Ժամանակակից բյուջետային պատմությունը սկսվում է 1992 թվից, երբ կատարվեց էական, կարևոր կառուցվածքային փոփոխություն՝ պետական ձեռնարկությունները, ֆինանսներն անջատվեցին պետական բյուջետային համակարգից: Նախկինում՝ ԽՍՀՄ-ում, բյուջեն ձևավորվում էր պետական ձեռնարկությունների շահույթից մասհանումների հաշվին: 1992 թվից Հայաստանը սկսեց պլանավորել մի բյուջե, որը ձևավորվում էր ոչ թե շահույթների, այլ հարկերի հաշվին: Դա ժամանակակից բյուջետային համակարգի սկիզբն է, որը 1 տարով փոքր է, քան ՀՀ անկախությունը:
«Առաջին լրատվական»-ի հետ զրույցում տնտեսագետ Սամվել Ավագյանը հիշեց, որ, բնականաբար, առաջին տարիներին, երբ այս համակարգը ներդրվեց, բյուջետային եկամուտները կտրուկ նվազեցին, որովհետև ՀՀ ձեռնարկությունները դեռ սովոր չէին հարկեր վճարել, կիրառվող մի քանի հարկատեսակներն էլ նոր էին շրջանառության մեջ մտնում, բացի այդ, պետությունը հրաժարվեց խոշոր ձեռնարկությունների շահույթները վերցնել, դրա համար էլ առաջին տարիներին ՀՀ բյուջեն իրականում շատ փոքր է եղել:
«Դոլարային համարժեքությամբ՝ 100-150 մլն դոլարի չափով հազիվ բյուջե էր ձևավորվում, որով տնտեսական, սոցիալական, ռազմական լուրջ խնդիրներ մենք այն ժամանակ ի վիճակի չէինք լուծելու: Դա պատճառներից մեկն էր, թե ինչու Հայաստանը աղքատության մեծ տոկոս ունեցավ»,- ասաց Ս. Ավագյանը:
Հետագայում աստիճանաբար հարկային հավաքագրումների համակարգն ամրապնդվեց, բյուջեն տարեցտարի ֆիզիկական ծավալների առումով ավելանում էր, և հիմա գերազանցում է 1 մլրդ դոլարի սահմանը: Բայց, ըստ տնտեսագետի, այստեղ մի կարևոր խնդիր կա՝ զուտ ֆիզիկական համեմատություններով չէ, որ պետք է բյուջեն գնահատել: Շատ կարևոր է, թե համախառն ներքին արդյունքի որ մասն է կուտակվում ու վերաբաշխվում բյուջեի միջոցով: Այս առումով ՀՀ-ն երբեք բարձր ցուցանիշներ չի ունեցել: Առաջին տարիներին՝ 90-ականների կեսերին, հարկերի հավաքագրումը ՀՆԱ-ի 12 %-ն էր, հետո երկար տարիներ՝ 15-16%, հիմա հասել ենք 17% մակարդակի, որը, սակայն, չի համարվում բարձր ցուցանիշ ո՛չ ԱՊՀ երկրների, ո՛չ, առավել ևս, եվրոպական երկրների համեմատությամբ: Այս առումով, Ս. Ավագյանը կարծում է, որ չի կարելի ասել, թե հավաքագրումների նման մակարդակ ունենալով՝ կարելի է շատ լուրջ տնտեսական, սոցիալական խնդիրներ լուծել, թեև զուտ ֆիզիկական ծավալների առումով բյուջեն ամեն տարի ավելանում է, և ներկայումս իր ռեկորդային բարձր մակարդակի վրա է, որին նպաստում են գնաճը, վարչարարությունը, տնտեսական աճը և այլ գործոններ:
«Բյուջեն շարունակելու է ամեն տարի աճել: Բյուջեի ֆիզիկական ծավալների կրճատում չենք ունեցել, ամբողջ հարցն այն է, թե ինչքանով է այս ծավալների աճը համահունչ եղել ՀՆԱ փոփոխությանը: Որոշ տարիների եղել է արագանցիկ աճ, որոշ տարիների՝ հետընթաց»,- նշեց Ս. Ավագյանը՝ միաժամանակ նկատելով, որ բարձր գնաճը հանգեցնում է բյուջեի կորստի, սակայն եթե գնաճը 10% է, բայց չես կարողանում թոշակ ավելացնել, նշանակում է ոչ մի խնդիր էլ չես կարողանում լուծել:
