Դեկտեմբերի 10-ին, ի նշանավորումն մարդու իրավունքների Համընդհանուր հռչակագրի ընդունման եւ ԼՂ-ում անկախության հանրաքվեի հերթական տարեդարձի, Արցախի Ազգային ժողովը հայտարարություն է տարածել, որտեղ կարդում ենք. «Ի սկզբանե գիտակցելով Ադրբեջանի կողմից պարտադրվող փաստաթղթի հակասահմաանդրականությունը, գնահատելով խաղաղ բնակչությանը ցեղասպանության ենթարկելու, նրա ազատ տեղաշարժը խոչընդոտելու եւ կամայական ձերբակալությունների հնարավոր վտանգների առկայությունը, նախագահի կողմից ընդունվեց հրամանագիր, որով մինչեւ 2024թ. հունվարի 1-ը պետք է կազմալուծվեին Արցախի պետական ինստիտուտների, իսկ բնակչությունը որոշում կայացներ՝ լքել հայրենիքը կամ ինտեգրվել Ադրբեջանին»- ինչից հասկացվում է, որ ԼՂՀ պետական ինստիտուտների լուծարման պահանջ Ադրբեջանը ներկայացրել է սեպտեմբերի 20-ին:
Փաստվում է, որ ԼՂՀ լուծարման մասին հրամանագիրն ընդունվել է, որպեսզի մարտական գործողությունները դադարեն: Ահաբեկչական պատերազմը կանգնեցնելու այլ հնարավորություն պարզապես չի եղել: Սեպտեմբերի 20-ի օրվա երկրորդ կեսին Արցախի ներկայացուցիչները մեկնել են Եվլախ, հաջորդ օր բանակցությունները շարունակվել են ԼՂ-ում ՌԴ խաղաղապահ զորախմբի հրամանատարության նստավայրում, սեպտեմբերի 22-ին ԱՀ նախագահ Սամվել Շահրամանյանը Շուշիում հանդիպել է Ադրբեջանի պետական անվտանգության ծառայության տնօրեն Նաղիեւին: Այդ բանակցություններում Ադրբեջանը առաջարկե՞լ է, որ Արցախի խաղաղ բնակչությունը կարող է մնալ: Իսկ Արցախի իշխանությունները «լքել հայրենիքը կամ ինտեգրվել Ադրբեջանին» երկընտրանքը ներկայացրե՞լ են բնակչությանը կամ նման հարց քննարկելու հնարավորություն ստեղծելու առաջարկություն Ալիեւի ներկայացուցիչներին արե՞լ են:
Պատերազմի ցանկացած պահի վերսկսման սպառնալիքի, սովի, պաշարման ու տարափոխիկ հիվանդությունների տարածման վտանգի, հոգեբանական շոկի պայմաններում, իհարկե, բնակչությունն ընտրելու էր բռնագաղթի տարբերակը, դրանում կասկած չկա: Բայց, գուցե, հնարավո՞ր էր այդ որոշումը քաղաքական ձեւակերպման բերել: Գոնե պատմության համար: Պոստ-ֆակտում տարբերակներն, իհարկե, խոցելի են: Առնվազն այնքանով, որ մենք իրադարձությունների մասնակից եւ դերակատար չենք, բայց ով իշխանություն եւ քաղաքական պատասխանատվության կրող է, պարտավոր է մեզնից ավելի սառնասիրտ, հավասարակշռված եւ հաշվենկատ լինել: Մանավանդ որ Արցախի Ազգային ժողովը բռնագաղթից ավելի քան երկու ամիս անց հավաստիացնում է, որ վճռակամ է պաշտպանելու հայ ժողովրդի հազարավոր զավակների արյունով եւ քրտինքով իրացված իրավունքները եւ ազատությունը:
Արցախի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը միջազգայնորեն ճանաչված է(ր): Իր հայրենիքում նրա իրավունքի պաշտպանությանն էր կոչված նաեւ, գուցե թե՝ առաջին հերթին, Արցախի Ազգային ժողովը, որ, սակայն, 2022թ. ապրիլի 14-ի Հայտարարությամբ կարգավիճակի հարցում նշաձող սահմանեց անկախության միջազգային ճանաչումը: Ներկա փաստացի իրավիճակում հնարավոր է հասնել Արցախի հայ բնակչության անվտանգ եւ արժանապատիվ վերադարձի իրավունքի միջազգային-իրավական ճանաչմանը: Այլ նշաձող, ցավոք, մեզ հասանելի չէ գոնե այսօր: Արցախի ԱԺ դեկտեմբերի 10-ի Հայտարարությունը, որքանով հասկացվում է քաղաքական հղումներից, նույն աուրայի մեջ է, ինչ՝ 2022թ. ապրիլի 14- ին: Այդպես որեւէ գործընթաց սկսել հնարավոր չէ: Այդպես միայն էջ են փակում:
