«Ֆեյսբուքն ալ պարզ հանրության կը նմանի… ամէն տեսակ մարդ կայ… ու պարզ լայքելէն անդին գացողները հոն ալ հազուագիւտ են, հոս ալ… տարբեր է միայն նոր հիմնադրման շրջանին, երբ մօտէրնիսթ ավանկարտնեը կ’ըլլան տիրական, անկէ ետք, երբ ամէն մարդ կու գայ, արդեն տարբերութիւն չըներ…իսկ ավանկարտները կը գտնեն նոր արահետներ, և այսպես շարունակ» :
Աշխարհը «փոքրացել» է, ժամանակը «կարճացել», տեղեկատվության տարածումը արագացել: Վերջին 2-3 տարիներին գլոբալիզացիայի կատարյալ միջոց են դարձել սոցիալական ցանցերը: Ամենահայտնի ցանցերից մեկը Ֆեյսբուքն է: Այն բավական հաջողված մի «ծրագիր» է, որտեղ ճանաչված և չճանաչված, հայտնի և անհայտ մարդիկ` քաղաքական, մշակութային գործիչներ, գիտնականներ, արվեստագետներ, գրողներ, լրագրողներ, ամենատարբեր նախասիրություններով և հավակնություններով, տարբեր ոլորտներից և տարբեր տարիքի մարդիկ ստեղծում են իրենց էջը, իրենց ընկերների խումբը, որն օրեցօր համալրում են ըստ իրենց «ճաշակի»: Եվ բնականաբար ոչ միայն իրենց ֆեյսբուքային գործունեությունն են ծավալում, այլ նաև ֆեյսբուքային յուրօրինակ «կյանքը»: Այսպես, աշխարհում Ֆեյսբուք սոցիալական ցանցի օգտվողների ամենամեծ թիվը Միացյալ Նահանգներում է, որը, սակայն, կազմում է բնակչության միայն մոտ 49%-ը : Այնուհետև վիճակագրական ցանկում են Ինդոնեզիան, Հնդկաստանը` մարդկանց թվաքանակի սկզբունքով: Երկրի բնակչության մեջ օգտվողների հարաբերակցության առումով` Ինդոնեզիայում 16%-ն է գործածում, իսկ Հնդկաստանում մոտ 3%-ը: Բնակչության 100% օգտվողներ կան Մոնակոյում, 66%` Իսլանդիայում, մոտ 50%` Չիլիում, Նորվեգիայում, Սինգապուրում: Հայաստանը այս վիճակագրական ցանկում, ըստ օգտվողների քանակի, 117-րդ տեղում է` 190 հազար թվաքանակով, իսկ բնակչության մեջ տոկոսային արտահայտվածությամբ` 6,4 տոկոս:
Հայկական Ֆեյսբուքն` ըստ բովանդակային մասի
Հայաստանում ևս այս ցանցը բավականին ակտիվանում և ընդլայնվում է: Օրըստօրե ֆեյսբուքի գործառնություններն ավելի բազմազան են դառնում. եթե սկզբում ընկերներ ձեռք բերելու և կապեր ստեղծելու, շփման, տեղեկատվության փոխանցման միջոց էր, ապա յուրաքանչյուր նոր օր գրանցվում և ամենատարբեր ծառայություններ են առաջարկում տարբեր անհատներ, հասարակական կազմակերպություններ:
Ֆեյսբուքի կարևորագույն սկզբունք-արդյունավետությունը մատչելիությունն է, հասանելիությունը: Ցանկացած անհատ, կազմակերպություն իր խոսքը, անհանգստությունը, մտահոգությունը կամ գոհունակությունն ու սերը, շնորհակալությունը, շնորհավորանքը կարող է հանրայնացնել կամ անմիջականորեն փոխանցել հասցեատիրոջը:
Հայաստանում Ֆեյսբուք ցանցի օգտվողների 56%-ը կանայք են, 47%-ը` տղամարդիկ : Օգտվողների ամենամեծ մասը 18-24 տարեկան երիտասարդներ են` 37%, 25-34 տարեկանները` 30 %, 35-44 տարեկանների խումբը կազմում է միայն 10%-ը:
Ֆեյսբուքում հասարակական-քաղաքական կյանքն ընթանում է իր բազմակողմանի դրսևորումներով: Կան իրադարձություններ և մարդիկ,
1. որոնց շուրջ «համընդհանուր» քննարկումները հիմնականում դրական, «գովաբանական» բնույթ ունեն,
2. որոնք զայրույթ են առաջացրել, և քննարկումներն անխնա քննադատություն են պարունակում,
3. որոնք կարճ քննարկման նյութ են դառնում և արագ մոռացվում («տեղային», հատվածական, այսինքն հնարավոր է ՖԲ-ի մի փոքր զանգվածը միայն քննարկի որևէ իրադրություն կամ անձի վարքագիծ),
4. ովքեր/որոնք ծայրահեղ` ավելի ճիշտ բևեռային մոտեցումներ են առաջացնում, բնականաբար քննարկումները պարունակում են դրականից բացասական տարրապատկեր, մինչև իսկ ագրեսիվ:
Մոտիվացիան ֆեյսբուքում
ՖԲ-ում գրանցված հիմնական զանգվածը կարող ենք կոչել ֆեյսբուքյան «հասարակություն», քանի որ մշտապես գտնվում են ցանցի շփման տարածքում: Հայաստանի համար այս մշակույթը, այս «հասարակությունը» նոր է, և հետզհետե այն ավելի է ամրապնդվում, ընդլայնվում, և ոչ միայն որպես հարաբերությունների, շփման ձև, այլ նաև մի շարք գործառույթներ է կատարում:
ա/ Որպես շփման ձև
Մասնավորապես այդ գործառույթը (շփումը) հոգեբանական հինմական կատեգորիաների թվին է պատկանում: Հաղորդակցման խնդիրը նշանակալի տեղ է գրավում հոգեբանական հիմնահարցերի համակարգում, քանի որ շփումը մարդու հուզական վիճակների կարևորագույն կանխորոշիչն է: Մարդկանց զգացմունքային ողջ տարրապատկերը ծագում, զարգանում է մարդկանց հաղորդակցման պայմաններում, որոնցով և որոշվում է անհատի զգացմունքային լարվածության աստիճանը: Այդ պայմաններում է, որ իրականացվում է հուզական լիցքաթափումը: Հաճախ մարդը շփման կարիք է զգում այն ժամանակ, երբ ցանկանում է փոփոխել իր հուզական վիճակը: Սա մի բանաձև է, որը հասկանալի է դարձնում ֆեյսբուքային քննարկումներում տարբեր անձանց տարբեր հուզական «վարքագիծը»` վառ հուզական և պատկերավոր, իմպուլսիվ պատասխաններ, «հավասարակշռված» և «անհավասարակշիռ» ստատուսներ, համապատասխան և ոչ համապատասխան պատասխան-քննարկումներ:
բ/ Ինքանդրսևորում և ինքնաիրացում
Կարևոր պահանջմունքներ են, որոնք գիտակցական էակի համար ինքնագիտակցության զարգացման անհրաժեշտ պայմաններից են: Ինքնադրսևորման և ինքնաիրացման ՖԲ-ային հնարավորությունները շատերի համար կարևոր բացահայտում եղան: Մարդիկ կան, որ ունեն շփման խնդիրներ, այն է` անմիջական շփման, ինքնարտահայտման: Բնականաբար նաև ունեն քիչ հնարավորություններ ինքնադրսևորման, միանգամից տարբեր մարդկանց ճանաչելու, արագ ընկերանալու և ընդգրկվելու տարատեսակ քննարկումներում: Սոցիալական այս ցանցն օգնում է անձին` իրեն «տեղավորելու», նա ձեռք է բերում որոշակի զանգված` «ընկերներ», որից ետ ստացած արձագանքները անձին ինտեգրվածի և ինքնիրացվածի զգացողություն և հետագա գործունեության խթան են տալիս:
գ/ Նույնականացման զգացման բավարարում
Անձի մյուս կարևոր հոգեբանական պահանջմունքը նույնականացումն է: Ֆրոմն ասում է` անձն իրեն նախընտրում է նույնականացնել թեկուզ հանցագործի հետ, քան ոչ մի կերպ չնույնականացվել. այսինքն` դեռևս ինքնահաստատվող անձիք (իսկ դա տարիքից կախված չէ), գուցե իրականության մեջ չկարողանալով նույնականացվել, սոցիալական ցանցի տարածքում են փորձում բավարարել իրենց` խմբին պատկանելու զգացումը:
դ/ Ինքնահաստատման տարածք
Սոցիալական վիրտուալ տարածքը օգտագործվում է նաև որպես ինքնահաստատման տարածք: Մեծ հնարավորություն կա բարդույթների դրսևորման /անկախ կամքից/ և դրանց փոխհատուցման համար` սկսած անձնական լուսանկարներից մինչև ուրիշների ստատուսներին «հավանություն տալը» կամ մեկնաբանելը, որը շատ հաճախ չի համընկնում ընդհանուր մտքի ուղղվածության հետ: Անձի «գործունեության» ձևերն ու տարբեր եղանակներն ուսումնասիրելիս պարզ երևում է անձնային խնդիրների առկայությունը, բարդույթների փոխհատուցման ձգտումը :
Զանգվածային և անհատական մտածելակերպ
Ինչպես շփման մյուս ոլորտներում, ֆեյսբուքում էլ կա անհատական և զանգվածային մտածելակերպ:
Ուշագրավ է այն փաստը, որ առհասարակ ՖԲ-ն էլ հասարակական կարծիքի մանիպուլյացիա է պարունակում իր մեջ. ինչքան էլ որ անկեղծ և պարտադրող չեն «հարգարժան» անձանց կարծիքները, դրանք ունեն չափանիշային ազդեցություն, սակայն առավել ազդեցիկ են որոշակի զանգվածի վրա: Օրինակ, որևէ քաղաքական գործիչ, կամ հաղորդավար, կամ հասարակական գործիչ, լրագրող իր տեսակետն արտահայտելով քննարկումների մեջ կամ սեփական քննարկման նյութը տեղադրելով և շեշտադրելով` իր հետևից «երկրպագուների զանգված» է տանում: Ամենից հաճախ, հավանություն տվողները իրենց էտալոնի մտքերին այնքան էլ խորքային վերաբերմունք չունեն` էության մասով: Կա նաև ուղիղ հակադարձ պատկերը, երբ «հեղինակություն» համարվող անձի քննարկմանը մասնակցում են նաև ըստ էության ու բավականին բազմակողմանի մոտեցումներով:
Զանգվածային մտածելակերպին հատուկ կոնֆորմիզի օրինակները բազմաթիվ են: Երբեմն «ավանգարդ» ստատուսի տակ, որն իրականում կարող է անհեթեթ լինել` մեկի տրամադրության կամ «ներքին զգացողությունների» արտացոլում կամ աբստրակտ երկու բառ, կան հավանություն տված մարդկանց «բանակ»: Ա Մուրուան, իր գրքերից մեկում ունի մի դասական օրինակ. «Անգլիական թերթերում հաղորդվել էր լռության համերգի մասին, որ մի անգամ տվել է ոմն անհայտ դաշնակահար: Աղմկալի գովազդն իր գործն արել էր` համերգի օրը դահլիճը լիքն էր: Լռության մեծավարպետը նստում է դաշնամուրի առջև և նվագում, բայց քանի որ բոլոր լարերն հանած են, ոչ մի ձայն չի լսվում: Դահլիճում մարդիկ ծուռ նայում են միմյանց: Ամեն ոք սպասում է, թե ինչ կանի հարևանը, և դրա հետևանքով ամբողջ լսարանը նստում է շունչը պահած: Երկու ժամվա մեռելային լռությունից հետո համերգն ավարտվում է: Դաշնակահարը բարձրանում է ու խոնարհվում: Նրան հրաժեշտ են տալիս բուռն ծափահարություններով: Հաջորդ օրը լռության մեծավարպետը այդ պատմությունը պատմում է հեռուստատեսությամբ և վերջում խոստովանում. «Ես ուզում էի տեսնել, թե որքան հեռուն է գնում մարդկային հիմարությունը, որն անսահման է» :
ՖԲ-ում կան նախընտրած կերպարներ, որոնք ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում են քննարկումների կենտրոնում: Կան նաև, արտաքուստ հետաքրքիր ու «սադրիչ» թվացող գործիչներ, որոնք երբեք չեն հայտնվում թիրախում կամ կիզակետում: Այս ցանցը, որպես շփման տարածք, ենթադրում է ակտիվություն կամ պասսիվություն: Անձիք, որոնք բավականին ակտիվ են, հետզհետե ավելի ու ավելի են «կլանվում» ցանցի կողմից: Անձն արդեն չի զգում, թե իր կյանքի, կենցաղի հարաբերությունների և գործունեության որքան մասն է խլում ցանցը: Թերևս կա հնարավորություն հիմնական շփումներն ու աշխատանքային գործունեությունը հարմարեցնելու ցանցին ու օգտագործելու ֆեյսբուքյան ներուժը: Սակայն, որքան որ անկանխատեսելի ու անհաշվելի իրադարձություններ և «ընկերներ» կան, այդքանով անձը սկսում է ոչ միայն ինքը տիրապետել իր էջը, իր շփումները, այլ նաև ընկնում է որոշակի թելադրանքի տակ: Առհասարակ սոցիալական շփումների, պահանջմունքների ակտիվության մեծացման հետ զուգընթաց միկրոմիջավայրում` ընտանիքում, իրական ընկերների և հարազատներ հետ նկատվում են կապերի թուլացում: Բազմաթիվ օրինակներ կգտնենք, երբ դիտարկենք մշտապես և կլանված օգտվողի ծննդյան օրվա էջը: Շնորհավորանքների անմիջական կամ «տոն օրվա» «թեժ» պահին գրված պատասխանները վկայում են ՖԲ-ային վիրտուալ կյանքի գերիշխանության մասին: Կան բազմաթիվ սրամիտ և հետաքրքիր ստատուսներ, որոնցով հեղինակը «պատմում» է ՖԲ-ային ներգրավվածության մասին, օրինակ` «ՈՉ Ֆեյսբուքին մեծ Պահքի շրջանում», «Որոշել եմ հուլիսին ՖԲ-ից արձակուրդ վերցնել, ի վերջո կինս չի», «Մարմինդ կերանք, արյունդ խմեցինք ու…վերադարձանք ՖԲ» :
Շփման վիրտուալացման դարաշրջանում անձը հնարավորություն ունի ցանցի միջոցով գտնելու իր «ես»-ի առանցքը, իր նեքին գիտակցված և չգիտակցված պահանջմունքների բանալիները, իր իրապես նախընտրած և համակարծիք, համախոհ մարդկանց, չափանիշային մարդկանց և հետևի նրանց գործունեությանը: Անչափ հետաքրքիր է սուր բանավեճին հետևած և պասսիվ հավանություն տված մի որոշակի զանգվածի դրդապատճառների ուսումնասիրումը: Բնականաբար, այն շատ բարդ է և խորքային, դիտարկումների միջոցով կարող ենք որոշակի օրինաչափություն առանձնացնել:
Քաղաքականությունը Ֆեյսբուքում
Ֆեյսբուք գործածողներն ավելի շատ քաղաքականապես ներգրավված մարդիկ են, քան մյուսները :
Ուսումնասիրելով ՖԲ քննարկումների վիճակագրությունը` կտեսնենք, որ գերակշռող են քաղաքական թեմաները: Ամենից բացի, այն քաղաքական «լիցքաթափարան» է կամ «ապաստարան», կարելի է ասել նաև «մեկնարկարան»` մեկնակետ վերցնելու վայր (օրինակ` կան քաղաքական հայացքներով համախոհներ, որոնք ստեղծել են փակ խմբեր): Վերջին տարիների իրադարձությունների ֆոնին (մասամբ վերջին երկու տարիների) ՖԲ-ն որոշակի քաղաքական ակտիվ զանգվածի «հավաքատեղի» դարձավ, որն էլ իր հերթին նպաստեց երիտասարդ և շահագրգիռ անձանց ակտիվացմանը ու շատացմանը ցանցում: Եթե դիտարկենք հասարակական-քաղաքական կյանքի գագաթնակետերը, ՖԲ-ում մեծ քննարկումները, ապա դրանք վերաբերվում են`
1. Հայաստանի արտաքին քաղաքականությանը և Լեռնային Ղարաբաղի խնդրին,
2. ներքին քաղաքականությանը`
ա. իշխանություն-ընդդիմություն հարաբերություններին,
բ. ընդդիմություն-ընդդիմություն հարաբերություններին /հիմնականում ՀԱԿ-«Ժառանգություն»/,
գ. իշխանություն-իշխանություն հարաբերություններին /ՀՀԿ-ԲՀԿ/
3. Հայաստանում գրանցված արտակարգ իրավիճակներին և արտակարգ պատահարներին,
4. քաղաքական առանձին անհատներին, գործիչներին, Հայաստանում ճանաչված և հայտնի մարդկանց:
ՖԲ-ին բնորոշ է այն, որ այս ցանցում ավելի շատ քաղաքական ակտիվ զանգվածն է ներգրավված, ինչպես նաև հենց իրենք` հասարակական-քաղաքական գործիչները, գործադիր և օրենսդիր մարմիններն ունեն իրենց էջերը:
Ի դեպ, ուշագրավ է, երբ ներկա և նախկին պաշտոնյաներ, օրենսդիրներ, ոչ միայն մասնակցում են քննարկումներին, այլ նաև իրենց անձնային տարածքն օգտագործում են ըստ էության` հրապարակելով ցանցի էջում իրենց բանաստեղծությունները, մտորումները, և կատարում ամենայն անմիջականությամբ ու «բացությամբ»: Պաշտոնից դուրս ինքնադրսևորումը, իրեն այլ տեսակի մեջ «ցույց տալու» ցանկությունը հոգեբանական փոխհատուցման և ինքնաբավարարման մեխանիզմ է: Ի դեպ, ՖԲ-ցիների կողմից բավականին ողջունվում է և գուցե վերաբերմունք փոխում կամ «ստեղծում»:
Քաղաքական գործիչներն անմիջական շփման մեջ մտնելով տարբեր քննարկումներում` դրսևորում են անկեղծության բարձր մակարդակ: Խնդիրը նրանում չէ` այն պետք է թե ոչ, ցանկալի է կամ չէ, այլ վիրտուալ դաշտը ենթադրում է, որ շփման մի կողմում անձն է` ինքն իր հետ և դրա արդյունքը արտացոլում է ցանցում: «Չգիտեմ` պարադոքսը որն է, բայց մարդիկ, գիտենալով, որ հրապարակային խոսք են ասում ՖԲ-ում, գիտենալով, որ իրենց «պրոֆիլը» տեսանելի է, ինքնությունն` ընկալելի, չափազանց անբռնազբոսիկ ու ազնիվ են արտահայտվում, քան կարտահայտվեին տեսախցիկների առաջ կամ մամուլում» :
Եթե փորձենք շաբաթական կտրվածքով դիտարկել քաղաքական իրադարձությունների արտացոլումը ՖԲ-ում, ապա կյանքի այլ ոլորտներին հնարավոր է բաժին հասնի գեթ 10%-ը: Ավելի ետ նայելով քննարկումների պատմությանը` կտեսնենք, որ 2011թ. մարտից սկսվեցին ավելի բուռն ծավալվել: Քննարկումների բնույթն անհանդուժողական էր ու անողոք, հատկապես, որ հիմնականում երկու ընդդիմադիր ուժերի, նրանց համակիրների միջև էին ծավալվում: Անշուշտ, առանց իշխանական սադրանքի չէր ընթանում, որ գուցե ավելի «նուրբ» էր արտահայտվում, քան ընդդիմադիրները` միմյանց նկատմամբ: Մարտին ֆեյսբուքյան ակտիվացման թեման սկսվեց Մարտի 1-ի ՀԱԿ հանրահավաքից: Հաջորդ լարված միջադեպը «Ժառանգություն» կուսակցության և բնակիչների բողոքի ակցիան էր` Կառավարության շենքի առաջ, Կառավարության հերթական նիստի օրը: Ողջ ցանցով շրջանառվում էին ոստիկանների հետ ընդհարումների տեսանյութերը, որոնք ընթանում էին շատ բուռն քննարկումներով: Մարտի 15-ից սկսված «Ժառանգություն» կուսակցության նախագահ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի հացադուլը թերևս ամենաքննարկվող թեման է եղել մինչ օրս: Հացադուլի ընթացքում տեղի ունեցավ ՀԱԿ-ի հանրահավաքը (մարտի 17), որի ժամանակ ոչ թե միացան ընդդիմադիր գործիչները, միավորեցին դաշտը, այլ ընդհակառակը. ՀԱԿ առաջնորդի կատարած քայլը մեկնաբանվում է` մեկընդմիշտ միության անհնարինությամբ : ԼՏՊ արարքը, այն «մեսիջները», որոնք միմյանց փոխանցեցին երկու առաջնորդները` մեծ ռեզոնանս առաջացրեցին սոցիալական ցանցում, որից հետո բազմաթիվ նոր ներգրավված մարդիկ, երիտասարդներ բաժանվեցին «կողմերի»: Մինչ օրս այդ բաժանարարը կա, սակայն ժամանակի հետ համեմատաբար հանդուրժող են դարձել: Ինչ վերաբերվում է այլ քաղաքական ուժերի «ներկայությանը» ՖԲ-ում և նրանց կողմից քննարկումները կուսակցականացված ուղղությամբ տանելուն, թերևս ավելի պասսիվ են դրսևորվում: Քաղաքական տեսակետից ՖԲ-ի ազատությունը թվում էր թե պիտի մաշեցներ տարակարծությունների սահմանագծերը, բազմապիսի քննարկումները պիտի հանդուրժողականություն մտցնեին և ամփոփ դարձնեին եզրակացությունները, սակայն այդ ամենը առասպել դուրս եկավ:
«2012-ին սպասվում են խորհրդարանական, 2013-ին` նախագահական ընտրություններ, ինչն արդեն զգացվում է: Քաղաքական ուժերը կօգտագործեն սոցիալական ցանցերը` որպես քարոզչության հիմնական հարթակներից մեկը, քանի որ ավանդական լրատվամիջոցներն ինչ-որ առումով իրենց սպառել են: Վիրտուալ իրականությունում սպասվում է քաղաքական թեժ աշուն» :
ՖԲ-ի զարգացման նկատելի կողմերից մեկն այն է, որ այսուհետ լրագրողների և ֆոտոլրագրողների աշխատանքն ավելի խիստ պահանջների վրա է դրվում և ավելի է բարձրանում մրցակցությունը, քանզի, եթե մեկ տարի առաջ դեռևս ՖԲ-ում հիմնականում հղում էր արվում տարբեր ԶԼՄ-ներից, ապա այսօրվա միտումն այն է, որ ԶԼՄ-ներն են հաճախ սկսել հղումներ անել ՖԲ-ից : Ինչպես նաև քաղաքական գործիչներն էլ են ՖԲ տարածքն օգտագործում իրենց հայտարարությունների համար , որից հետո լրատվամիջոցները տարածում են այն:
Առհասարակ հետաքրքիր միտում կա հասարակության, ժողովրդի մեջ: Առաջներում, թեկուզև քննադատական միտքը և դիրքորոշումը որևէ պաշտոնյայի կամ հեղինակության վերաբերյալ զուգակցվում էր նաև բարդույթ-ակնածանքի, «հարգանքի» հետ` տվյալ անձի ստատուսի, հեղինակության, դիրքի նկատմամբ, այժմ փոփոխություն է նկատվում. հասարակական-քաղաքական գործիչների նկատմամբ առավել իրական, քննադատական մտածողությունն է գերակշռում, ինչպես նաև պահանջների ներկայացում և սպասումներ, բողոքներ, անխնա քննադատություն: Այս երևույթը նկատվում է նաև Ֆեյսբուքում: Դեռևս դժվար է հստակ ասել` սոցիալական ցանցի՞ց տեղափոխվեց իրականություն, թե հակառակը:
Աշխարհում, մասնավորապես այս 2011թ. իրադարձությունները, արաբական հեղափոխությունները մեծ դեր են տալիս ՖԲ-ին, ՖԲ-ային շփմամբ հեղափոխական տրամադրությունների տարածմանը: Թերևս գերագնահատել կամ թերագնահատել սխալ կլինի, քանզի հասարակականորեն թեկուզ ոչ մեծաթիվ ակտիվ ռեսուրսի դեպքում ընդհանուր զանգվածային «վարակ տարածելը», հասունացած բողոքը պայթեցնելը հնարավոր է: Ներուժ կա նաև Հայաստանում և, հատկապես օր օրի ցանցի ընդլայնման հետ տարանջատվում է առողջ զանգված, մի սերուցք: Այդ սերուցքի ներուժը կպարպվի միայն ՖԲ էջերում, թե օգտակարությունը առավել իրական տեսք կստանա, դա ճիշտ մոտեցման, մասնագիտական ճիշտ տեխնոլոգիաների գործածման խնդիր է:
1. Վահակն Կեշ, ՖԲ լիբանանահայ օգտատեր http://www.facebook.com/karen.antashyan/posts/2105547231071
2. http://www.socialbakers.com
http://www.socialbakers.com/facebook-statistics/armenia
3. Մի կուսակցական երիտասարդ, ըստ երևույթին պաշտոնյա, իր անչափ հետաքրքրաշարժ /հոգեբանական ուսումնասիրության համար հետաքրքրաշարժ/ ստատուսներից մեկում գրում է` «ՕՐՎԱ ԶԳՈւՇԱՑՈւՄԸ` ОСТОРОЖНО!!!!!!! Я НЕ В ДУХЕ ……….», 34 հոգի հավանություն են տվել ստատուսին, ծավալվել` 114 մեկնաբանություններ: Նման համատեքստում ստատուսները շատ են, այն միակը չէ, այնպես որ թյուրիմացություն չէ, նաև հումորի համատեքստում չէ: Կոնկրետ դեպքում գործ ունենք գերարժեքության բարդույթի հետ:
4. էջ 337, Անդրե Մորուա, Հույսեր և հուշեր, Գեղարվեստական հրապարակախոսություն, Երևան 1986
5. Կարեն Անտաշյան http://haygrak.wordpress.com/2010/09/29/%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A1%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B7%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%86%D5%A5%D5%B5%D5%BD%D5%A2%D5%B8%D6%82%D6%84%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%B6/
6. http://pewresearch.org/pubs/2025/social-impact-social-networking-sites-technology-facebook-twitter-linkedin-myspace
7. Ստյոպա Սաֆարյան http://armenianow.com/hy/features/31314/armenia_online_social_networking_elections
8. Լևոն Տեր-Պետրոսյանը Ազատության հրապարակում չմոտեցավ ողջունելու Րաֆֆի Հովհաննիսյանին, հետագայում փորձելով բացատրություններ տալ իր արարքի դրդապատճառների մասին, առավել խճճեց իրավիճակը, որին էլ անմիջականորեն պատասխանեց Րաֆֆի Հովհաննիսյանը:
9. Սամվել Մարտիրոսյան http://armenianow.com/hy/features/31314/armenia_online_social_networking_elections
Հեղինակը ՌԱՀՀԿ փորձագետ է։
