվ ուրեմն ինչպե՞ս է գնալու ընտրելու ու հաղթելու, եթե չի կեղծելու մասսայաբար: Եթե բանը հասնի հերթական ընտրությունների, մայիսի 6-ից հետո նորից սկսվելու է:
