«Առաջին լրատվական»-ի Real Politik հաղորդաշարի հյուրն է քաղաքական մեկնաբան Մենուա Հարությունյանը
– Քաղաքական տարին ամփոփելով` կարելի է ասել, որ անցնող տարվա ընթացքում ունեցանք կարևորագույն զարգացումներ. ազատվեցին քաղբանտարկյալները, սկսվեց երկխոսություն, այնուհետև այն ձախողվեց, Հայաստան այցելեց Ֆրանսիայի նախագահը: Ո՞րն եք համարում տարվա գլխավոր իրադարձությունը:
– Տարվա գլխավոր իրադարձություններից մեկը համարում եմ հենց ձեր կայքի ստեղծումը, որովհետև դրանով Հայաստանում նպաստեցիք խոսքի ազատության կայացմանը: Իրականում խոսքի ազատության միջոցով է ձևավորվում քաղաքացիական հասարակությունը, իսկ եթե չկա քաղաքացիական հասարակություն, ապա բոլոր հայտարարությունները անիմաստ են: Իմ կարծիքով` վարորդ չունեցող ավտոմեքենան, որքան էլ այն լավը լինի, հնարավոր չէ վարել. պետության վարորդը քաղաքացին է, և մենք պետք է ամեն ինչ անենք, որպեսզի ունենանք կայացած և իր պետության հոգսերով ապրող քաղաքացի: Անշուշտ, 2011 թվականը բավական լարված քաղաքական տարի էր: Տեղի ունեցան քաղաքական կարևոր իրադարձություններ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Հայաստանի սահմաններից դուրս; Մենք չենք կարող չհիշել և չընդգծել Արաբական աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունները, որոնք կարծես փոխեցին տարածաշրջանի ամբողջ քաղաքական քարտեզը; Այդ ժամանակաշրջանում հաճախ էր հնչում հետևյալ հարցը` արդյոք այդ փոփոխությունների ալիքը կգա՞ Հայաստան, թե՞ ոչ: Ինչո՞ւ չեկավ այդ ալիքը Հայաստան. մտածել, թե Հայաստանում դժգոհ մարդիկ չկան, և ամեն ինչ լավ է, իհարկե` սխալ է: Հայաստանում ևս կան բազմաթիվ պրոբլեմներ` սոցիալական, իրավական, քաղաքական, պարզապես կարծում եմ` երկու բան պետք է առանձնացնենք: Առաջինը ընդդիմության ոչ վճռական քայլերն են. ընդդիմությունը չկարողացավ քաղաքացուն իսկապես համոզել, որ ինքը պայքարում է արդարության համար: Ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ այսօրվա ընդդիմությունը ավելի շատ պայքարում է սեփական պաշտոնների խնդիրը լուծելու համար, ընդդիմության հարթակում կանգնած մարդիկ կարծես միայն մտածում են իրենց անձնական կյանքը բարելավելու մասին: Չեմ ուզում ասել, թե իշխանական ճամբարում հավաքված մարդիկ ավելի շատ են մտածում ժողովրդի մասին: Իշխանական ճամբարում էլ շատ են մարդիկ, որոնք միայն իրենց գրպանի մասին են մտածում, բայց փաստն այն է, որ ընդդիմադիր հարթակը չկարողացավ համոզել քաղաքացուն;
– Ի՞նչ պետք է աներ ընդդիմությունը քաղաքացուն համոզելու համար: Վճռական քայլեր ասելով` Դուք ի՞նչ եք ենթադրում, ինչպիսի՞ քայլեր պետք է ձեռնարկվեին, որովհետև «արաբական գարնան» ալիքը, ըստ իս, հասավ Հայաստան: Մարտի 1-ից հետո ունեցանք փայլուն ժողովրդական զարթոնք, նույնիսկ այն մարդիկ, ովքեր չէին հարում Հայ ազգային կոնգրեսին, գալիս էին հանրահավաքի` հավատալով, որ հնարավոր է Հայաստանում շոշափելի արդյունքների հասնել:
– Արաբական աշխարհում հեղափոխությունը ղեկավարեցին նոր դեմքեր, ավագ սերնդի գործիչները այնտեղ տեղ չունեին: Եթե հայաստանյան ընդդիմության շարժումը ղեկավարեիք դուք, Նիկոլ Փաշինյանը, Արման Մուսինյանը կամ նոր սերնդից որևէ մեկը, կարծում եմ` հասարակությունը ավելի հավատով լի կլիներ: Հասարակությունը չի կարող վստահել մարդկանց, ովքեր մեկ անգամ եղել են իշխանության ղեկին, և նրանց օրոք այդ նույն հասարակությունը վատ է ապրել: Այն նույն մարդիկ, ովքեր մեծ-մեծ խոսում են ընդդիմության հարթակից, ժամանակին եղել են պաշտոնների, այնքան փող են կուտակել, որ 10 տարի է` չեն աշխատում, բայց լավ ապրում են:
– Ուզում եք համոզել, որ Սերժ Սարգսյանը իշխանության վրա մնացած ամենահին ներկայացուցի՞չն է. այդ դեպքում ինչպե՞ս ժողովուրդը նրան ընտրեց:
– Ես կարծում եմ` տարբերությունն այն է, որ Սերժ Սարգսյանը ունի քաղաքական ավելի մաքուր թիմ: Ես համոզված եմ, որ հիմա դուք կարող եք բերել օրինակներ, որոնց համար ես կարող եմ գլուխս խոնարհել, բայց մեր թիմում կան նոր մարդիկ:
– Որոշում կայացնողները ովքե՞ր են` Հովիկ Աբրահամյա՞նը, որն ասում է` քաղաքականության մեջ խելք պետք չէ, Տիգրան Սարգսյա՞նը, որ ձախողել է ամբողջ Հայաստանի տնտեսությունը, որի պաշտոնավարման երեք տարիների ընթացքում մենք ունենք քայքայված, խեղված սոցիալ-տնտեսական վիճակ:
– Պարզաբանեմ. նախ` Հովիկ Աբրահամյանի մասով: Վերջերս «Ֆորբս» ամսագիրը տպագրել էր աշխարհի ամենահարուստ մարդկանց ցուցակը: Դրանք այն մարդիկ են, ովքեր ունեն հանրակրթություն, այսինքն` միայն գիտելիքի հիման վրա չես կարող կառուցել ոչ բիզնես, ոչ քաղաքականություն: Ես կարծում եմ` պետք չէ ծայրահեղության հասնել. միայն գիտելիքով չես կարող հասնել հաջողությունների: Ինչ վերաբերում է տնտեսությանը, ապա չմոռանանք, որ ամբողջ աշխարհը ֆինանսական ճգնաժամ էր ապրում, պետք է չմոռանալ, որ այն մեծապես հարվածեց Հայաստանի տնտեսությանը, և այսօր մենք դեռևս փորձում ենք այդ խնդիրները հարթել: Տիգրան Սարգսյանի բարեփոխումների արդյունքում բավական հեշտացել է գործարարների համար, բայց այն մարդիկ, ովքեր այդ բարեփոխումները կարող են ճիշտ ներկայացնել, բացակայում են: Տիգրան Սարգսյանի գործունեության ընթացքում Հայաստանի տնտեսությունը թեև մեծ զարգացում չի ապրել, բայց նա կարողացել է գործիքներ ստեղծել, որոնք հետագայում կնպաստեն բիզնեսի զարգացմանը:
– Այսօր դա սովորական քաղաքացու կյանքում ինչո՞վ է արտահայտվել: Դուք ասում եք` գործարարի համար դրանք հետաքրքիր ռեֆորմներ են, պարզապես չեն ներկայացվել հանրությանը:
– Եթե գործարարի կյանքը լավանում է, ապա նաև քաղաքացու կյանքն է լավանում, որովհետև այդ նույն քաղաքացին գնում է աշխատելու բիզնեսում:
– Հայաստանում օլիգարխները ավելի ու ավելի են հղփանում, նրանք ավելի սանձարձակ, ավելի անկուշտ են դառնում, դրա փոխարեն մեծանում են հասարակ քաղաքացիների կարիքները:
– Այն, որ Հայաստանի օլիգարխները իրենց ավելի լկտի են պահում, իրավական խնդիր է: Տնտեսական առումով այսօր Հայաստանը գտնվում է ֆինանսատնտեսական ճգնաժամում:
-Տնտեսական, իրավական, սոցիալական բոլոր հարթություններում մենք այսօր խնդիր ունենք օլիգոպոլիայի հետ և չունենք քաղաքական կամք` դրա դեմ պայքարելու:
– Այն, ինչ այսօր անում է Տիգրան Սարգսյանի կառավարությունը, այն գործիքները, որոնք նա ստեղծում է, հենց դրա դեմ են ուղղված: Մենք չպետք է հասարակ գործարարին շփոթենք օլիգարխների հետ, որովհետև այս բարեփոխումների ընթացքում կարող էնք նաև տրորել հասարակ գործարարներին: Այն մարդը, որը բարեխղճորեն վճարում է իր հարկերը, ստեղծում է աշխատատեղեր, հերոս է. նրանց պետք է հարգենք ու սիրենք:
– Սակայն Հայաստանում ամենաթողություն է, լուրջ հաջողությունների հնարավոր չէ հասնել առանց իշխանական տանիքի, ինչը նշանակում է` հարկեր չվճարել:
– Գործարարների մեծ մասը, սակայն, մտել են հարկային դաշտ. դիտելով խոշոր հարկատուների ցուցակը` դրանում կհամոզվենք: Օրինակ` այսօր բոլորն ասում են, թե Սամվել Ալեքսանյանը ներկրում է տարբեր ապրանքներ, բայց նա երրորդ հարկատուն է: Այսինքն` իրականացված բարեփոխումները իրենց պտուղները տալիս են: Ես համաձայն եմ` խնդիրները շատ են: Որպեսզի Հայաստանը զարգանա, պետք է ֆիքսել խաղի երեք կանոն. առաջին` բիզնեսը պետք է լինի անձեռնմխելի, երկրորդ` նա, ով հարկեր չի վճարում, սրիկա է, որովհետև նա խնայում է գումարներ, որոնցով մեր սահմանին կանգնած զինվորը պետք է իր հասանելիք ուտելիքը ստանա: Երրորդ և ամենագլխավոր սկզբունքը` նա, ով մտնում է պետական բյուջեի գրպանը, նա, ով պետական ռեսուրսների հաշվին փորձում է սեփական ընտանիքի բարեկեցությունը ապահովել, թշնամի է:
-Ինչպե՞ս վարվել այն մարդկանց հետ, ովքեր չեն վճարում հարկերը, սակայն բարեգործություն են անում:
– Կարծում եմ` մեկը մյուսի հետ չի կարելի շփոթել: Բարեգործություն կարելի է անել այն ժամանակ, երբ դու նախ` վճարում ես քո հարկերը: Ես կարծում եմ` այդ մարդկանց պետք է համոզել` շարունակելու բարեգործությունը, բայց սեփական հարկերը վճարելուց հետո, որովհետև դա պետության ամենակարևոր ֆունկցիան է: Իսկ եթե պետությունը չի կարողանում այդ մարդկանց բերել հարկային դաշտ, պետք է կիրառել վարչական և իրավական գործիքներ:
– 2012 թվականին լինելու են խորհրդարանական ընտրություններ, ձեր կուսակցությունը փետրվար ամսին համագումար է հրավիրել, գլխավոր ինտրիգը շարունակում է մնալ իշխանական ճամբարում` ԲՀԿ-ն կգնա՞ միայնակ, թե ՞ՀՀԿ-ի հետ միասնական ցուցակով: Ի՞նչ զարգացումներ են սպասվում:
– Ես այնքան անտարբեր եմ` կուսակցությունները կգնան միասնական ցուցակով, թե ոչ: Ինձ համար, որպես հայ երիտասարդի, թիվ մեկ խնդիրը հետևյալն է` Հայաստանը այլևս ռեսուրս չունի ընտրություններ կեղծելու:
– Այդ մասին Դուք Ձեր հաղորդումներում ասում էիք և 2008 թվականին, և դրանից առաջ:
– Տարեցտարի ընտրությունները որակապես փոխվում են` դառնալով նախորդներից ավելի լավը: Ես կարծում եմ` այս ընտրությունները անցնելու են էլ ավելի լավ: 2008-ինը ավելի լավ է անցել, քան 2003 թվականինը: Քաղաքապետի ընտրություններին մենք հարցումներ ենք իրականացրել, և իրականում Գագիկ Բեգլարյանն ունեցել է շատ բարձր ռեյտինգ: Ես վստահ եմ, որ Գագիկ Բեգլարյանի ընտրությունը եղել է մաքուր:
– Այդ դեպքում ինչո՞ւ էին մարդկանց ծեծում , ինչո՞ւ էին լրագրողների գործունեությունը սահմանափակում:
– Ցանկացած ընտրություններից հետո լինում են հետընտրական պրոցեսներ: Ես տեսել եմ, թե ինչպես են ցույցերը ցրում եվրոպական երկրներում` ավելի դաժան, քան Հայաստանում: Լրագրողի նկատմամբ այսօր հասարակության կողմից կա ոչ ադեկվատ վերաբերմունք: Այսօր ինչ անում ենք, հասարակությունը մտածում է` կամ իշխանությունն է պատվիրել, կամ ընդդիմությունը: Մենք դեռևս չկայացած համակարգ ենք, ՉԻ-ն, թեև բավական մեծ գործառույթ է իրականացնում, սակայն Հայաստանում այն դեռևս կայացած չէ: Ինչքան էլ փորձենք օբյեկտիվ լինել, միևնույն է` ասելու են, թե ծախված է ընդդիմությանը, ինձ համար էլ ասելու են` ծախված է իշխանությանը: Ամեն ինչ պետք է անել, որ ընտրություններն անցնեն արդար: Մենք չենք կարող թույլ տալ, որ մեր երեխաների ապագան վտանգվի, իսկ ես Հայաստանի ապագան տեսնում եմ ժողովրդավարական եվրոպական համակարգի ներսում. դրա միակ երաշխիքը ընտրությունների արդար անցկացումն է, իսկ թե ձևաչափը ինչպիսին կլինի` կորոշեն մեր կուսակցությունների ղեկավարները: Եթե առանձին ցուցակներով լինի ընտրությունը, ինձ թվում է` ավելի շատ կկարողանան միմյանց վերահսկել. ես հավատում եմ, որ ընտրությունները կանցնեն արդար, ես հավատում եմ նախագահի խոսքերին: Նախագահը պարբերաբար հավաստիացնում է, որ ընտրությունները լինելու են արդար, իսկ այն մարդը, որը վտանգել է իր ընտանիքը, իր կյանքը, չի կարող մեզնից ավելի քիչ մտածել մեր պետության մասին կամ ավելի քիչ սիրել Հայաստանը: Ես վստահ եմ, որ նա ամեն ինչ կանի ընտրությունները արդար անցկացնելու համար:
– Ես չեմ տեսնում այդ պատասխանատվությունը: Կարծում եմ` իշխանական ճամբարում Հովիկ Աբրահամյանը կեղծել է 2003, 2008 թվականների ընտրությունները:
– Ինչո՞ւ եք անձնավորում Հովիկ Աբրահամյանին:
– Որովհետև Հովիկ Աբրահամյանն է գլխավորում Հանրապետականի շտաբը, և ես կարծում եմ, որ շարունակվելու են ընտրակեղծիքները, հնարավորություն չլինելու դեպքում ավելի բիրտ ուժ է գործադրվելու: Չեմ պատկերացնում, թե ՀՀԿ-ն իրեն տեսնում է որպես փոքրամասնություն կամ պատրաստ է ընդդիմադիր լինել` զիջելով հաղթող այլ քաղաքական ուժին:
– Ես կարծում եմ` եթե հանրապետության նախագահը ֆիքսում է, որ ընտրությունները պետք է լինեն մաքուր, ով էլ լինի շտաբի պետը` ենթարկվելու է հանրապետության նախագահին: Եկեք հավատանք ոչ թե ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանին, այլ հավատանք հանրապետության հերոս Սերժ Սարգսյանին: Ինքը կռվել է, արյուն է թափել այս երկրի համար, պայքարել է իմ և քո երեխաների ապագայի համար: Չ ենք կարող չհավատալ այն մարդուն, ով ունի հերոսական անցյալ:
– Սերժ Սարգսյանին նախագահ կարգելու համար Երևանի փողոցներում էին օլիգարխներն ու նաև` բանակը, որի ներգրավումը հետընտրական գործընթացում ընդհանրապես արգելված էր, այսինքն` երկրում ռազմական հեղաշրջում էր տեղի ունեցել:
– Ես որպես Հայաստանի երիտասարդ քաղաքացի` ցավում եմ Մարտի 1-ի դեպքերի համար, բայց պետք է մի բան նկատել: Միայն իշխանության կողմից կատարվող քայլերով այդ լարվածությունը, այդ անջրպետը չենք կարող հաղթահարել: Այդ ցանկությունը պետք էլինի նաև ընդդիմադիր ճամբարում: Վերջին տարիներին ընդդիմություն-իշխանություն, նույնիսկ շարքային անդամների մակարդակով, հարաբերությունները ավելի են ջերմացել, որովհետև կարծում եմ` ընդդիմությունը հասկացավ, որ իշխանությունը ոչ թե թաթար-մոնղոլների, այլ հայ մարդկանց ձեռքում է:
– Իշխանությունը պատեհ-անպատեհ առիթով հայտարարում է, որ ինքը չի կարող պարտվել, սեփական ժողովրդին պատերազմ հայտարարած դիրքերից է հանդես գալիս, ամեն առիթով հայտարարվում է, որ այո` մեր ձեռքում իշխանությունն է, մեր ձեռքում ուժն է, մենք այս լեզուն ենք հասկանում:
– Հանրապետության նախագահի շուրթերից նման բառեր երբեք չեն հնչել: Մեր կուսակցությունը 100 հազարանոց կուսակցություն է, կուսակցությունում շատերը կարող են շատ բան ասել:
– Գալուստ Սահակյանի խոսքերը կարո՞ղ են դիտվել որպես ձեր կուսակցության դիրքորոշում:
– Մեր կուսակցության դիրքորոշում կարող է դիտվել միայն նախագահի պաշտոնական տեսակետը: Եթե կուսակցության որևէ անդամ պատկերացնում է, որ կարող է ամեն գնով իշխանությունը պահել, դա իր պրոբլեմն է: Ես նման կուսակցական ընկերոջ չեմ հարգում: Որևէ մեկը իրավունք չունի ամեն գնով իշխանություն պահել, որևէ մեկը իրավունք չունի մտածել, որ կարելի է ամեն գնով իշխանություն վերցնել: Հանրապետության նախագահը թույլ չի տա, որ նոր Մարտի 1 տեղի ունենա: Ես վստահ եմ` նոր Մարտի 1 չի լինելու, որովհետև նոր Մարտի 1-ի ռեսուրս Հայաստանը չունի:
– Կարծում եք` արդար ընտրություններում ՀՀԿ-ն կարո՞ղ է հաղթել:
– Կարող է, և ասեմ` ինչու. ՀՀԿ-ն վերջին` տեղական ինքնակառավարման ընտրություններում գրեթե մեծ մասամբ հաղթել է և գյուղերում, և քաղաքներում: Եթե դու ուզում ես վերջնական ընտրություններում հաղթել, պետք է մասնակցես նաև տեղական ընտրություններին: Ի՞նչ եք կարծում, հնարավո՞ր է, որ գյուղապետերը լինեն ՀՀԿ, բայց ՀԱԿ-ը գա իշխանության: Նման բան չի կարող լինել: Նույնիսկ ԱՄՆ-ում տեղական ինքնակառավարման ընտրությունների ժամանակ կուսակցությունները ավելի լարված են պայքարում, քան նախագահի ընտրություններում: Ամեն ինչ չէ, որ սև գույների մեջ է: ՀՀԿ-ն հերոս մարդկանց կուսակցություն է ` Անդրանիկ Մարգարյանի, Վազգեն Սարգսյանի, Աշոտ Նավասարդյանի, և այդ կուսակցությունը չի կարելի բնութագրել մի քանի մականունավոր մարդկանցով, ովքեր այսօր խորհրդարանում են, և ինձ էլ դա հաճելի չէ: Մեր կուսակցությունը անցյալ ունի, չի կարելի Նժդեհի գաղափարներով սեփական հայրենիքին ամեն օր ծառայող 100 հազարանոց կուսակցությանը բնութագրել մի քանի անհատներով, մեր կուսակցությունը պետք է գնահատել կուսակցության նախագահով:
– 2013 թվականին անցկացվելու են նախագահական ընտրություններ են, և ըստ որոշ կարծիքների` այդ ընտրություններին կարող է մասնակցել նաև երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը: Դուք ակտիվ քաղաքականության մեջ եք եղել նաև նրա պաշտոնավարման տարիներին, Ձեր առջև թերևս ընտրության հարց կդրվի` ում աջակցել, և ի՞նչ եք կարծում` այդ ընտրությունը ինչ հետևանքներ կունենա Հայաստանի համար:
-Թերևս դրա մասին վաղ է խոսել, որովհետև երկրորդ նախագահը չի հայտարարել այդ մասին: Ես ՀՀԿ անդամ եմ 2007 թվականից և ենթարկվելու եմ իմ կուսակցության որոշումներին: Այսօր երիտասարդական դաշտում ձևավորվել է մի մթնոլորտ, որտեղ շատերը մտածում են` ինչպես կողմնորոշվել, որ իրենց անձնականի համար լավ լինի. ես այդ խնդիրը չունեմ: Ռոբերտ Քոչարյանի օրոք Հայաստանը ինչ-որ զարգացում ապրել է: Նրա օրոք տնտեսությունը զարգացել է, տեղի են ունեցել դրական պրոցեսներ, որոնք հնարավոր է` քաղաքական մի թևը չընդունի, մյուսը ընդունի: Այո, տնտեսությունը այդ տարիներին զարգացել է, բայց պետք չէ մոռանալ` ով էր տնտեսության իրական ղեկավարը: Դա իմ կուսակցության նախագահ Անդրանիկ Մարգարյանն էր: Այդ ժամանակաշրջանի հաջողությունները պետք չէ միայն երկրորդ նախագահինը համարել: Պետք է նկատել, որ այսօրվա հանրապետության նախագահ Սերժ Սարգսյանի լուման այդ տարիներին դարձյալ շատ մեծ էր: Պետք է առաջ նայել, և բարեփոխումների արդյունքում Հայաստանը կտանենք առաջ: Մենք պետության տեսլականի իմաստով պետք է ընդհանրություն ունենանք` անկախ քաղաքական հայացքներից: Կարծում եմ` քաղաքական վայրիվերումները բավականին պրոբլեմներ են ստեղծում, և գալիս է մի պահ, երբ մենք ինչքան էլ ընկերներ, հարազատներ լինենք, չենք կարող միմյանց հետ շփվել: Այս ամենը պետք է հաղթահարել: Վերջին տարիներին Հայաստանում, պետք է համաձայնել, խոսքի ազատության, ժողովրդավարության առումներով շատ բան է փոխվել:
